Nếu chỉ cần một câu trả lời: sáo trúc là lựa chọn gọn nhẹ, dễ mang theo và tốn ít chi phí nhất để bắt đầu; đàn tranh là nhạc cụ dễ chơi ra giai điệu nhất trong những tuần đầu vì dây đã lên sẵn theo thang âm. Đàn bầu, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn tỳ bà khó hơn ở giai đoạn đầu nhưng cho màu tiếng rất riêng; đàn T'rưng hợp với người thích nhịp điệu và chơi theo nhóm.
Lựa chọn đúng phụ thuộc vào bạn muốn gì: chơi một mình thư giãn, đệm cho người khác hát, tham gia câu lạc bộ, hay theo đuổi nhạc cổ truyền. Bài này so sánh bảy nhạc cụ phổ biến theo những tiêu chí thực tế với người lớn đi làm, rồi đưa ra vài câu hỏi giúp bạn tự quyết.
Bảng so sánh nhanh bảy nhạc cụ dân tộc
Các đánh giá dưới đây là tương đối, dựa trên trải nghiệm phổ biến của người học nghiệp dư, không phải xếp hạng nhạc cụ nào hay hơn.
| Nhạc cụ | Ra tiếng tuần đầu | Khó về lâu dài ở | Độ ồn khi tập | Mang theo |
|---|---|---|---|---|
| Sáo trúc | Có thể mất vài buổi | Hơi thở, luyến láy, vuốt | Khá vang | Rất dễ |
| Đàn tranh | Dễ, gảy là ra nốt | Nhấn tay trái | Vừa | Cồng kềnh |
| Đàn bầu | Khó, cần làm ra bồi âm | Uốn cần đàn đúng cao độ | Nhỏ, đàn điện chỉnh được | Khá cồng kềnh |
| Đàn nguyệt | Vừa | Nhấn trên phím cao | Vừa | Vừa phải |
| Đàn nhị | Khó, kéo cung dễ rít | Cao độ không có phím | Khá vang | Dễ |
| Đàn tỳ bà | Vừa | Vê và kỹ thuật tay phải | Vừa | Vừa phải |
| Đàn T'rưng | Dễ, gõ là ra tiếng | Phối hợp hai tay, tiết tấu | Vang | Cồng kềnh |
Một tiêu chí không có trong bảng nhưng quan trọng hơn mọi tiêu chí khác: bạn có thích tiếng của nhạc cụ đó không. Hãy nghe thật nhiều bản độc tấu của từng loại trước khi chọn. Người học bỏ cuộc thường không phải vì nhạc cụ khó, mà vì họ không thật sự yêu tiếng của nó.
Sáo trúc và đàn tranh: hai lựa chọn phổ biến nhất
Sáo trúc là nhạc cụ có rào cản chi phí và không gian thấp nhất. Một cây sáo vừa túi áo khoác, tập được ở công viên, bờ hồ, ban công. Đổi lại tuần đầu có thể chưa ra tiếng ổn định, và tiếng sáo quãng cao khá vang nên cần chọn giờ tập ở chung cư. Sáo cũng dễ hoà vào nhiều thể loại, từ dân ca đến nhạc nhẹ, nên người học có nhiều bài để chơi.
Đàn tranh thì ngược lại: cồng kềnh, cần một chỗ đặt cố định và chi phí ban đầu cao hơn. Nhưng chỉ cần gảy đúng dây là ra đúng nốt, nên người mới chơi được giai điệu đơn giản ngay trong tuần đầu, rất có lợi cho động lực. Phần khó đến sau, khi học nhấn tay trái để có các nốt ngoài thang và các điệu buồn.
Nhiều người lớn chọn một trong hai theo hoàn cảnh sống: ở nhà rộng, có góc riêng thì đàn tranh; hay di chuyển, ở phòng trọ nhỏ thì sáo. Cả hai đều có nhiều câu lạc bộ, lớp học và tài liệu cho người mới hơn các nhạc cụ còn lại, đây là một lợi thế thực tế không nên bỏ qua.
Đàn bầu và đàn nhị: hai nhạc cụ "hát" khó nhưng đáng công
Đàn bầu và đàn nhị có chung một điểm: không có phím hay dây lên sẵn để định nốt, cao độ hoàn toàn dựa vào tai và tay. Nhờ vậy cả hai có thể trượt qua mọi cao độ liên tục, mô phỏng giọng hát rất gần, nhưng cũng vì vậy mà giai đoạn đầu khó hơn nhiều so với đàn tranh.
Đàn bầu có một dây, chơi bằng bồi âm và uốn cần đàn. Cái khó đầu tiên là làm ra tiếng bồi âm trong; khi đã vượt qua, việc chơi giai điệu chậm đi khá nhanh. Đàn bầu ngày nay thường có bộ thu âm, nên có thể tập nhỏ tiếng qua tai nghe, hợp với chung cư.
Đàn nhị có hai dây và một cây cung kẹp giữa hai dây. Tay phải kéo cung, tay trái ấn ngón lên dây mà không chạm vào cần, nên không có điểm tựa nào để định nốt. Tuần đầu tiếng đàn nhị dễ rít và chua, người xung quanh dễ thấy khó chịu. Đổi lại, khi đã kéo cung đều và nghe đúng cao độ, đàn nhị cho tiếng rất biểu cảm và có mặt trong nhiều dàn nhạc truyền thống. Người có tai nghe tốt và kiên nhẫn thường hợp với hai nhạc cụ này.
Đàn nguyệt và đàn tỳ bà: hai đàn gảy có phím cao
Đàn nguyệt và đàn tỳ bà đều là đàn gảy có phím gắn cao trên cần, cho phép vừa bấm nốt cố định vừa nhấn sâu để uốn cao độ. Với người đã chơi guitar, hai nhạc cụ này có phần quen thuộc ở tay phải, còn tay trái phải học lại cách kiểm soát lực ấn.
Đàn nguyệt có hộp tròn, cần dài và hai dây, quen thuộc trong đờn ca tài tử và nhiều thể loại hát truyền thống. Người học đi theo hướng này thường cần học cùng nhóm để nắm được cách chơi theo bài bản. Đàn tỳ bà có hộp hình quả lê, bốn dây, phím cao, tay phải dùng nhiều kỹ thuật vê và gảy nhanh, tiếng trong và sáng.
Cả hai đều ít người dạy hơn sáo trúc và đàn tranh, nên trước khi chọn, nên tìm hiểu ở nơi bạn sống có câu lạc bộ, lớp học hoặc người chơi nào sẵn lòng hướng dẫn. Một nhạc cụ hay nhưng không có ai chơi cùng thì rất khó duy trì động lực sau vài tháng đầu.
Nếu bạn đã chơi guitar một thời gian, đây có thể là hai lựa chọn chuyển tiếp tự nhiên: tay phải đã quen gảy, cảm nhịp đã có, chỉ cần dồn sức cho tay trái và tai. Ngược lại, người chưa chơi nhạc cụ dây nào nên chuẩn bị tinh thần cho vài tuần đầu ngón tay đau và chuyển phím vụng về, giống hệt người mới học guitar. Sự kiên nhẫn trong giai đoạn này được đền đáp bằng một màu tiếng mà guitar không có.
Đàn T'rưng: nhạc cụ tre nứa cho người thích nhịp điệu
Đàn T'rưng là nhạc cụ gõ gồm nhiều ống tre hoặc nứa dài ngắn khác nhau, xếp thành dàn và treo nghiêng, gắn với âm nhạc vùng Tây Nguyên. Ống dài cho tiếng trầm, ống ngắn cho tiếng cao. Người chơi cầm dùi gõ vào thân ống, thường dùng cả hai tay, tạo ra chuỗi âm trong trẻo như tiếng nước chảy.
Với người mới, ưu điểm lớn là gõ là có tiếng, không cần học cách làm ra âm như sáo hay đàn bầu. Cái khó nằm ở phối hợp hai tay, giữ tiết tấu và chơi nhanh mà vẫn rõ. Người có cảm nhịp tốt, thích các bài sôi động thường thấy đàn T'rưng rất thú vị.
Đàn T'rưng cồng kềnh, cần chỗ treo và khá vang, nên phù hợp tập ở câu lạc bộ, nhà văn hoá, trường học hơn là căn hộ nhỏ. Đây cũng là nhạc cụ hay được dạy cho nhóm, kể cả nhóm thiếu nhi, vì dễ tạo ra âm thanh vui tai ngay từ buổi đầu. Ở mức giới thiệu, nó là cửa vào tốt để làm quen với nhạc cụ dân tộc trước khi chọn một nhạc cụ chuyên sâu.
Thử trước khi chọn: cách trải nghiệm một nhạc cụ mà chưa phải mua
Đọc so sánh chỉ giúp bạn khoanh vùng. Cách chắc chắn nhất là được cầm, thổi, gảy thử từng nhạc cụ trong khoảng nửa giờ. Nhiều câu lạc bộ nhạc dân tộc và lớp học cho phép người mới đến dự một buổi, ngồi nghe rồi thử nhạc cụ của lớp. Bạn sẽ biết ngay mình có chịu được cảm giác đeo móng đàn tranh, có kiên nhẫn với tiếng rít của đàn nhị hay không.
Khi thử, đừng chỉ để ý mình có làm ra tiếng không. Quan sát thêm những thứ sẽ đi cùng bạn hằng ngày: ngồi chơi bao lâu thì mỏi lưng, tay có với tới hết dây hay hết lỗ không, tiếng nhạc cụ trong một phòng nhỏ to cỡ nào, mang về nhà có tiện không. Hỏi các học viên đã học vài tháng xem giai đoạn nào khó nhất với họ và họ vượt qua ra sao.
Một cách khác là đi xem các buổi sinh hoạt, giao lưu của câu lạc bộ. Ở đó bạn nghe nhiều nhạc cụ chơi cùng nhau, thấy được vai trò của từng loại trong một nhóm: cây nào giữ giai điệu, cây nào đệm, cây nào làm điểm nhấn. Có người đến xem với ý định học sáo, rồi về quyết định học đàn bầu chỉ vì một câu đàn chạm đúng tai mình. Cảm giác đó đáng tin hơn bất kỳ bảng so sánh nào.
Năm câu hỏi tự hỏi trước khi chọn
Trả lời thật lòng năm câu dưới đây, lựa chọn của bạn thường sẽ tự rõ ra:
- Bạn thích tiếng nào nhất khi nghe? Nghe vài bản độc tấu của mỗi nhạc cụ, ghi lại cái nào làm bạn muốn nghe tiếp.
- Bạn sống ở đâu, có góc riêng không? Phòng nhỏ, chung cư mỏng tường hợp sáo tông trầm, đàn bầu điện với tai nghe; nhà rộng thì đàn tranh, T'rưng dễ hơn.
- Bạn muốn chơi một mình hay chơi cùng người khác? Muốn đệm cho bạn bè hát nhạc nhẹ thì sáo, đàn tranh dễ hoà nhập; muốn theo nhạc cổ truyền thì đàn nguyệt, đàn tranh, đàn nhị thường cần học theo nhóm.
- Gần bạn có ai dạy? Một câu lạc bộ ở nhà văn hoá phường hay một người chơi lâu năm sẵn lòng chỉ bảo đáng giá hơn mọi tài liệu.
- Bạn chấp nhận giai đoạn đầu khó đến đâu? Cần thấy kết quả ngay để giữ động lực thì đàn tranh, T'rưng; kiên nhẫn được vài tuần thì sáo, đàn bầu, đàn nhị.
Không có lựa chọn nào là sai. Nhiều người chơi lâu năm bắt đầu với một nhạc cụ rồi chuyển sang cái khác sau vài năm, mang theo cảm âm năm cung và tai nghe nhấn nhá đã rèn được. Bắt đầu với một nhạc cụ, tập đều vài tháng, quan trọng hơn chọn được nhạc cụ hoàn hảo.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi nên chọn nhạc cụ dân tộc nào?
Người lớn tuổi thường hợp với đàn tranh hoặc đàn bầu vì ngồi chơi thoải mái, không đòi hỏi nhiều hơi. Sáo trúc vẫn được nếu sức khoẻ hô hấp tốt và tập ngắn. Quan trọng nhất là chọn nhạc cụ có tiếng mình thích và có nhóm bạn tập cùng.
Có nên học cùng lúc hai nhạc cụ dân tộc không?
Với người mới, học một nhạc cụ cho vững trong vài tháng đầu sẽ hiệu quả hơn. Học song song hai nhạc cụ chia đôi thời gian tập vốn ít, cả hai đều tiến chậm. Khi một nhạc cụ đã chơi được bài, thêm nhạc cụ thứ hai sẽ nhẹ nhàng hơn.
Nhạc cụ dân tộc có chơi được nhạc trẻ, nhạc hiện đại không?
Được. Sáo trúc, đàn tranh, đàn bầu được dùng nhiều trong nhạc nhẹ và các bản phối hiện đại. Tuy vậy nên học một ít dân ca trước để hiểu cách luyến láy, nhấn nhá đúng chất, nhờ đó khi chơi nhạc hiện đại tiếng đàn vẫn giữ được bản sắc.
Học nhạc cụ dân tộc có cần biết nhạc lý không?
Không bắt buộc ở giai đoạn đầu; nhiều người học bằng tai và theo người dạy. Biết đọc nốt cơ bản và hiểu thang năm âm sẽ giúp bạn học nhanh hơn từ tài liệu. Có thể học nhạc lý dần song song với nhạc cụ, vừa đủ để chơi.
Trẻ em nên bắt đầu nhạc cụ dân tộc nào?
Nhiều lớp cho trẻ bắt đầu với đàn tranh, đàn T'rưng hoặc sáo nhỏ vì dễ ra tiếng, tạo hứng thú sớm. Lựa chọn nên tính đến sức khoẻ, kích cỡ bàn tay và sở thích của trẻ. Không nên ép trẻ theo một nhạc cụ hay so sánh với bạn khác.
Chi phí bắt đầu với nhạc cụ dân tộc có cao không?
Khác nhau nhiều giữa các nhạc cụ. Sáo trúc thường tốn ít nhất, đàn tranh và đàn bầu điện cần chi phí ban đầu cao hơn, thêm phụ kiện và có thể học phí. Có thể bắt đầu bằng thuê hoặc mượn đàn ở lớp, câu lạc bộ để thử trước khi mua.