Người mới học đàn tranh nên bắt đầu với một cây đàn 16 dây đã lên dây sẵn theo hệ năm âm, học ba việc trước tiên: ngồi đúng tư thế, đeo móng ở ba ngón cái – trỏ – giữa tay phải và gảy từng dây cho tròn tiếng. Tay trái chưa cần nhấn ngay; vài tuần đầu chỉ đặt nhẹ hoặc gảy cùng tay phải.
Đàn tranh có một lợi thế với người lớn bắt đầu muộn: dây đã được chỉnh sẵn theo thang âm, nên chỉ cần gảy đúng dây là ra nốt đúng, chưa cần bấm như đàn có phím. Phần khó nằm ở tay trái, chỗ nhấn nhá tạo nên chất đàn tranh. Theo lộ trình hợp lý, sau khoảng ba tháng tập đều, nhiều người đã chơi được vài bài dân ca chậm có nhấn đơn giản.
Đàn tranh gồm những gì: phần cần biết trước khi ngồi vào đàn
Đàn tranh còn gọi là đàn thập lục, tên gọi từ thời đàn có mười sáu dây. Ngày nay loại 16 dây vẫn phổ biến cho người học, bên cạnh các loại nhiều dây hơn dùng cho biểu diễn và hoà tấu. Thân đàn là một hộp cộng hưởng dài, mặt đàn hơi cong, làm bằng gỗ nhẹ; dây kim loại căng dọc thân.
Mỗi dây được kê trên một con nhạn, hay còn gọi là ngựa đàn. Vị trí con nhạn chia dây thành hai đoạn: đoạn bên phải người chơi là chỗ tay phải gảy, đoạn bên trái là chỗ tay trái nhấn để làm cao độ cao lên. Dịch con nhạn sang trái hay phải là cách chỉnh cao độ thô; trục lên dây ở đầu đàn dùng để chỉnh căng chùng.
Biết các bộ phận này giúp bạn hiểu lời hướng dẫn và tự xử lý vài việc nhỏ. Ví dụ con nhạn bị xô lệch sau khi chuyển đàn là chuyện thường; bạn cần biết đẩy nó về đúng chỗ và kiểm lại cao độ. Cách lên dây theo hệ năm âm và các điệu sẽ có bài riêng; ở bước đầu, nhờ người bán hoặc người dạy lên dây sẵn cho bạn là hợp lý.
Tư thế ngồi và đặt đàn
Ngồi ghế với giá đàn. Cách phổ biến ở lớp học và nhà ở thành phố. Đàn đặt trên giá hoặc bàn thấp, mặt đàn ngang khoảng thắt lưng khi ngồi. Ghế vừa độ cao để đùi song song mặt đất, hai bàn chân đặt vững.
Ngồi bệt trên chiếu. Cách truyền thống, đàn đặt trên chiếu hoặc đầu đàn kê lên đùi. Đẹp và gần gũi nhưng người lớn ngồi lâu dễ mỏi lưng, tê chân; nếu chọn cách này, hãy chia buổi tập ngắn.
Vị trí người so với đàn. Người ngồi ngay giữa vùng tay phải gảy, hơi lệch về phía đầu đàn. Tay phải đặt thoải mái ở bên phải hàng con nhạn, cách con nhạn khoảng một gang tay nhỏ, tay trái ở phía bên kia hàng con nhạn.
Lưng và vai. Lưng thẳng tự nhiên, không đổ người về phía trước. Vai thả lỏng, khuỷu tay không ép sát sườn. Nhiều người mới cúi sát mặt đàn để nhìn dây; nên dùng mắt nhìn xuống thay vì gập cổ.
Cổ tay phải. Cổ tay hơi cong như đang cầm một quả trứng, các ngón không duỗi thẳng đơ. Ngón áp út và ngón út có thể tựa nhẹ lên mặt đàn hoặc lên đầu đàn làm điểm tựa, tuỳ cách dạy.
Móng gảy: đeo thế nào cho khỏi tuột và khỏi đau
Đàn tranh gảy bằng ba ngón tay phải: ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa, mỗi ngón đeo một móng. Móng thường làm bằng kim loại hoặc nhựa, được giữ trên đầu ngón bằng một vòng đai hoặc quấn băng dính y tế. Móng giúp tiếng đàn sáng, rõ và bảo vệ đầu ngón khỏi dây kim loại.
Đeo móng sao cho phần móng nhô ra khỏi đầu ngón một chút, nằm ở phía mặt bụng ngón, không lệch sang hai bên. Đai móng hoặc băng quấn chặt vừa phải: quá lỏng thì móng xoay, quá chặt thì đầu ngón tím tái, tê sau mười phút. Nhiều người quấn băng dính theo vòng xoắn để giữ móng; mỗi buổi tập nên dùng đoạn băng mới để dính chắc.
Tuần đầu cảm giác vướng là bình thường. Hãy tập vài phút gảy dây buông chậm để quen cảm giác móng chạm dây. Nếu ngón bị trầy hoặc đau buốt, xem lại kích cỡ móng; móng quá nhỏ cứa vào thịt, móng quá to lắc lư. Có người dùng móng bằng chất liệu tự nhiên, nhưng móng từ vật liệu của loài động vật được bảo vệ thì không nên dùng.
Kỹ thuật tay phải cơ bản người mới cần tập
Tay phải tạo ra tiếng, nên phần lớn thời gian tháng đầu dành cho tay phải. Bảng dưới liệt kê các kỹ thuật cơ bản theo thứ tự nên tập.
| Kỹ thuật | Cách làm | Mục tiêu khi tập |
|---|---|---|
| Gảy ngón cái | Ngón cái đẩy dây theo một chiều, lực từ khớp gốc ngón, không bật cả cổ tay | Tiếng tròn, đều, không lẫn tiếng móng cào |
| Gảy ngón trỏ, ngón giữa | Hai ngón này móc dây theo chiều ngược với ngón cái | Tiếng của ba ngón nghe đều nhau, không ngón nào to hẳn |
| Gảy luân phiên | Xen kẽ cái – trỏ hoặc cái – giữa trên cùng một dây hay hai dây kề nhau | Chuyển ngón liền mạch theo máy đếm nhịp |
| Gảy quãng tám | Ngón cái và ngón giữa gảy cùng lúc hai dây cách nhau một quãng tám | Hai tiếng vang đồng thời, không lệch nhau |
| Á | Lướt nhanh một ngón qua nhiều dây liên tiếp lên hoặc xuống, tạo chuỗi âm như dòng nước | Đều tiếng, kết thúc gọn đúng dây đích |
Chiều gảy cụ thể của từng ngón có thể khác chút ít theo cách dạy, nên khi đã theo một thầy hay một câu lạc bộ, giữ đúng một cách. Kỹ thuật á nghe hấp dẫn nên người mới hay lạm dụng; dùng á quá nhiều làm bài nhạc rối, mất câu.
Tay trái: nhấn, rung và vì sao đây là phần khó nhất
Nếu tay phải tạo ra tiếng thì tay trái tạo ra hồn của đàn tranh. Ở đoạn dây bên trái con nhạn, ngón tay trái ấn xuống làm dây căng thêm, cao độ tăng lên. Ấn ít thì cao lên nửa cung, ấn nhiều hơn thì lên một cung. Nhờ vậy từ một dây đã lên theo hệ năm âm, bạn tạo ra những nốt nằm giữa các bậc và những đường uốn giống giọng hát.
Các kỹ thuật tay trái thường gặp là nhấn (gảy rồi ấn để cao độ trượt lên, hoặc ấn trước rồi gảy, sau đó thả cho cao độ trượt xuống), rung (ấn nhả nhẹ liên tục để tiếng dao động) và vỗ (ấn nhanh một cái tạo điểm nhấn). Các điệu buồn, trầm lắng dùng nhiều nhấn và rung hơn hẳn các điệu vui.
Khó ở chỗ không có phím để biết ấn bao nhiêu là đủ, hoàn toàn dựa vào tai. Vì vậy hãy tập nhấn với máy chỉnh âm: gảy một dây, ấn đến khi máy báo cao lên một cung, nhớ cảm giác lực ở ngón. Mỗi dây có độ căng khác nhau nên lực ấn cũng khác. Đây là kỹ năng tích luỹ dần, tháng thứ hai và thứ ba mới là lúc tập nhiều.
Những lỗi người mới hay mắc với đàn tranh
Phần lớn lỗi ở tháng đầu không do thiếu năng khiếu mà do những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày. Nhận ra sớm thì sửa trong vài buổi; để lâu thì mất vài tháng.
- Gảy bằng cả cổ tay. Tiếng to nhưng thô, tốc độ không lên được. Lực nên đến từ khớp ngón, cổ tay giữ yên như điểm tựa.
- Gảy quá gần con nhạn. Tiếng mỏng, khô, nghe như tiếng kim loại. Lùi tay phải ra xa con nhạn một chút, tiếng sẽ đầy và ấm hơn; gảy quá xa thì tiếng lại bập bùng, khó kiểm soát.
- Không chặn tiếng dây cũ. Khi chuyển nhanh giữa các dây, tiếng dây trước còn ngân lẫn vào nốt sau. Ở những câu cần gọn, dùng ngón kế tiếp hoặc lòng bàn tay chạm nhẹ để tắt dây.
- Nhấn trễ hơn tiếng gảy. Tay trái ấn sau khi tiếng đã tắt thì không ai nghe thấy đường nhấn. Tay trái phải sẵn sàng trên dây trước khi tay phải gảy.
- Nhìn tay suốt buổi. Ở tuần đầu thì không tránh được, nhưng dần dần hãy tập tìm dây bằng cảm giác khoảng cách và nhìn vào các con nhạn làm mốc, để cổ không mỏi.
- Quên kiểm cao độ trước khi tập. Dây kim loại chùng dần theo nhiệt độ, con nhạn có thể xê dịch. Tập trên đàn lệch dây làm tai quen với nốt sai; mỗi buổi dành hai phút kiểm bằng máy chỉnh âm.
Một cách tự kiểm rất hiệu quả là quay video bàn tay từ phía trên trong một phút tập, rồi xem lại ở tốc độ chậm. Bạn sẽ thấy ngay ngón nào đang làm thừa động tác.
Lộ trình ba tháng đầu cho người lớn đi làm
Lộ trình giả định mỗi ngày hai mươi đến ba mươi phút, ít nhất năm ngày một tuần. Tiến độ thật phụ thuộc vào việc có người hướng dẫn hay không.
- Tuần 1–2: tư thế, đeo móng, gảy từng ngón trên dây buông. Gảy thang âm năm nốt đi lên đi xuống chậm theo máy đếm nhịp.
- Tuần 3–4: gảy luân phiên, gảy quãng tám, tập á ngắn qua bốn năm dây. Chơi giai điệu một bài dân ca rất đơn giản chỉ bằng tay phải.
- Tuần 5–6: bắt đầu tay trái với nhấn lên một cung trên vài dây, kiểm bằng máy chỉnh âm. Thêm nhấn vào một hai chỗ trong bài đã tập.
- Tuần 7–8: rung và vỗ tay trái. Tập phối hợp: tay phải gảy, tay trái nhấn đúng lúc, không trễ.
- Tuần 9–10: học trọn một bài dân ca chậm có nhấn nhá. Ghi âm lại, nghe chỗ nào nhấn chưa tới cao độ.
- Tuần 11–12: thêm một bài có tiết tấu nhanh hơn, dùng á và gảy quãng tám làm điểm nhấn. Chơi thử cho người thân nghe.
Đừng ngại nếu chậm hơn lịch. Người học đàn tranh nghiệp dư thường tiến bộ theo bậc: có tuần như đứng yên, rồi bỗng một hôm tay trái nhấn đúng cao độ mà không cần nghĩ. Giữ đều đặn quan trọng hơn tốc độ.
Câu hỏi thường gặp
Học đàn tranh có cần năng khiếu hay tai nghe tốt không?
Không cần năng khiếu đặc biệt để chơi ở mức nghiệp dư. Tai nghe sẽ được rèn dần qua việc tập nhấn với máy chỉnh âm và nghe bản mẫu. Người lớn bắt đầu muộn vẫn chơi được nhiều bài dân ca nếu tập đều, chỉ cần kiên nhẫn với phần tay trái.
Nên mua đàn tranh hay thuê đàn trong thời gian đầu?
Nếu chưa chắc mình theo lâu, thuê hoặc mượn đàn vài tháng là cách hợp lý, một số lớp và câu lạc bộ có đàn cho học viên tập. Khi quyết định mua, nên nhờ người biết đàn đi cùng kiểm tiếng, độ thẳng mặt đàn và trục lên dây.
Tập đàn tranh ở chung cư có ồn không?
Đàn tranh vang nhưng không quá lớn như trống hay kèn, tiếng chủ yếu lan trong phòng. Bạn vẫn nên tập vào giờ ban ngày, kê đàn xa bức tường chung với hàng xóm. Gảy nhẹ tay trong lúc tập kỹ thuật cũng giúp tai bạn nghe sắc thái tốt hơn.
Đeo móng lâu có ảnh hưởng đến móng tay thật không?
Móng gảy đeo bên ngoài đầu ngón nên thường không làm hỏng móng tay thật. Điều cần để ý là băng quấn quá chặt gây tê, hoặc băng dính gây kích ứng da. Tháo móng ngay sau khi tập, để da thở, đổi loại băng khác nếu da đỏ ngứa.
Trẻ con mấy tuổi thì học đàn tranh được?
Nhiều lớp nhận trẻ khi bàn tay đủ lớn để đeo móng và với tới các dây, sức tập trung đủ cho buổi học ngắn. Độ tuổi cụ thể tuỳ từng trẻ và cách dạy. Với trẻ, quan trọng là niềm vui với tiếng đàn, không chấm điểm hay so sánh với bạn khác.
Học đàn tranh rồi có chuyển sang các đàn dân tộc khác dễ hơn không?
Phần cảm âm năm cung, tai nghe nhấn nhá và hiểu biết về các điệu dân ca sẽ dùng lại được. Kỹ thuật tay thì mỗi nhạc cụ một kiểu, đàn nguyệt bấm phím, đàn bầu dùng bồi âm, nên vẫn phải học lại từ đầu phần ngón.