Người mới nên chọn một cây sáo trúc sáu lỗ tông trung, độ dài vừa với tầm tay, thường được người dạy gợi ý là tông Đô hoặc Rê ở quãng giữa. Sáo tông trung không đòi nhiều hơi như sáo trầm, cũng không chói và khó giữ cao độ như sáo cao, nên tập lâu vẫn dễ chịu cho tai và cho người xung quanh.
Quan trọng hơn tông sáo là chất lượng cây sáo: thân thẳng, không nứt, lỗ khoét gọn, các nốt đúng cao độ so với nhau. Một cây sáo lệch âm làm người mới tưởng mình thổi sai và nản sớm. Phần dưới giải thích cách hiểu tên tông sáo, so sánh các lựa chọn và các bước kiểm sáo cụ thể.
Tông sáo là gì và vì sao sáo dài thì trầm
Mỗi cây sáo được làm để chơi thuận nhất trong một giọng nhất định, người làm sáo gọi tên cây sáo theo một nốt chuẩn, như sáo Đô, sáo Rê, sáo Sol. Cách quy ước nốt nào làm tên gọi có thể khác nhau giữa các xưởng và giữa sáo sáu lỗ với sáo mười lỗ, nên khi mua bạn nên hỏi thẳng: bịt hết các lỗ thì cây này ra nốt gì, thang âm thuận nhất là giọng gì. Câu trả lời đó mới là thông tin dùng được.
Về vật lý, cao độ của sáo do chiều dài cột không khí bên trong quyết định. Ống dài cho tiếng trầm, ống ngắn cho tiếng cao, cùng nguyên lý với ống nước dài ngắn khác nhau khi gõ. Vì vậy sáo trầm dài hơn, các lỗ bấm cách xa nhau hơn và đường kính ống thường lớn hơn, cần nhiều hơi hơn. Sáo cao thì ngắn, lỗ sát nhau, ngón tay to có khi bấm chạm sang lỗ bên cạnh.
Kèm tên tông, nhiều nơi ghi thêm số quãng tám, ví dụ Đô trầm và Đô trung, hai cây cùng tên nhưng khác hẳn kích thước. Khi đọc mô tả hay hỏi người bán, bạn cần chắc mình đang nói về cùng một quãng, nếu không rất dễ mua nhầm cây dài gấp rưỡi so với dự định.
So sánh sáo tông trầm, tông trung và tông cao với người mới
Bảng dưới so sánh ở mức tương đối, chỉ để bạn hình dung. Cảm nhận thực tế phụ thuộc thêm vào tay nghề người làm sáo và độ dày thành ống.
| Tiêu chí | Sáo tông trầm | Sáo tông trung | Sáo tông cao |
|---|---|---|---|
| Chiều dài và khoảng cách lỗ | Dài, lỗ xa nhau, cần tay rộng | Vừa phải, phần lớn người lớn bấm thoải mái | Ngắn, lỗ sát, ngón to dễ chạm nhầm |
| Lượng hơi | Nhiều, dễ mệt khi mới tập | Vừa | Ít hơi nhưng phải thổi nhanh và gọn |
| Ra tiếng lần đầu | Khó hơn | Dễ nhất với đa số | Dễ ra tiếng nhưng hay bị chói, vọt |
| Tiếng khi tập ở nhà | Ấm, ít làm phiền | Rõ, vừa phải | Vang, xuyên tường |
| Hợp với | Người đã thổi quen, thích tiếng trầm buồn | Người mới, chơi bài dân ca và nhạc nhẹ | Bài nhanh, tiếng lảnh, người đã có kỹ thuật |
Với trẻ em tay nhỏ, có khi một cây tông cao hơn mới vừa tầm ngón. Ngược lại, người lớn bàn tay to có thể thấy sáo tông trung hơi chật và chọn cây trầm hơn một bậc. Điểm chung là ngón tay phải đặt thoải mái trên cả sáu lỗ mà không phải duỗi căng hay co quắp.
Sáo trúc hay sáo nứa, sáo sáu lỗ hay mười lỗ
Trúc và nứa. Tên gọi chung là sáo trúc, nhưng nhiều cây sáo ngày nay làm từ nứa, loại ống thành mỏng, đốt dài. Thành mỏng cho tiếng sáng, nhẹ, dễ thổi; thành dày cho tiếng chắc, ấm hơn và có khi bền hơn. Với người mới, chất liệu không quan trọng bằng việc cây sáo được làm cẩn thận và đúng âm.
Sáo sáu lỗ. Loại phổ biến nhất, chơi tốt các bài theo thang năm âm và bảy âm thông thường của giọng chính. Các nốt nằm ngoài giọng chính phải dùng thế bấm nửa lỗ hoặc thế ngón chéo, khó hơn một chút. Gần như mọi tài liệu và lớp học cho người mới đều dùng loại này.
Sáo mười lỗ. Có thêm lỗ bấm giúp thổi các nốt thăng giáng thuận hơn, hợp khi chơi nhạc nhẹ chuyển giọng nhiều hoặc hoà tấu với đàn phím. Đổi lại thế tay phức tạp hơn, tài liệu cho người mới ít hơn. Nên để dành loại này cho sau khi đã chơi vững sáo sáu lỗ.
Sáo có khớp nối hay sáo liền. Một số cây sáo dài làm hai đoạn nối nhau để dễ mang theo và chỉnh nhẹ cao độ. Khớp nối cần kín, không lỏng. Sáo liền một ống đơn giản hơn, ít điểm hỏng hơn, phù hợp người mới.
Sáo có quấn chỉ. Những vòng chỉ hoặc dây quấn trên thân không chỉ để trang trí mà còn giữ thân sáo khỏi nứt dọc theo thớ. Lớp quấn chắc, không bong là một dấu hiệu cây sáo được làm cẩn thận.
Kiểm một cây sáo trúc khi mua tại chỗ
Nếu mua trực tiếp, bạn nên dành mười phút kiểm cây sáo theo thứ tự dưới đây. Rủ thêm một người biết thổi đi cùng sẽ tốt, vì người mới chưa ra tiếng ổn định thì khó phân biệt lỗi người hay lỗi sáo.
- Nhìn dọc thân sáo từ một đầu: thân phải tương đối thẳng, không cong vặn rõ rệt. Xem kỹ dọc thớ có vết nứt chân chim không, nhất là gần lỗ thổi và hai đầu ống.
- Sờ mép lỗ thổi và các lỗ bấm: mép tròn, gọn, không sứt, không có xơ tre. Lỗ thổi sứt là lỗi khó sửa nhất.
- Nhờ người bán hoặc người đi cùng thổi hết các nốt từ thấp lên cao rồi xuống, nghe nốt nào rè, nốt nào yếu hẳn so với các nốt khác.
- Mở một ứng dụng máy chỉnh âm trên điện thoại, thổi từng nốt để xem các nốt có lệch nhau nhiều không. Lệch nhẹ có thể chỉnh bằng hơi, lệch nhiều thì bỏ qua.
- Thử quãng tám trên: thổi cùng thế bấm nhưng hơi nhanh hơn, nốt phải lên đúng quãng tám, không lơ lửng ở giữa.
- Tự cầm thử: đặt ngón lên đủ sáu lỗ, xem tay có thoải mái không. Đây là bước người mua hay quên nhất.
Nếu cửa hàng không cho thổi thử vì lý do vệ sinh, bạn có thể đề nghị người bán thổi cho nghe toàn bộ thang âm, hoặc hẹn mua kèm điều kiện đổi lại trong vài ngày nếu sáo lệch âm. Một cây sáo đẹp nhưng không ai thổi cho nghe được thì không nên mua.
Mua sáo trúc online: những gì cần xin trước khi chuyển tiền
Mua online tiện nhưng bạn không cầm được cây sáo. Cách giảm rủi ro là xin người bán một đoạn video thổi chính cây sáo sẽ gửi, đi hết thang âm lên xuống, quay sát đủ để thấy thân sáo và tay bấm, không cắt ghép. Video mẫu chung chung của cả lô sáo không cho bạn biết gì về cây mình nhận.
Hỏi rõ tông sáo theo đúng câu hỏi ở trên: bịt hết lỗ ra nốt gì, quãng nào, dài khoảng bao nhiêu. Hỏi chất liệu, thời gian bảo hành nứt, và điều kiện đổi trả khi sáo lệch âm hay nứt trong quá trình vận chuyển. Người bán làm nghề nghiêm túc thường trả lời được ngay và không ngại quay video riêng.
Khi nhận hàng, quay video lúc mở hộp, kiểm thân sáo ngay và thổi thử trong ngày. Sáo được gửi từ vùng khí hậu khác có thể cần vài ngày để quen độ ẩm, đừng thổi liên tục hàng giờ ngay hôm đầu. Về giá, khoảng giá rộng tuỳ tay nghề, chất liệu và độ hoàn thiện; cây đắt nhất không phải lúc nào cũng hợp với người mới, còn cây rẻ quá mức thường đi kèm lỗi âm.
Vài hiểu lầm khi chọn sáo trúc lần đầu
Khi hỏi quanh, người mới thường nhận được nhiều lời khuyên trái ngược. Dưới đây là những ý hay gặp nhất và điều thực tế đằng sau:
- "Sáo càng già trúc càng hay." Ống được phơi và xử lý kỹ thì ổn định hơn, ít nứt hơn, nhưng tuổi của vật liệu không tự biến một cây khoét lỗ sai thành cây đúng âm. Cách khoét lỗ và độ chính xác cao độ vẫn quyết định nhiều nhất.
- "Người mới cứ mua sáo rẻ nhất để tập, giỏi rồi mới mua cây tốt." Một cây lệch âm hoặc rè khiến bạn nghi ngờ khẩu hình của mình suốt nhiều tuần. Nên chọn cây đúng âm ở mức vừa phải ngay từ đầu, không cần cây đắt.
- "Sáo tông cao dễ hơn vì ít hơi." Đúng là tốn ít hơi, nhưng nốt cao dễ vọt, khó giữ tròn và tiếng chói khi tập lâu. Đa số người mới thấy sáo tông trung dễ chịu hơn.
- "Sáo nào cũng hoà được với đàn guitar, đàn phím." Chỉ khi sáo được làm khớp với cao độ chuẩn hiện nay. Nếu dự định chơi cùng nhạc cụ khác, hãy kiểm bằng máy chỉnh âm như ở phần trên.
- "Nhìn màu ống đẹp là biết sáo tốt." Màu ống phụ thuộc cách phơi, hơ lửa và lớp phủ, gần như không nói gì về âm thanh. Tai nghe và máy chỉnh âm đáng tin hơn mắt nhìn.
Điểm chung của các hiểu lầm trên là dựa vào một dấu hiệu dễ thấy thay cho phép thử thật. Với sáo trúc, phép thử thật luôn là thổi hết các nốt và so cao độ.
Khi nào nên mua thêm cây sáo thứ hai
Người chơi sáo lâu năm thường có cả bộ sáo nhiều tông, vì mỗi bài hát hay mỗi giọng ca hợp với một tông khác nhau. Người mới thì chưa cần. Một cây tông trung đủ cho bạn học thế bấm, hơi thở, các kỹ thuật cơ bản và chơi phần lớn các bài dân ca, nhạc nhẹ ở dạng độc tấu.
Có ba dấu hiệu cho thấy bạn đã đến lúc mua cây thứ hai. Thứ nhất, bạn bắt đầu thổi đệm cho người khác hát và thấy giọng người hát không khớp với tông sáo mình có. Thứ hai, bạn đã thổi tròn hai quãng tám và muốn một màu tiếng khác, trầm ấm hơn hoặc lảnh hơn. Thứ ba, bạn tham gia nhóm hoà tấu và nhóm thống nhất một giọng chung.
Khi chọn cây thứ hai, cách hợp lý là chọn tông cách cây đang có một khoảng đủ xa, ví dụ đang có tông trung thì thêm một cây trầm hơn, thay vì mua một cây chỉ chênh nửa cung. Hai cây cách xa nhau cho bạn hai màu tiếng khác biệt rõ, còn hai cây sát nhau phần lớn chỉ dùng được khi phải theo đúng giọng của một người hát cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Sáo trúc có bị lên xuống cao độ theo thời tiết không?
Có. Nhiệt độ và độ ẩm làm cột không khí trong ống thay đổi, nên khi trời lạnh sáo thường hơi thấp xuống, khi ấm lên thì cao lên một chút. Thổi vài phút cho ống ấm là cao độ ổn định hơn. Khi chơi cùng đàn, nên làm ấm sáo trước rồi mới so âm.
Sáo trúc và sáo dọc khác nhau thế nào khi mới học?
Sáo ngang thổi qua lỗ thổi bên hông, khó ra tiếng hơn ở buổi đầu nhưng tiếng sáng và vang. Sáo dọc hay tiêu thổi ở đầu ống, tiếng trầm và mềm hơn, có loại có khía thổi khá khó. Phần lớn lớp và tài liệu cho người mới dùng sáo ngang sáu lỗ.
Mua sáo đã quét dầu bên trong hay sáo mộc thì tốt hơn?
Một số người làm sáo xử lý lòng ống để hạn chế hút ẩm và nứt. Cả sáo xử lý lẫn sáo mộc đều dùng được, miễn là bạn bảo quản đúng: tránh nắng gắt, không để sát điều hoà, lau khô sau khi thổi. Hỏi người bán đã xử lý ra sao để chăm sóc cho phù hợp.
Sáo của người khác thổi rồi có nên mua lại không?
Sáo cũ không có gì xấu nếu thân không nứt và các nốt còn đúng. Bạn cần kiểm kỹ hơn sáo mới, nhất là các vết nứt nhỏ đã được dán hay quấn che lại. Vệ sinh lỗ thổi và lòng ống bằng khăn sạch trước khi dùng, không ngâm nước.
Có cần mua kèm túi hay hộp đựng sáo không?
Nên có. Túi vải dày hoặc ống đựng cứng giúp sáo khỏi va đập, khỏi thay đổi độ ẩm đột ngột khi mang ra ngoài. Ống cứng hợp khi bạn hay đi xe máy, túi vải hợp để trong nhà. Đừng để sáo lăn tự do trong ba lô cùng đồ kim loại.
Người mới mua sáo đắt có học nhanh hơn không?
Không hẳn. Một cây sáo được làm chuẩn ở mức trung bình đã đủ cho vài năm đầu. Thứ làm bạn tiến bộ là tập đều và có người sửa khẩu hình. Sáo cao cấp thể hiện khác biệt rõ khi bạn đã kiểm soát được hơi và nghe được những sắc thái nhỏ.