Melodica là nhạc cụ có bàn phím giống piano nhưng phát tiếng bằng hơi thổi: bạn thổi qua một ống ngậm, đồng thời bấm phím để mở đường cho hơi đi qua những lá kèn kim loại bên trong. Mỗi phím ứng với một lá kèn, nên melodica cho tiếng gần với harmonica hay đàn accordion, chứ không giống piano dù trông giống.
Người mới thường chọn melodica 32 hoặc 37 phím, dùng ống thổi dài mềm để đặt đàn lên bàn và chơi bằng hai tay. Ở nhiều nơi, melodica được gọi là kèn phím, và là nhạc cụ quen thuộc trong lớp âm nhạc của nhiều trường học ở châu Á. Bài dưới giải thích cấu tạo, cách chọn, kỹ thuật hơi và lưỡi, giới hạn thật của melodica và cách giữ vệ sinh, việc quan trọng với nhạc cụ ngậm miệng.
Melodica là gì và hoạt động thế nào
Bên trong melodica là một khoang hơi kín và một hàng lá kèn bằng kim loại, mỗi lá có độ dài riêng để rung ở một cao độ. Khi bạn thổi, khoang hơi được nén. Bấm một phím là mở một van nhỏ, hơi thoát qua lá kèn tương ứng và làm nó rung, phát ra nốt. Thả phím, van đóng, nốt tắt. Không bấm phím nào thì thổi cũng không ra tiếng.
Cơ chế này giống harmonica và accordion: cả ba thuộc họ nhạc cụ lá kèn tự do. Điểm khác là melodica dùng bàn phím để chọn nốt, nên người đã biết piano nhìn vào là biết nốt nào ở đâu. Và vì phát tiếng bằng hơi, bạn điều khiển được độ to nhỏ, độ ngân, cách bắt đầu và kết thúc nốt bằng hơi thở, điều mà bàn phím điện tử thông thường không làm được.
Melodica xuất hiện từ giữa thế kỷ 20 như một nhạc cụ rẻ, bền, dễ mang, dùng nhiều trong giáo dục âm nhạc. Về sau, nó có chỗ đứng riêng trong một số dòng nhạc đại chúng nhờ tiếng đặc trưng, vừa giống kèn vừa giống đàn phím. Với người tự học, melodica là cầu nối thú vị: học vị trí nốt như piano, học hơi thở như nhạc cụ thổi.
Chọn melodica: số phím, loại giọng và ống thổi
Ba lựa chọn chính khi chọn melodica là số phím, loại giọng (cao, trung, trầm) và kiểu ống thổi. Với người mới, loại giọng trung (thường gọi là alto) 32 hoặc 37 phím là phổ biến nhất.
| Lựa chọn | Các phương án | Gợi ý cho người mới |
|---|---|---|
| Số phím | Khoảng 25, 32, 37 phím hoặc hơn | 32 phím đủ cho giai điệu phổ thông; 37 phím dư dả hơn cho bài hai tay |
| Loại giọng | Cao (soprano), trung (alto), trầm (bass) | Giọng trung, tiếng ấm, tài liệu nhiều nhất |
| Ống ngậm ngắn | Ngậm thẳng vào đàn, cầm đàn dựng đứng | Tiện khi đứng chơi, chỉ chơi được một tay |
| Ống thổi dài mềm | Đặt đàn nằm ngang trên bàn hoặc đùi | Chơi được hai tay, tư thế thoải mái, nên dùng khi tập |
| Nút xả nước | Có hoặc không | Nên chọn loại có, để thoát hơi ẩm đọng sau khi chơi |
Phần lớn melodica khi mua kèm cả hai kiểu ống. Người mới nên tập với ống dài để có tư thế ngồi giống piano, cả hai tay đặt lên phím. Ống ngắn dành cho khi bạn đứng biểu diễn, một tay cầm đàn, một tay chơi giai điệu.
Khi thử đàn, bạn bấm lần lượt từng phím với hơi thổi đều. Phím nào không kêu, kêu rè, hay kêu muộn so với lúc bấm là dấu hiệu lá kèn hoặc van có vấn đề.
Hơi thở và lưỡi: cách thổi cho nốt rõ ràng
Melodica không cần nhiều hơi, nhưng cần hơi đều. Người mới hay thổi quá mạnh, tiếng chói và lệch cao độ. Các bước dưới giúp bạn tìm luồng hơi đúng:
- Ngồi thẳng, đặt đàn lên bàn, ngậm ống dài vừa đủ kín, môi thả lỏng.
- Bấm một phím ở giữa, thổi nhẹ như thở dài. Tăng dần đến khi nốt tròn, rõ, không chói. Đó là lượng hơi cơ bản.
- Giữ nốt trong bốn phách theo máy đếm nhịp, cố giữ âm lượng không đổi từ đầu đến cuối. Hơi bị hụt ở cuối là dấu hiệu bạn thổi quá mạnh lúc đầu.
- Tập tách nốt bằng lưỡi: nhẩm "tu" ở đầu mỗi nốt, để lưỡi chạm nhẹ sau răng trên rồi rút ra. Hơi vẫn đều, lưỡi chỉ ngắt. Cách này cho nốt rõ khi chơi nhanh.
- Thử "du" thay cho "tu" để nốt mềm hơn, hợp với đoạn chậm. Chơi liền hai nốt không ngắt lưỡi (gọi là luyến) bằng cách giữ hơi và chỉ chuyển ngón.
- Lấy hơi ở chỗ nghỉ của câu nhạc, không phải giữa câu. Đánh dấu chỗ lấy hơi lên bản nhạc từ trước, như người hát.
Kỹ năng hơi và lưỡi là thứ làm melodica có hồn. Hai người bấm cùng nốt có thể cho hai cảm giác rất khác nhau, tuỳ người ấy bắt đầu nốt mềm hay sắc, ngân đều hay có nhấn.
Bàn phím và ngón tay: học từ piano được gì
Bàn phím melodica giống piano về cách xếp phím trắng đen, nên bạn có thể dùng ngay tài liệu đọc nốt và số ngón của piano. Phím Đô là phím trắng nằm ngay bên trái nhóm hai phím đen. Đánh số ngón cũng như piano: 1 là ngón cái, 5 là ngón út. Với giai điệu đơn giản, đặt năm ngón lên năm phím liền nhau (Đô đến Son) là chơi được nhiều bài thiếu nhi.
Khác piano, phím melodica nhẹ và ngắn, không có độ nặng; lực bấm không làm tiếng to hơn, chỉ hơi mới quyết định âm lượng. Vì vậy bạn bấm nhẹ, gọn, đủ để van mở hết. Giữ phím đến hết trường độ của nốt; thả sớm là nốt bị cụt. Đây là chỗ người đã chơi piano hay quên, vì trên piano tiếng vẫn ngân sau khi thả phím nếu có bàn đạp.
Có thể chơi hợp âm bằng cách bấm nhiều phím cùng lúc, nhưng mỗi phím thêm vào lấy thêm hơi. Hợp âm ba nốt kéo dài nhanh làm hụt hơi. Người chơi thường dùng hợp âm ngắn ở đầu câu, hoặc tay trái bấm một hai nốt đệm thưa, tay phải chơi giai điệu.
Ba tuần đầu với melodica
Mỗi ngày 15 phút, ngồi với ống thổi dài. Lịch dưới đây dành cho người chưa biết bàn phím; nếu bạn đã chơi piano, có thể gộp tuần một và tuần hai.
- Tuần 1, tìm nốt và tìm hơi. Tìm tất cả phím Đô trên đàn nhờ nhóm hai phím đen. Đặt năm ngón tay phải lên Đô – Rê – Mi – Fa – Son, chơi lên xuống chậm, mỗi nốt bốn phách, giữ hơi đều. Cuối tuần, chơi một giai điệu dân gian hoặc thiếu nhi chỉ dùng năm nốt này.
- Tuần 2, thêm lưỡi và nhịp. Chơi lại giai điệu tuần trước với máy đếm nhịp, tách từng nốt bằng "tu". Tập gam Đô trưởng đủ tám nốt, học cách luồn ngón cái dưới ngón giữa để đi tiếp từ Mi sang Fa, như trên piano.
- Tuần 3, thêm tay trái. Tay trái bấm một nốt trầm (Đô hoặc Son) ở đầu mỗi câu, tay phải chơi giai điệu. Chú ý hơi hụt nhanh hơn khi hai nốt cùng kêu; lấy hơi ở chỗ nghỉ. Ghi âm một lượt chơi hoàn chỉnh và nghe lại: nốt nào bị cụt vì thả phím sớm, câu nào hụt hơi ở cuối.
Sau ba tuần, phần lớn người mới chơi được vài giai điệu đơn giản bằng hai tay, và hiểu đủ về hơi để tự sửa tiếng chói hay hụt. Bước tiếp theo là đọc nốt trên khuông nhạc, dùng chung tài liệu với người học piano nhập môn.
Giới hạn của melodica cần biết trước
Melodica là nhạc cụ dễ chịu cho người mới, nhưng có những giới hạn nên biết để không kỳ vọng sai:
- Chỉ chơi được khi đang thổi, nên không thể vừa chơi vừa hát.
- Tầm âm hẹp, thường hai đến ba quãng tám; không chơi được các bản piano rộng.
- Hợp âm dày tốn hơi; melodica chủ yếu là nhạc cụ giai điệu.
- Hơi ẩm đọng lại bên trong sau mỗi buổi; không xả và để khô, lá kèn có thể bị ảnh hưởng theo thời gian.
- Tiếng melodica khá đặc trưng; có người thấy hay, có người thấy "giống đồ chơi". Nghe nhiều bản thu trước khi chọn giúp bạn biết mình có thích không.
- Thổi lâu có thể chóng mặt nhẹ nếu thở sai nhịp; khi đó dừng lại, thở bình thường vài phút.
Đổi lại, melodica rất bền, nhẹ, không cần lên dây, và là cách rẻ để làm quen bàn phím. Nhiều người dùng nó như bàn phím mang theo để tập nốt khi không ở cạnh piano, hoặc thêm màu tiếng cho nhóm acoustic. Với người lớn mới học, việc không phải lo dây đứt, lên dây hay đau ngón tay cũng là một lợi thế thật: mở hộp, lắp ống, vài giây sau đã có thể chơi, nên mười lăm phút tập buổi tối không bị hao mất vào khâu chuẩn bị.
Vệ sinh melodica sau mỗi buổi chơi
Melodica đi vào miệng, hơi ẩm và nước bọt đọng trong khoang. Vệ sinh đúng giữ đàn bền và an toàn cho sức khoẻ, nhất là khi trẻ em chơi.
- Sau khi chơi, giữ đàn dựng đứng với đầu xả hướng xuống, nhấn nút xả nước (nếu có) đồng thời thổi nhẹ hoặc bấm vài phím để đẩy hơi ẩm ra.
- Tháo ống thổi và ống ngậm. Rửa chúng bằng nước ấm, có thể dùng chút xà phòng nhẹ, tráng sạch.
- Vẩy khô rồi phơi ống ở nơi thoáng, không đậy kín khi còn ướt.
- Lau thân đàn và phím bằng khăn khô mềm. Không đổ nước vào khoang hơi hay ngâm cả đàn.
- Để đàn khô hẳn rồi mới cất vào hộp. Mùa nồm, cất đàn chỗ khô ráo, có thể kèm gói hút ẩm trong hộp.
- Mỗi người nên có ống thổi riêng. Trong lớp học hay nhóm, không dùng chung ống ngậm.
Ống thổi rẻ và dễ thay. Nếu ống bị ố, có mùi hoặc nứt, thay ống mới thay vì cố làm sạch. Với trẻ nhỏ, người lớn nên kiểm ống thường xuyên và hướng dẫn trẻ xả nước sau khi chơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao melodica có nhiều tên gọi khác nhau?
Cùng một loại nhạc cụ, kèn có bàn phím thổi hơi qua lá kèn, nhưng ở mỗi nơi được gọi theo một tên, có tên vốn là tên sản phẩm của nhà sản xuất rồi dần được dùng như tên chung, có nơi gọi đơn giản là kèn phím. Khi mua hay tìm tài liệu, cứ tìm theo số phím và loại giọng.
Không biết piano có học melodica được không?
Được. Melodica thậm chí là cách nhẹ nhàng để làm quen bàn phím, vì phím nhẹ và giai điệu một tay là đủ để chơi nhiều bài. Bạn học vị trí nốt, số ngón và đọc nốt dần dần, cùng lúc với kỹ thuật hơi.
Melodica có hợp với trẻ em không?
Hợp với trẻ đã tự thổi và kiểm soát hơi được, và là nhạc cụ quen thuộc trong lớp âm nhạc ở nhiều nơi. Người lớn cần hướng dẫn trẻ vệ sinh ống thổi, không dùng chung, và giữ buổi chơi ngắn để trẻ không bị mệt hay chóng mặt.
Thổi melodica có tốn hơi không?
Ít hơn sáo hay kèn đồng. Một nốt đơn chỉ cần luồng hơi nhẹ, đều. Hợp âm nhiều nốt tốn hơi hơn. Người mới hay thổi mạnh hơn cần thiết, tập giảm hơi đến khi nốt vừa tròn là đỡ mệt đáng kể.
Melodica có cần lên dây không?
Không. Lá kèn được lên sẵn ở nhà máy và giữ cao độ lâu. Nếu một nốt bị lệch rõ hoặc không kêu, thường do lá kèn bị bẩn, cong hoặc hư; nên nhờ người biết sửa thay vì tự mở đàn.
Có thể chơi melodica cùng ukulele hay guitar không?
Có, và kết hợp này khá phổ biến trong nhóm acoustic: ukulele hoặc guitar đệm hợp âm, melodica chơi giai điệu hoặc đoạn dạo. Chỉ cần thống nhất giọng bài trước, vì melodica chơi được mọi nốt nên chuyển giọng không khó.