Cajon là một chiếc trống hình hộp gỗ: người chơi ngồi lên trên, nghiêng người và dùng hai bàn tay đánh vào mặt trước. Đánh vào giữa mặt trống cho tiếng trầm như trống bass, đánh gần mép trên cho tiếng sắc như trống snare. Chỉ với một chiếc hộp và hai bàn tay, bạn có được bộ nhịp đủ để đệm cho guitar, ukulele hay một nhóm hát acoustic.
Cajon được nhiều người chọn vì không cần biết nốt nhạc, không cần lên dây, và người có cảm nhịp tốt có thể đệm được nhịp đơn giản sau vài buổi. Bài dưới giải thích nguồn gốc và cấu tạo, hướng dẫn tư thế, ba loại tiếng cơ bản, bốn nhịp đầu tiên, và một vấn đề thực tế với người ở chung cư: cajon khá ồn.
Cajon là gì và đến từ đâu
Cajon (đọc gần như "ca-hôn", tiếng Tây Ban Nha nghĩa là cái hộp lớn) có nguồn gốc ở Peru, gắn với âm nhạc của cộng đồng người gốc Phi ở vùng duyên hải nước này. Nhạc cụ được nhắc đến như một trong những biểu tượng âm nhạc của Peru. Về sau, cajon được các nghệ sĩ flamenco Tây Ban Nha đưa vào, và từ đó lan ra khắp thế giới, đặc biệt trong nhạc acoustic, pop mộc, các buổi biểu diễn không cắm điện.
Ở Việt Nam, cajon xuất hiện ngày càng nhiều trong các quán cà phê có nhạc sống, các nhóm hát đường phố và các buổi biểu diễn acoustic của sinh viên. Lý do rất thực dụng: một bộ trống đầy đủ cồng kềnh, ồn, cần chỗ rộng và mất công lắp đặt; cajon chỉ là một chiếc hộp xách đi được, ngồi lên là chơi, âm lượng vừa đủ cho không gian nhỏ.
Cajon cũng là nhạc cụ hợp với người chưa từng học nhạc. Bạn không cần đọc nốt, không cần lên dây, không cần nhớ hợp âm. Điều cần có là cảm nhịp, và điều này rèn được. Người đã chơi guitar hay ukulele thêm cajon vào cũng hiểu sâu hơn về nhịp, điều thường bị xem nhẹ khi chỉ tập hợp âm.
Cấu tạo: mặt đánh, lỗ thoát âm và dây rè bên trong
Mặt đánh mỏng ở phía trước. Mặt trước là một tấm gỗ ép mỏng, rung khi bị đánh. Góc trên của tấm này thường được bắt vít lỏng hơn một chút, để khi đánh vào góc, mặt gỗ va nhẹ vào khung tạo tiếng "chát" sắc.
Lỗ thoát âm ở phía sau. Mặt sau có một lỗ tròn cho không khí thoát ra. Tiếng bass trầm chủ yếu phát ra từ lỗ này; vì vậy cajon đặt quay lưng sát tường sẽ nghe khác, đôi khi ù hơn.
Dây rè (snare) bên trong. Phần lớn cajon hiện đại có một bộ dây kim loại hoặc dây đàn áp sát mặt trong của tấm trước. Khi đánh, dây rung theo, thêm tiếng "xè" giống trống snare. Một số loại cho chỉnh độ áp của dây, hoặc tắt hẳn; cajon không có dây gọi là cajon kiểu Peru, tiếng mộc và khô hơn.
Kích thước và chỗ ngồi. Cajon người lớn thường cao vừa tầm một chiếc ghế đẩu. Mặt trên có thể có lớp đệm. Người thấp hoặc trẻ em có loại cỡ nhỏ hơn; ngồi trên cajon quá cao khiến chân không chạm đất và khó giữ thăng bằng.
Biến thể khác. Có cajon nhiều mặt đánh, cajon có bàn đạp như trống bass, cajon gắn micro bên trong. Người mới chỉ cần loại cơ bản có dây rè; các biến thể dành cho khi bạn đã biết mình cần gì.
Tư thế ngồi và đặt tay
Tư thế sai không chỉ làm tiếng kém mà còn gây đau lưng và cổ tay sau vài buổi. Dành mười phút đầu để ngồi cho đúng:
- Ngồi lên mặt trên cajon, gần mép sau một chút, mặt đánh hướng ra trước, nằm giữa hai đầu gối.
- Hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, đầu gối mở rộng ngang vai hoặc hơn chút, để hai tay có chỗ đánh vào mặt trước.
- Nghiêng cajon ra sau một chút (một số người nghiêng hẳn, tựa trên cạnh sau) để lỗ thoát âm không bị bịt và tay với tới mặt trước dễ hơn. Người mới có thể ngồi thẳng, nghiêng nhẹ người tới.
- Lưng thẳng, cúi người từ hông chứ không gù vai. Hai tay buông tự nhiên xuống chạm mặt trước, cổ tay thẳng.
- Thả lỏng vai và cánh tay. Đánh bằng chuyển động từ cổ tay và khuỷu, để tay bật lại ngay sau khi chạm mặt trống, không ấn tay vào mặt gỗ.
- Tháo nhẫn, đồng hồ và vòng tay trước khi chơi. Chúng làm xước mặt gỗ và gây đau tay.
Kiểm tra nhanh: sau năm phút chơi, nếu lưng dưới mỏi hay cổ tay đau, bạn đang cúi quá thấp hoặc gập cổ tay. Điều chỉnh độ nghiêng cajon và chỗ ngồi đến khi thoải mái.
Ba tiếng cơ bản: bass, tone và slap
Toàn bộ nhịp cajon cơ bản dựa trên ba tiếng. Chúng khác nhau ở vị trí đánh và cách tay chạm mặt gỗ; đôi khi chỉ một vài phân thay đổi tiếng hoàn toàn.
| Tiếng | Vị trí đánh | Cách đánh | Âm thanh |
|---|---|---|---|
| Bass | Gần giữa mặt trước, thấp hơn mép trên khoảng một gang tay | Cả lòng bàn tay và ngón tay thả lỏng, chạm rồi bật ra ngay | Trầm, ấm, tròn như trống bass |
| Tone (tiếng giữa) | Gần mép trên nhưng chưa tới góc | Phần ngón tay khép lại, lòng bàn tay chạm hờ | Vừa, rõ, ít rè |
| Slap | Mép trên, gần góc | Ngón tay thả lỏng quất như roi, chỉ phần ngón chạm mặt gỗ | Sắc, cao, có tiếng rè của dây snare |
Người mới hay mắc lỗi đánh slap bằng sức mạnh: vung tay thật mạnh, kết quả là tiếng đục và đau tay. Slap hay đến từ tay thả lỏng và tốc độ, giống quất một chiếc khăn ướt, chứ không phải lực.
Một bài tập hữu ích: đánh xen kẽ bass và slap bằng một tay, chậm, chú ý để hai tiếng khác nhau rõ. Rồi đổi tay. Khi hai tiếng tách bạch ở cả hai tay, bạn đã sẵn sàng cho nhịp.
Bốn nhịp cajon đầu tiên
Nhịp dưới đây ghi theo đếm "1 và 2 và 3 và 4 và", B là bass, S là slap, dấu gạch là nghỉ. Tập từng nhịp với máy đếm nhịp chậm trước khi đệm bài.
- Nhịp cơ bản 4/4: B – S – B – S, mỗi tiếng rơi vào số 1, 2, 3, 4. Tay phải đánh bass, tay trái đánh slap, hoặc ngược lại tuỳ tay thuận. Đây là nhịp đệm cho rất nhiều bài pop.
- Nhịp thêm bass: B – S – B B – S. Thêm một bass ở chữ "và" sau số 3, nhịp nghe đẩy hơn. Hai tay luân phiên cho bass nhanh.
- Nhịp móc (thêm tiếng nhẹ): giữ nhịp cơ bản, chen tiếng gõ rất nhẹ ở mọi chữ "và" bằng đầu ngón tay. Những tiếng nhẹ này (ghost note) lấp khoảng trống và làm nhịp chảy hơn.
- Nhịp ballad chậm: B ở số 1, S ở số 3, nghỉ ở số 2 và 4 hoặc gõ nhẹ. Hợp với bài chậm, để giọng hát và đàn có khoảng thở.
Khi tập, bạn đếm thành tiếng hoặc nhẩm. Đếm giúp tay không vội. Ở giai đoạn đầu, chơi một nhịp đơn giản thật đều trong cả bài quý hơn nhiều so với cố chen nhịp phức tạp mà lệch phách.
Từ bốn nhịp này, bạn có thể ghép thêm biến tấu ở cuối mỗi câu nhạc, ví dụ một chuỗi slap nhanh ở hai phách cuối, để báo hiệu chuyển đoạn.
Tập cajon ở chung cư mà không phiền hàng xóm
Cajon ồn hơn người ta tưởng. Tiếng bass lan qua sàn nhà và tường, tiếng slap sắc và vang. Ở chung cư, nhà ống sát vách hay ký túc xá, tập cajon lúc tối muộn rất dễ thành chuyện với hàng xóm. Vài cách giảm bớt mà vẫn tập được:
Đặt cajon lên một tấm thảm dày hoặc tấm cao su, để tiếng bass không truyền thẳng xuống sàn. Kéo cajon ra xa tường chung. Tập những giờ ít người nghỉ ngơi, ví dụ cuối buổi chiều thay vì sau mười giờ tối. Hạ lực đánh: tập ở âm lượng nhỏ là kỹ năng thật, giúp bạn kiểm soát tay tốt hơn, vì đánh nhẹ mà vẫn tách bạch bass và slap khó hơn đánh mạnh.
Khi cần tập nhịp mà hoàn toàn không gây tiếng, nhiều người chơi gõ lên đùi hoặc lên một chiếc gối: tay phải lên đùi phải là bass, tay trái lên đầu gối trái là slap. Cách này không luyện được tiếng, nhưng luyện được phối hợp hai tay và cảm nhịp. Nói chuyện trước với hàng xóm về khung giờ tập cũng là một cách đơn giản để tránh căng thẳng. Một số người còn tháo bớt độ áp của dây rè khi tập ở nhà để tiếng slap bớt chói, hoặc phủ một chiếc khăn mỏng lên phần mép trên; tiếng sẽ khác lúc biểu diễn, nhưng đủ để luyện tay và nhịp mỗi ngày.
Cajon trong nhóm acoustic: đệm cùng guitar, ukulele và giọng hát
Vai trò của cajon trong nhóm là giữ nhịp cho cả nhóm, không phải nổi bật. Người chơi cajon giỏi thường được khen vì người nghe không để ý đến họ, chỉ thấy cả nhóm chơi chặt và cuốn. Điều đó đòi hỏi lắng nghe: âm lượng vừa với guitar hay ukulele, không lấn giọng hát, chơi thưa ở đoạn chậm và dày hơn ở điệp khúc.
Khi đệm với ukulele, vốn có tiếng sáng và mỏng, cajon nên chơi bass rõ để bù phần trầm mà ukulele thiếu, và slap nhẹ để không chồng lên tiếng quạt. Khi đệm với guitar thùng, bass của cajon và dây trầm của guitar dễ chồng nhau; người chơi cajon có thể giảm bass, tăng tiếng tone và slap. Trước khi chơi chung, nghe người đệm đàn quạt điệu gì, rồi khớp bass của mình vào các nhát mạnh của họ.
Thoả thuận trước với nhóm vài tín hiệu đơn giản: ai báo bắt đầu, kết thúc thế nào, đoạn nào chơi nhỏ lại. Ngay cả những nhóm chơi cho vui cũng nghe tốt hơn hẳn khi kết bài gọn cùng nhau. Chi tiết về tập chung và biểu diễn có trong chuyên mục chơi cùng người khác của blog.
Câu hỏi thường gặp
Cajon có khó học không?
Đánh ra tiếng thì dễ, ai cũng làm được ngay. Đệm một nhịp cơ bản đều tay mất vài buổi đến vài tuần. Phần khó là giữ nhịp ổn định cả bài, tách tiếng rõ và chơi biến tấu mà không lệch phách; phần này cần luyện tập lâu dài như mọi nhạc cụ.
Chơi cajon có bị đau tay không?
Lúc đầu lòng bàn tay và đầu ngón có thể ê, nhất là khi đánh quá mạnh. Đánh thả lỏng, để tay bật lại, sẽ đỡ nhiều. Đau cổ tay kéo dài, sưng hay tê thì không bình thường; nên nghỉ, xem lại tư thế và đi khám nếu không đỡ.
Trẻ em có chơi cajon được không?
Được, và trẻ thường rất thích vì ra tiếng ngay. Nên chọn cajon cỡ nhỏ để trẻ ngồi chạm chân xuống đất. Người lớn hướng dẫn trẻ đánh nhẹ, thả lỏng tay, và giữ buổi chơi ngắn, vui, không đặt nặng chuyện đúng sai.
Cajon có cần cắm điện hay micro không?
Trong phòng nhỏ, quán cà phê hay nhóm bạn bè, cajon mộc đủ to. Khi biểu diễn ở không gian rộng hoặc cùng nhạc cụ có loa, cajon cần micro đặt ở lỗ thoát âm phía sau và đôi khi thêm một micro ở mặt trước.
Có nên dùng dùi hoặc chổi khi chơi cajon?
Có thể. Chổi trống (brush) cho tiếng xào xạc nhẹ, hợp với nhạc jazz và bài chậm. Tuy vậy, người mới nên tập bằng tay trước, vì cảm giác tay trên mặt gỗ là nền tảng của mọi tiếng cajon.
Dây snare bên trong cajon bị rè quá thì làm sao?
Nếu cajon có núm hoặc ốc chỉnh, nới bớt độ áp của dây vào mặt trước. Nếu không có, tiếng rè nhiều có thể do dây bị lỏng hoặc chạm sai chỗ; người biết sửa nhạc cụ có thể chỉnh lại. Đặt cajon trên thảm cũng giảm tiếng rè cộng hưởng từ sàn.