Đàn tranh 16 dây thường được lên theo thang năm âm Đô – Rê – Fa – Sol – La, lặp lại qua các quãng tám từ dây trầm đến dây cao. Bạn tự lên dây được với một ứng dụng máy chỉnh âm trên điện thoại: gảy từng dây, xem máy báo cao hay thấp, rồi dịch con nhạn hoặc vặn trục cho đến khi đúng nốt.
Người tập nên kiểm dây trước mỗi buổi và lên lại toàn bộ khi đàn vừa chuyển chỗ, khi thời tiết đổi đột ngột hoặc khi đổi sang bài cần giọng khác. Lần đầu mất khoảng hai mươi phút, quen tay thì chỉ vài phút. Bài này đi qua nguyên lý thang năm âm ở mức đủ dùng, dụng cụ, các bước và những sự cố thường gặp.
Vì sao đàn tranh lệch dây nhanh hơn bạn nghĩ
Mỗi dây đàn tranh là một sợi kim loại căng giữa hai đầu đàn, kê trên một con nhạn đứng tự do trên mặt gỗ. Cao độ phụ thuộc vào độ căng và chiều dài đoạn dây rung. Chỉ cần nhiệt độ thay đổi vài độ, kim loại giãn ra hoặc co lại; mặt gỗ hút ẩm trong những ngày nồm cũng phồng nhẹ. Cả hai thay đổi này đều làm cao độ xê dịch.
Con nhạn không được gắn cố định nên cũng dễ bị xô khi lau đàn, khi chuyển đàn, khi trẻ con nghịch. Một con nhạn lệch vài milimét đã đủ làm nốt sai rõ ràng. Thêm nữa, người mới tập nhấn tay trái nhiều khiến dây dần giãn, nhất là dây mới thay.
Vì vậy chuyện đàn lệch không phải dấu hiệu đàn kém. Ngay cả đàn tốt cũng cần kiểm dây thường xuyên. Điều cần học là kiểm nhanh và chỉnh đúng, để tai bạn luôn được nghe nốt chuẩn. Tập lâu trên đàn lệch là cách nhanh nhất làm hỏng cảm âm, vì tai sẽ coi nốt sai là bình thường.
Thang năm âm đủ để lên dây
Thang năm âm, hay ngũ cung, là thang âm có năm bậc trong một quãng tám, khác với thang bảy bậc quen thuộc trong nhạc phổ thông. Với thang Đô – Rê – Fa – Sol – La, khoảng cách giữa các bậc gồm những bước một cung và những bước một cung rưỡi, không có hai nốt nào cách nhau nửa cung. Chính đặc điểm này khiến gảy bất kỳ chuỗi dây nào cũng nghe thuận tai, và là lý do người mới có thể chơi giai điệu ngay mà ít sợ nốt nghịch.
Trên đàn 16 dây, năm nốt này lặp lại khoảng ba lần qua các quãng tám, cộng thêm một dây. Khi lên dây, bạn không cần nhớ dây số mấy là nốt gì, chỉ cần nhớ thứ tự lặp: Đô, Rê, Fa, Sol, La, rồi lại Đô ở quãng tám cao hơn. Dây có con nhạn cách nhau đều đặn theo một đường chéo; nhìn đường chéo này là biết con nhạn nào bị lệch.
Những nốt không có trong thang, ví dụ Mi hay Si, được tạo bằng cách dùng tay trái nhấn dây bên dưới lên. Ví dụ nhấn dây Rê lên một cung để có Mi. Đây là lý do người chơi đàn tranh nói tay trái làm nên điệu: cùng một cách lên dây, nhấn khác nhau sẽ cho màu sắc khác nhau. Các điệu của nhạc cổ truyền có cách nhấn và đôi khi cách lên dây riêng, nên học tới đó thì theo người dạy.
Dụng cụ cần có để tự lên dây
Không cần nhiều đồ. Những thứ dưới đây đủ cho người chơi nghiệp dư:
- Máy chỉnh âm. Một ứng dụng chỉnh âm chế độ sắc độ (chromatic) trên điện thoại là đủ; loại kẹp vào thân đàn bắt rung trực tiếp ít bị nhiễu tiếng ồn xung quanh hơn.
- Khoá lên dây. Chiếc chìa nhỏ đi kèm đàn để vặn trục. Giữ nó trong túi đàn, đừng thay bằng kìm vì dễ làm toè đầu trục.
- Vài con nhạn dự phòng. Con nhạn có thể nứt hoặc mẻ chân. Có sẵn một hai con cùng cỡ giúp bạn không phải dừng tập.
- Dây dự phòng. Ít nhất vài dây ở vùng cao, nơi dây mảnh hay đứt nhất. Khi mua, ghi lại cỡ dây của từng vị trí.
- Khăn mềm. Lau dây sau khi tập để mồ hôi tay không làm dây xỉn và nhanh rỉ.
- Đèn sáng. Lên dây buổi tối dưới ánh sáng yếu rất dễ đặt nhầm con nhạn vào dây bên cạnh.
Nếu đàn có loại trục cần chìa riêng, mang theo khi đi học hoặc đi biểu diễn. Mất chìa đúng hôm cần chỉnh dây là chuyện người chơi đàn tranh nào cũng từng gặp.
Các bước lên dây bằng máy chỉnh âm
Làm trong phòng yên tĩnh, ngồi ở tư thế chơi đàn bình thường để dễ với tới mọi dây.
- Nhìn tổng thể hàng con nhạn: có con nào đổ, nghiêng, hoặc lệch khỏi đường chéo không. Dựng lại, đẩy về gần vị trí đúng trước khi gảy.
- Bật máy chỉnh âm, đặt cao độ chuẩn mặc định (thường La bằng 440 Hz) trừ khi lớp học của bạn dùng chuẩn khác.
- Bắt đầu từ dây trầm nhất. Gảy dây ở vị trí tay phải thường gảy, gảy vừa phải để máy bắt được nốt ổn định.
- Nếu lệch ít, dịch con nhạn rất nhẹ: đẩy về phía làm đoạn dây gảy ngắn lại thì cao lên, kéo về phía ngược lại thì thấp xuống. Mỗi lần dịch một chút rồi gảy lại.
- Nếu lệch nhiều hoặc con nhạn đã ra quá xa vị trí đường chéo, dùng khoá vặn trục để căng hoặc nới dây, rồi mới dịch con nhạn tinh chỉnh.
- Đi lần lượt hết các dây. Sau đó quay lại kiểm từ đầu một lượt, vì chỉnh dây sau có thể làm mặt đàn chịu lực khác và dây trước xê dịch nhẹ.
- Cuối cùng gảy các cặp quãng tám (Đô thấp với Đô cao...) để nghe bằng tai; hai dây đúng sẽ hoà vào nhau, lệch thì nghe có nhịp đập "uôm uôm".
Khi vặn trục căng dây, vặn chậm và dừng lại kiểm thường xuyên. Dây vùng cao mảnh và đã căng sẵn, vặn quá tay dễ đứt.
Đổi giọng cho hợp người hát: lên lại dây hay dùng tay nhấn
Khi đệm cho người hát hoặc chơi cùng nhạc cụ khác, giọng của bài có thể không khớp với cách lên dây đang có. Có hai cách xử lý, mỗi cách hợp một hoàn cảnh.
| Cách | Làm thế nào | Hợp khi | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Dời cả hệ | Dịch toàn bộ con nhạn để cả thang năm âm cao lên hoặc thấp xuống cùng một khoảng | Cả buổi chơi chỉ dùng một giọng mới | Mất thời gian, dễ lệch vài dây |
| Đổi thang | Lên lại một số dây để thành thang năm âm khác, phù hợp với điệu hoặc bài | Bài thuộc điệu có cách lên dây riêng | Cần biết bài cần thang gì, người mới nên hỏi người dạy |
| Nhấn tay trái | Giữ nguyên dây, nhấn để có các nốt thiếu | Chỉ vài nốt trong bài nằm ngoài thang | Nhấn nhiều liên tục gây mỏi tay, cao độ khó chuẩn |
| Đàn thứ hai | Dùng một cây đàn khác đã lên sẵn giọng khác | Nhóm biểu diễn chơi nhiều bài khác giọng | Cần thêm đàn, thêm chỗ để |
Với người mới, cách an toàn nhất là ghi lại vị trí con nhạn của cách lên dây chuẩn bằng một ảnh chụp từ trên xuống. Sau khi đổi giọng, bạn dễ dàng đưa đàn về như cũ.
Giữ dây đúng lâu hơn giữa các lần lên dây
Lên dây giỏi đến đâu thì đàn vẫn lệch dần, nhưng bạn có thể làm cho khoảng cách giữa các lần chỉnh dài ra đáng kể. Yếu tố lớn nhất là chỗ để đàn. Một góc phòng ít nắng, không sát cửa sổ, không ngay dưới luồng gió điều hoà, không cạnh bếp sẽ giữ nhiệt độ và độ ẩm quanh đàn ổn định hơn nhiều so với một góc đẹp nhưng nắng chiều chiếu thẳng vào.
Thứ hai là thói quen sau khi tập: lau dây bằng khăn mềm để mồ hôi không bám, phủ khăn hoặc cho đàn vào túi. Trong những tuần nồm ẩm ở miền Bắc, có thể đặt vài gói hút ẩm trong túi đàn, nhưng đừng để đàn khô quá mức trong phòng điều hoà chạy suốt ngày đêm, vì mặt gỗ co lại cũng làm lệch dây và có khi nứt.
Thứ ba là cách chuyển đàn. Khi phải mang đàn đi học hay đi diễn, nhiều người chơi nới nhẹ các dây cao và cố định con nhạn bằng cách đặt đàn nằm thẳng trong hộp, tránh để đàn dựng đứng lâu trên xe. Đến nơi, để đàn ở nhiệt độ phòng một lúc rồi mới lên dây, vì chỉnh ngay khi đàn còn lạnh hay còn nóng thì vài phút sau dây lại xê dịch. Ghi chú lại những lần phải chỉnh nhiều cũng hữu ích: sau vài tháng bạn sẽ thấy đàn của mình nhạy với kiểu thời tiết nào.
Sự cố hay gặp khi lên dây và cách xử lý
Con nhạn đổ khi đang chỉnh. Thường do dây quá chùng hoặc con nhạn bị đẩy nghiêng. Nới thêm một chút dây, dựng con nhạn thẳng đứng, chân bám đều mặt đàn, rồi căng lại từ từ.
Dây đứt. Hay gặp ở dây cao. Thay dây đúng cỡ, căng dần qua vài lần trong một hai ngày đầu vì dây mới giãn nhiều. Đừng dùng dây cỡ khác chỉ vì tiện, cao độ và tiếng sẽ không đều với các dây cạnh.
Máy chỉnh âm nhảy lung tung. Phòng ồn, gảy quá mạnh hoặc dây bên cạnh đang ngân. Chặn các dây khác bằng tay, gảy vừa, hoặc dùng loại máy kẹp bắt rung.
Dây rè, có tiếng lạch xạch. Có thể dây chạm cạnh con nhạn bên cạnh, con nhạn mẻ chân, hoặc có vật lạ trong hộp đàn. Kiểm từng chỗ, thay con nhạn nếu mẻ.
Trục tự tuột, dây chùng lại ngay. Trục mòn hoặc lỏng. Đây là việc nên mang tới người sửa đàn, tự chêm thêm vật lạ dễ làm hỏng lỗ trục.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lên dây đàn tranh mỗi lần tập không?
Không nhất thiết lên lại toàn bộ, nhưng nên kiểm nhanh mỗi lần tập. Gảy lướt các dây và vài cặp quãng tám, dây nào lệch thì chỉnh dây đó. Sau khi chuyển đàn đi xa hoặc thời tiết đổi mạnh thì nên lên lại cả lượt.
Lên dây cao hơn chuẩn cho tiếng sáng có hại đàn không?
Căng dây vượt mức thiết kế làm tăng lực lên mặt đàn và dễ đứt dây, lâu ngày có thể làm mặt đàn biến dạng. Nếu cần giọng cao hơn, dời con nhạn trong giới hạn hợp lý hoặc dùng đàn khác. Hỏi người làm đàn về giới hạn của cây đàn bạn có.
Không có máy chỉnh âm thì lên dây bằng tai được không?
Được nếu bạn có một nốt chuẩn, ví dụ từ đàn phím hoặc sáo đúng âm, rồi lên các dây khác theo quãng. Cách này cần tai đã quen nhạc. Người mới nên dùng máy chỉnh âm để tai được nghe nốt đúng mỗi ngày, dần dần sẽ tự nghe ra lệch.
Bao lâu thì nên thay toàn bộ dây đàn tranh?
Tuỳ tần suất tập và độ ẩm nơi để đàn. Dấu hiệu nên thay là dây xỉn màu, có vết rỉ, tiếng đục, khó giữ cao độ. Nhiều người thay dần từng dây khi đứt; khi tiếng toàn đàn đã kém rõ thì thay cả bộ một lần cho đều.
Đàn tranh nhiều dây hơn có lên dây khác không?
Nguyên lý vẫn như đàn 16 dây, chỉ có thêm dây ở các quãng tám, nên mất thời gian hơn. Một số đàn nhiều dây được lên theo cách riêng để chơi nhạc mới, chuyển giọng nhiều. Khi mua, hỏi người bán cách lên dây mặc định của cây đàn.
Có nên tự thay con nhạn mới không?
Thay con nhạn cùng cỡ là việc người chơi tự làm được. Đặt con nhạn mới đúng vị trí trên đường chéo, chân bám đều, rồi lên dây lại. Nếu con nhạn mới cao hoặc thấp hơn hẳn các con khác, tiếng dây đó sẽ khác, nên chọn cỡ giống.