Câu trả lời ngắn: phần lớn trẻ có thể bắt đầu học một nhạc cụ bài bản trong khoảng 5 đến 7 tuổi với piano, violin cỡ nhỏ hay ukulele; khoảng 7 đến 9 tuổi với guitar cổ điển cỡ nhỏ và trống; còn nhạc cụ hơi như sáo trúc, kèn đồng thường hợp hơn từ 9 đến 11 tuổi trở đi. Trước đó, trẻ vẫn học nhạc rất tốt, chỉ là học bằng hát, vận động, gõ nhịp chứ chưa cần ngồi tập ngón.
Con số tuổi chỉ là điểm tựa. Hai đứa trẻ cùng sáu tuổi có thể khác nhau hẳn về độ dài bàn tay, khả năng ngồi yên và sự tò mò với âm thanh. Vì vậy bố mẹ nên nhìn cùng lúc ba thứ: cơ thể con đã vừa với nhạc cụ chưa, con tập trung được bao lâu, và con có thật sự muốn không.
Phần dưới đi qua từng nhóm nhạc cụ, những dấu hiệu cho thấy con đã sẵn sàng, cách cho trẻ nhỏ làm quen âm nhạc trước tuổi cầm đàn, và chuyện bắt đầu muộn có đáng lo hay không.
Vì sao không có một độ tuổi chuẩn cho mọi trẻ
Nhiều phụ huynh tìm một con số chắc chắn, kiểu "bốn tuổi là phải học piano". Thực tế giáo viên nhạc không thống nhất được con số như vậy, vì mỗi nhạc cụ đòi hỏi cơ thể và sự chú ý ở mức khác nhau. Piano không cần sức tay lớn nhưng cần ngón tay tách được từng ngón và nhớ được vị trí nốt. Guitar đòi đầu ngón tay đủ chắc để ấn dây và bàn tay đủ dài để với các phím. Sáo và kèn cần lượng hơi, độ kín của môi và hàm răng ổn định. Mỗi thứ chín muồi ở một thời điểm.
Bên cạnh cơ thể là khả năng tập trung. Một buổi học nhạc cụ cho người mới thường kéo dài từ ba mươi đến bốn lăm phút; với trẻ năm tuổi, giáo viên phải chia nhỏ thành nhiều hoạt động, xen hát và vận động. Nếu con chưa ngồi yên được mười lăm phút cho một việc mình thích, ép vào lớp học ngón tay dễ khiến con mệt và ghét đàn trước khi kịp thích.
Cuối cùng là mong muốn của chính đứa trẻ. Trẻ được bắt đầu khi đang tò mò thường đi xa hơn trẻ bắt đầu sớm hơn nhưng bị dắt vào lớp. Nói cách khác, bắt đầu đúng lúc quan trọng hơn bắt đầu sớm. Bảng ở mục sau chỉ là khoảng tuổi giáo viên hay gặp, để bố mẹ có điểm tham chiếu khi đi hỏi lớp.
Bảng độ tuổi thường gặp theo từng nhạc cụ
Các khoảng tuổi dưới đây là kinh nghiệm phổ biến của nhiều giáo viên, không phải quy định. Trẻ nhỏ hơn vẫn học được nếu có nhạc cụ đúng cỡ và giáo viên quen dạy lứa tuổi đó; trẻ lớn hơn cũng không hề muộn.
| Nhạc cụ | Khoảng tuổi hay bắt đầu | Điều kiện cần để ý | Ghi chú cho bố mẹ |
|---|---|---|---|
| Piano, đàn phím | 5–7 tuổi | Ngón tay tách được từng ngón, ngồi đúng tầm ghế | Cần ghế chỉnh cao và kê chân để bé không treo chân |
| Violin | 4–7 tuổi | Có đàn cỡ nhỏ vừa tay (có nhiều cỡ theo chiều dài cánh tay) | Tiếng đàn những tháng đầu khá "chói", cần kiên nhẫn |
| Ukulele | 5–7 tuổi | Tay đủ bấm bốn dây nylon | Hợp làm nhạc cụ đầu tiên, nhẹ, rẻ hơn đàn lớn |
| Guitar cổ điển cỡ nhỏ | 7–9 tuổi | Đầu ngón tay chịu được ấn dây, tay với tới phím | Nên dùng dây nylon, chọn cỡ đàn theo chiều cao |
| Trống | 7–9 tuổi | Chân với tới bàn đạp, phối hợp tay chân | Cần tính chuyện tiếng ồn trong nhà |
| Sáo trúc, sáo dọc | 8–10 tuổi | Hơi đủ dài, ngón bịt kín lỗ | Sáo dọc nhựa ở trường có thể sớm hơn |
| Kèn đồng, kèn gỗ | 9–11 tuổi trở lên | Răng cửa vĩnh viễn đã ổn định, hơi khoẻ | Hỏi giáo viên về cỡ kèn cho trẻ |
| Thanh nhạc bài bản | Hát vui từ nhỏ; kỹ thuật từ 8–10 tuổi | Giọng trẻ còn non, sắp vỡ giọng tuổi dậy thì | Không ép hát to, hát cao kéo dài |
Điểm chung của bảng: nhạc cụ càng to, càng cần sức hơi hoặc sức tay thì tuổi bắt đầu thường càng muộn. Nhạc cụ phím và đàn dây cỡ nhỏ là cửa vào sớm nhất. Nếu con mê một nhạc cụ "muộn" như saxophone khi mới sáu tuổi, bố mẹ có thể cho con bắt đầu bằng piano hoặc ukulele để học nhịp, học nốt, rồi chuyển sang sau mà không mất gì.
Dấu hiệu cho thấy con đã sẵn sàng học nhạc cụ
Con ngồi được mười lăm đến hai mươi phút cho một việc. Không phải ngồi im như tượng, mà là theo được một hoạt động có hướng dẫn: ghép hình, tô màu, nghe kể chuyện. Đây là thời lượng tối thiểu để một buổi học có tiến triển.
Con đếm được và phân biệt tay trái, tay phải. Học nhạc luôn có đếm phách và chỉ dẫn kiểu "tay phải ngón ba". Trẻ còn lẫn trái phải vẫn học được, nhưng giáo viên phải mất nhiều thời gian cho việc này.
Ngón tay cử động tương đối độc lập. Bố mẹ có thể thử bằng cách cho con lần lượt chạm từng đầu ngón vào ngón cái, hoặc gõ từng ngón xuống mặt bàn. Nếu con làm được chậm rãi mà các ngón khác không co theo nhiều, tay đã sẵn sàng cho phím đàn.
Con tự tìm đến âm thanh. Con hay hát theo, gõ nhịp lên bàn, đòi bấm thử đàn ở nhà người quen, hỏi tên nhạc cụ trong video. Sự tò mò tự nhiên này là thứ giữ con lại khi bài tập bắt đầu khó.
Con chịu được một chút thất bại. Học đàn có những tuần lặp đi lặp lại một đoạn mà chưa hay. Trẻ đã quen với việc thử lại khi xếp hình đổ hay vẽ chưa đẹp thường qua giai đoạn này dễ hơn.
Cơ thể vừa với nhạc cụ. Ngồi vào đàn mà chân con treo lơ lửng, hoặc ôm guitar mà tay không với tới phím đầu, là dấu hiệu cần nhạc cụ nhỏ hơn hoặc chờ thêm vài tháng.
Con 3–5 tuổi: học nhạc trước tuổi cầm đàn
Không cho con học nhạc cụ sớm không có nghĩa là bỏ trống những năm đầu. Lứa ba đến năm tuổi là lúc trẻ học nhạc bằng cả cơ thể: hát theo, vỗ tay theo nhịp, đi chậm khi nhạc chậm, chạy khi nhạc nhanh, gõ trống lắc khi nghe tiếng mạnh. Những hoạt động này xây nền cho cảm giác nhịp và cao độ, hai thứ khi vào học đàn sẽ dùng ngay.
Nhiều lớp cảm thụ âm nhạc cho trẻ mầm non dạy theo hướng này, với nhạc cụ gõ nhỏ, bài hát ngắn, vận động theo nhạc. Ở nhà, bố mẹ hoàn toàn làm được: hát cùng con mỗi tối, cho con gõ theo bài hát bằng hai chiếc thìa gỗ, chơi đoán xem tiếng nào cao tiếng nào thấp trên một cây đàn phím nhỏ. Không cần biết nhạc lý, chỉ cần đều đặn và vui.
Điều nên tránh ở tuổi này là biến âm nhạc thành bài tập có yêu cầu đúng sai. Trẻ ba tuổi hát lệch nốt là chuyện bình thường; sửa liên tục dễ làm con ngại hát. Mục tiêu của giai đoạn này là con thấy âm nhạc là một phần đời sống hằng ngày, không phải một môn học.
Nếu muốn con bắt đầu nhạc cụ sớm, hãy chọn giáo viên đã quen dạy trẻ nhỏ và đặt kỳ vọng thấp: vài nốt, vài bài ngắn, buổi học hai mươi phút là đủ. Ví dụ giả định: một bé bốn tuổi rưỡi học piano mỗi tuần một buổi, mỗi ngày ở nhà chỉ chơi lại năm phút cùng mẹ, vẫn là khởi đầu tốt.
Nhạc cụ hơi, trống và thanh nhạc: vì sao nên chờ thêm
Nhạc cụ hơi cần hàm răng ổn định. Kèn đồng và nhiều loại kèn gỗ đặt áp lực lên môi và răng cửa. Khi răng sữa đang thay, khẩu hình thay đổi liên tục, trẻ khó giữ được âm ổn định. Giáo viên thường khuyên đợi răng cửa vĩnh viễn mọc ổn rồi mới học bài bản.
Sáo trúc cần độ dài hơi và độ dài ngón. Sáo trúc tông thấp có lỗ bấm cách xa nhau, ngón tay trẻ nhỏ khó bịt kín. Trẻ muốn thổi sáo sớm có thể bắt đầu bằng sáo tông cao, ống ngắn, hoặc sáo dọc nhựa vẫn dùng ở nhiều trường.
Trống cần với tới bàn đạp và phối hợp tứ chi. Bộ trống đòi tay và chân làm bốn việc khác nhau cùng lúc. Trẻ nhỏ có thể tập nhịp trên trống con, pad tập hoặc cajon nhỏ trước, khi chân dài ra mới ngồi vào bộ trống.
Thanh nhạc: giọng trẻ cần được bảo vệ. Trẻ em nên được hát nhiều, hát vui, hát đúng tầm giọng của mình. Phần kỹ thuật như mở rộng âm vực, hát nốt cao kéo dài nên để giáo viên hiểu giọng trẻ hướng dẫn, và chậm lại khi con bước vào tuổi vỡ giọng. Con khàn tiếng kéo dài sau khi hát thì đưa con đi khám tai mũi họng, đừng tự xử lý.
Có thể học "đường vòng" trong lúc chờ. Trong thời gian chờ đủ tuổi cho nhạc cụ mình thích, trẻ học piano hay ukulele vẫn tích luỹ được nhịp, nốt nhạc, thói quen tập. Khi chuyển sang nhạc cụ chính, những thứ này đi theo con.
Bắt đầu lúc 9, 10 hay 12 tuổi có muộn không
Có những phụ huynh lo vì con đã vào cấp hai mà chưa học đàn ngày nào, trong khi bạn cùng lớp đã học từ mẫu giáo. Với mục tiêu chơi nhạc để vui, để có một sở thích theo cả đời, chín hay mười hai tuổi hoàn toàn không muộn. Trẻ lớn hiểu nhanh hơn, đọc được hướng dẫn, tự đặt mục tiêu và tự tập được. Nhiều em bắt đầu muộn nhưng chỉ sau vài năm đã chơi được những bài mà trẻ học sớm mất lâu hơn mới tới.
Bắt đầu sớm có lợi thế ở một số chỗ: làm quen nhạc cụ như một phần tự nhiên của cơ thể, nghe nhạc nhiều năm hơn. Với những ai muốn theo con đường biểu diễn chuyên nghiệp ở nhạc cụ như violin hay piano, giáo viên thường khuyên bắt đầu sớm. Nhưng đó là con đường của số rất ít, và không ai biết trước con mình có muốn đi đường đó hay không.
Điều bố mẹ nên tránh là so sánh. Một đứa trẻ mười tuổi mới học, bị nhắc "bạn kia học từ bốn tuổi giờ đã đàn được bài khó rồi", sẽ thấy mình chậm và dễ bỏ. Hãy so con với chính con của ba tháng trước: hồi đó chưa bấm được hợp âm nào, giờ đã đệm được một bài. Đó là thước đo duy nhất có ý nghĩa với trẻ.
Ba bước trước khi đăng ký lớp đầu tiên
Khi đã thấy con có vẻ sẵn sàng, bố mẹ có thể đi qua ba bước nhỏ này trước khi trả tiền cho cả khoá học hay mua nhạc cụ đắt.
- Cho con thử chạm vào nhạc cụ thật. Ghé nhà người quen có đàn, đến buổi học thử, cho con cầm thử nhiều loại. Quan sát xem con quay lại với nhạc cụ nào nhiều lần nhất, chứ không phải nhạc cụ nào bố mẹ thích.
- Hỏi giáo viên về độ tuổi họ quen dạy. Một giáo viên giỏi dạy người lớn chưa chắc hợp với trẻ năm tuổi. Hỏi họ thường chia buổi học của trẻ nhỏ thế nào, có hát, có vận động không, mỗi buổi bao lâu.
- Thống nhất kỳ vọng trong cả nhà. Ai sẽ ngồi cùng con những buổi tập đầu, mỗi ngày tập mấy phút, sau bao lâu thì cả nhà ngồi lại xem con còn thích không. Một khoảng thử ba đến sáu tháng là hợp lý trước khi quyết định đầu tư nhạc cụ tốt hơn.
Ba bước này nghe đơn giản nhưng giúp tránh hai tình huống hay gặp: mua đàn đắt rồi con không đụng tới, hoặc con bị đẩy vào lớp quá sớm và ghét nhạc cụ đó luôn. Học nhạc là chuyện nhiều năm, vài tuần chuẩn bị kỹ ở đầu đường là xứng đáng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi có nên cho học piano không?
Có thể, nếu giáo viên quen dạy trẻ rất nhỏ và buổi học chủ yếu là hát, vỗ nhịp, chơi với âm thanh trên phím đàn. Không nên kỳ vọng con đọc nốt hay tập ngón đều đặn ở tuổi này. Phần lớn trẻ ba tuổi hợp hơn với lớp cảm thụ âm nhạc chung, chờ năm đến sáu tuổi mới vào lớp piano bài bản.
Con tay nhỏ có học guitar được không?
Được, với đàn guitar cỡ nhỏ và dây nylon. Đàn guitar có nhiều cỡ theo chiều cao người chơi; trẻ dùng đàn người lớn sẽ phải với tay quá xa, dễ sai tư thế và nhanh nản. Hỏi giáo viên hoặc người bán để chọn cỡ đàn hợp với chiều cao và độ dài tay của con.
Học nhạc cụ sớm có làm con mất tuổi thơ không?
Không, nếu cách học hợp lứa tuổi và con vẫn có thời gian chơi tự do. Vấn đề chỉ xuất hiện khi lịch học quá dày, kỳ vọng quá cao hoặc việc tập đàn trở thành áp lực hằng ngày. Bố mẹ nên theo dõi xem con còn vui khi nhắc tới buổi học hay không.
Có nên cho con học hai nhạc cụ cùng lúc?
Với trẻ mới bắt đầu, thường nên học một nhạc cụ trước trong ít nhất một năm để con nắm nhịp, nốt và thói quen tập. Sau đó nếu con thích và còn thời gian, học thêm nhạc cụ thứ hai sẽ nhẹ hơn nhiều vì nền tảng đã có sẵn.
Con chưa biết đọc chữ thì có học đọc nốt nhạc được không?
Được ở mức đơn giản. Nhiều phương pháp dạy trẻ nhỏ cho con nghe và chơi theo tai trước, dùng màu sắc, hình vẽ hoặc tay ra dấu thay cho ký hiệu. Việc đọc nốt trên khuông nhạc có thể đến muộn hơn, khi con đã quen đọc chữ ở trường.
Mười lăm tuổi mới học nhạc có kịp không?
Kịp, với mục tiêu chơi nhạc làm sở thích, chơi cùng bạn bè hay tham gia câu lạc bộ ở trường. Tuổi thiếu niên học nhanh, tự tập được và biết mình muốn chơi loại nhạc nào. Chỉ những con đường biểu diễn chuyên nghiệp ở một số nhạc cụ mới thực sự cần bắt đầu sớm.