Năm kỹ thuật làm nên chất sáo trúc là đánh lưỡi (tách nốt), luyến (nối nốt trong một hơi), láy (thêm nốt hoa mỹ bằng ngón), vuốt (trượt cao độ bằng cách mở dần lỗ) và rung (làm tiếng sáo dao động nhẹ bằng hơi hoặc ngón). Thứ tự tập hợp lý là đánh lưỡi và luyến trước, rồi láy, sau đó vuốt, rung để cuối, vì mỗi kỹ thuật sau dựa trên sự chắc chắn của kỹ thuật trước.
Điều kiện để bắt đầu là bạn đã thổi tròn các nốt ở quãng thấp và lên được quãng tám trên mà không vọt. Học kỹ thuật khi các nốt nền chưa sạch thường làm bạn che lỗi bằng hoa mỹ, nghe vui tai lúc đầu nhưng càng về sau càng khó sửa.
Trước khi học kỹ thuật: kiểm lại nền móng
Kỹ thuật trên sáo trúc giống như dấu thanh trong tiếng Việt: nó chỉ có nghĩa khi chữ cái bên dưới đã rõ. Vì vậy trước khi tập láy hay vuốt, bạn nên tự kiểm ba điều. Một, thổi từng nốt trong thang âm giữ được bốn nhịp chậm mà không rè, không phập phồng. Hai, chuyển giữa hai nốt cạnh nhau mà không lọt tiếng xì ở giữa. Ba, lên quãng tám trên bằng cách đổi tốc độ hơi chứ không phải thổi mạnh hơn.
Cách kiểm nhanh nhất là ghi âm một lượt thang âm đi lên đi xuống với máy đếm nhịp ở tốc độ chậm. Nghe lại, bạn sẽ thấy ngay nốt nào yếu, nốt nào lệch. Nếu còn hai ba nốt chưa ổn, dành thêm một tuần cho chúng; thời gian này không mất đi đâu, vì mọi kỹ thuật bên dưới đều chạy qua đúng các nốt đó.
Cũng nên nghe thật nhiều trước khi tập. Tìm các bản sáo độc tấu dân ca, nghe đi nghe lại một câu, để ý chỗ người thổi luyến, chỗ họ láy, chỗ tiếng sáo trượt lên. Kỹ thuật học bằng tai trước rồi mới học bằng ngón thì tự nhiên hơn hẳn so với đọc mô tả rồi làm theo.
Đánh lưỡi: lưỡi đơn, lưỡi kép và khi nào dùng
Lưỡi đơn. Đặt đầu lưỡi chạm nhẹ sau răng cửa trên, rồi bật ra như phát âm "tu" không thành tiếng. Mỗi lần bật là một nốt có điểm bắt đầu rõ ràng. Đây là cách tách nốt cơ bản, dùng cho phần lớn các câu nhạc ở tốc độ vừa. Lỗi thường gặp là bật quá mạnh, nghe như tiếng ho; chỉ cần lực như khi nói thầm.
Lưỡi kép. Khi tốc độ nhanh hơn, lưỡi đơn không theo kịp. Lưỡi kép xen kẽ hai điểm chạm: "tu" ở đầu lưỡi và "cu" ở cuống lưỡi, thành "tu-cu-tu-cu". Âm "cu" thường yếu hơn, nên tập riêng âm này trên một nốt cho đến khi hai âm nghe đều nhau rồi mới chạy qua nhiều nốt.
Lưỡi ba. Biến thể "tu-tu-cu" hoặc "tu-cu-tu" dùng cho những nhóm ba nốt nhanh. Người mới chưa cần, nhưng biết tên để khi nghe thầy nhắc không bỡ ngỡ.
Đánh lưỡi rung. Một số người thổi rung lưỡi như phát âm "r" kéo dài để tạo tiếng rền sôi động. Không phải ai cũng phát âm được kiểu này; có thể thay bằng rung ở cổ họng.
Khi nào không đánh lưỡi. Những câu nhạc mềm, chậm, đặc biệt trong dân ca trữ tình, thường thổi luyến nhiều hơn tách. Đánh lưỡi mọi nốt làm câu nhạc cứng và vụn. Nghe bản mẫu để biết câu nào cần tách, câu nào cần nối.
Luyến: nối nốt trong một hơi mà không lọt tiếng
Luyến là thổi hai hay nhiều nốt liền nhau trong một luồng hơi, chỉ đổi ngón mà không bật lưỡi lại. Nghe đơn giản, nhưng đây là chỗ lộ rõ nhất việc ngón tay có bịt kín và đổi đồng thời hay không. Nếu một ngón nhấc lên trước ngón kia đặt xuống, giữa hai nốt sẽ thoáng một nốt lạ hoặc một tiếng xì.
Cách tập là chọn hai nốt cạnh nhau, luyến qua lại thật chậm với máy đếm nhịp, mỗi nốt hai nhịp. Khi sạch rồi, chọn hai nốt cách nhau xa hơn, nơi phải đổi hai ba ngón cùng lúc. Những cặp khó nhất thường là chỗ chuyển giữa nhóm ngón tay trái và tay phải, cũng như các chỗ lên quãng tám, nơi vừa đổi ngón vừa đổi tốc độ hơi.
Luyến lên quãng tám trên cần hơi nhanh dần ngay trước khi đổi nốt, không đợi đổi ngón xong mới tăng hơi. Luyến xuống thì ngược lại, nới khe môi trước một chút. Tập luyến quãng tám trên cùng một thế bấm, chỉ đổi hơi, là bài tập tốt cho sự linh hoạt của môi và là nền cho kỹ thuật vuốt về sau.
Láy: láy đơn, láy kép, láy rền
Láy là thêm một hoặc vài nốt rất ngắn quanh nốt chính bằng cách nhấc hoặc đặt ngón thật nhanh. Tên gọi có thể khác nhau giữa các thầy và các vùng, nhưng ba dạng dưới đây gặp nhiều nhất.
| Dạng láy | Cách làm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Láy đơn | Ngay trước nốt chính, chạm rất nhanh một nốt bên trên hoặc bên dưới rồi về nốt chính. Nốt láy ngắn đến mức gần như dính vào nốt chính. | Nốt láy kéo dài, nghe thành hai nốt rời |
| Láy kép | Đi qua hai nốt hoa mỹ trước khi về nốt chính, ví dụ nốt trên rồi nốt dưới, tạo cảm giác uốn quanh nốt chính. | Ngón đánh không đều, nốt sau rõ hơn nốt trước |
| Láy rền | Nhấc đặt ngón liên tục trên một lỗ để hai nốt kề nhau xen kẽ nhanh, kéo dài theo ý người thổi. | Gồng cổ tay, rền được vài cái rồi chậm dần |
| Láy bằng hơi | Dùng một nhịp hơi rất nhanh để tạo điểm nhấn trước nốt, thay cho láy ngón ở chỗ khó bấm. | Nhầm với đánh lưỡi mạnh, mất độ mềm |
Nguyên tắc chung khi tập láy: ngón đánh láy nhấc lên vừa đủ, không giơ cao, vì ngón giơ cao thì về chậm. Bắt đầu thật chậm cho rõ từng nốt, sau đó mới thu ngắn dần nốt láy. Một câu nhạc có quá nhiều láy nghe rối và mất chất; người thổi lâu năm thường chọn vài điểm láy đắt giá thay vì láy mọi nốt dài.
Vuốt: trượt cao độ, nét riêng của sáo Việt
Vuốt là kỹ thuật làm cao độ trượt liên tục từ nốt này sang nốt kia thay vì nhảy bậc, bằng cách trượt ngón từ từ để mở hoặc che dần lỗ bấm. Đây là một trong những nét làm tiếng sáo trúc gần với giọng hát tiếng Việt, nơi các thanh điệu cũng trượt lên xuống. Nhiều câu dân ca nghe "đúng chất" chính là nhờ những đường vuốt nhỏ ở cuối câu.
Cách làm vuốt lên: đang bịt kín lỗ, bạn không nhấc ngón lên mà lăn hoặc trượt ngón ra khỏi lỗ, để lỗ hở dần từ một mép. Vuốt xuống thì ngược lại, trượt ngón vào che dần. Có thể vuốt qua một lỗ hoặc liên tiếp hai ba lỗ. Hơi phải giữ thật đều trong lúc vuốt, vì chỗ lỗ đang hở một nửa là lúc tiếng sáo dễ vỡ nhất.
Lỗi phổ biến là vuốt quá nhanh nên nghe như nhảy nốt, hoặc vuốt quá chậm và đều đều như còi. Đường vuốt hay thường có gia tốc: chậm lúc đầu, nhanh dần, rồi đậu vào nốt đích đúng cao độ. Tập bằng cách vuốt lên một cung trên đúng một nhịp đếm, sau đó trên nửa nhịp. Dùng máy chỉnh âm để kiểm nốt đích có đậu đúng không, vì vuốt dễ làm bạn dừng hụt hoặc vượt quá.
Rung hơi và rung ngón: thêm sự sống cho nốt dài
Một nốt dài thổi thẳng tưng nghe khô. Rung làm tiếng sáo dao động nhẹ về cường độ hoặc cao độ, như giọng ca sĩ ngân ở cuối câu. Có hai cách chính. Rung hơi tạo dao động bằng cơ bụng hoặc vùng họng, luồng hơi mạnh lên yếu đi đều đặn. Rung ngón tạo dao động cao độ bằng cách gõ nhẹ hoặc che hờ một lỗ phía dưới nốt đang thổi.
Tập rung hơi bắt đầu từ những nhịp đẩy hơi rời rạc: thổi một nốt và đẩy bụng theo nhịp "hơ-hơ-hơ-hơ" với máy đếm nhịp, bốn lần mỗi nhịp. Dần dần tăng tốc và làm các nhịp mềm lại cho đến khi nghe thành một dao động liền mạch. Rung từ bụng thường đều và sâu hơn rung bằng cổ họng, nhưng cả hai đều được dùng.
Cái khó của rung không phải làm được, mà là biết lúc nào không rung. Rung mọi nốt làm bài nhạc mệt và đơn điệu. Thói quen tốt là để nốt dài bắt đầu thẳng, rồi mới cho rung vào nửa sau, như cách người hát ngân. Rung cũng nên nhẹ hơn ở những câu buồn, chậm, và có thể dày hơn ở những câu vui, nhanh.
Lộ trình tập năm kỹ thuật trong khoảng hai tháng
Lộ trình dưới đây giả định bạn tập khoảng hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày, đã thổi sạch thang âm hai quãng tám. Thời gian chỉ là gợi ý, chậm hơn cũng không sao.
- Tuần 1–2: lưỡi đơn trên từng nốt và trên thang âm, sau đó luyến từng cặp nốt kề nhau. Luôn dùng máy đếm nhịp ở tốc độ chậm.
- Tuần 3: luyến các quãng xa và luyến quãng tám cùng thế bấm. Bắt đầu tập âm "cu" của lưỡi kép trên một nốt.
- Tuần 4–5: láy đơn ở vài nốt dài trong một bài dân ca quen, rồi láy kép. Tập láy rền năm giây mỗi lỗ, tay thả lỏng.
- Tuần 6: vuốt lên và xuống qua một lỗ, kiểm nốt đích bằng máy chỉnh âm. Ghép vào cuối các câu nhạc.
- Tuần 7: rung hơi theo nhịp đếm rồi làm mềm dần. Thử để nốt dài vào thẳng rồi mới rung.
- Tuần 8: chơi trọn một bài ngắn, tự chọn chỗ luyến, láy, vuốt, rung. Ghi âm và so với bản mẫu, chỉnh bớt những chỗ hoa mỹ thừa.
Khi gặp một chỗ mãi không tiến bộ, giảm tốc độ máy đếm nhịp xuống thêm một nấc và tập riêng đúng hai ba nốt đó. Phần lớn chỗ tắc nằm ở một chuyển ngón cụ thể, không phải cả câu.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật láy và luyến có giống nhau trên sáo trúc và sáo Tây không?
Nguyên lý nối nốt và thêm nốt hoa mỹ thì tương tự, nhưng cách dùng khác. Sáo trúc dùng nhiều vuốt, láy và nhấn nhá gắn với giọng nói tiếng Việt, còn nhạc cho sáo Tây thường ghi kỹ thuật cụ thể trên bản nhạc. Học một bên vẫn giúp ích bên kia ở phần hơi thở và ngón.
Không phát âm được kiểu rung lưỡi thì có thổi sáo hay được không?
Hoàn toàn được. Rung lưỡi chỉ là một hiệu ứng, không phải kỹ thuật bắt buộc. Bạn có thể tạo hiệu ứng gần giống bằng rung ở cổ họng hoặc dùng láy rền. Phần lớn sắc thái của sáo trúc đến từ hơi, luyến và vuốt.
Có cần biết đọc bản nhạc mới học được các kỹ thuật này không?
Không bắt buộc. Nhiều người thổi sáo giỏi học bằng tai, nghe bản mẫu và bắt chước. Biết đọc nốt cơ bản thì dễ ghi chép lại chỗ luyến, láy và học nhanh hơn từ tài liệu, nên vẫn đáng học dần song song.
Tập láy rền lâu bị mỏi cổ tay thì làm sao?
Mỏi là dấu hiệu bạn đang gồng hoặc nhấc ngón quá cao. Giảm tốc độ, nhấc ngón thấp hơn, thả lỏng vai và cổ tay, tập từng đợt ngắn có nghỉ. Nếu đau kéo dài nhiều ngày hoặc tê bì ngón tay, nên dừng tập và đi khám.
Vì sao vuốt nốt hay bị vỡ tiếng ở giữa đường?
Lúc lỗ đang hở một phần, cột khí kém ổn định nên chỉ cần hơi chao nhẹ là tiếng vỡ. Giữ hơi thật đều, đừng tăng giảm hơi theo ngón. Tập vuốt chậm trên nốt quãng thấp trước, nơi tiếng sáo ổn định hơn, rồi mới lên quãng cao.
Bao lâu thì thổi được một bài dân ca có đủ luyến láy?
Với người tập đều mỗi ngày, sau khoảng hai đến bốn tháng kể từ khi thổi được thang âm, nhiều người đã chơi được một bài dân ca chậm có luyến láy cơ bản. Tốc độ tiến bộ khác nhau nhiều tuỳ người, nên so với chính mình tháng trước thay vì so với người khác.