Nhạc cụ dân tộc phần lớn làm từ tre, nứa và gỗ mỏng, nên kẻ thù lớn nhất là độ ẩm thay đổi đột ngột: tre nứt khi khô quá nhanh, gỗ phồng và mốc khi nồm ẩm kéo dài, dây kim loại rỉ khi mồ hôi tay bám lại. Giữ nhạc cụ bền chủ yếu nhờ ba thói quen: lau khô sau mỗi lần chơi, để ở chỗ có nhiệt độ và độ ẩm ổn định, và cho nhạc cụ thời gian thích nghi khi đổi môi trường.
Bài này đi qua từng nhóm nhạc cụ, cách chăm theo từng kiểu thời tiết ở Việt Nam, cách mang nhạc cụ đi xa và những dấu hiệu cần mang đến người sửa thay vì tự xử lý.
Vì sao nhạc cụ dân tộc nhạy cảm với khí hậu
Tre, nứa và gỗ là vật liệu sống ngay cả sau khi đã thành nhạc cụ: chúng hút ẩm từ không khí khi trời ẩm và nhả ẩm khi trời khô. Mỗi lần hút nhả, vật liệu nở ra co lại một chút. Nếu sự thay đổi diễn ra chậm, nhạc cụ thích nghi được. Nếu diễn ra nhanh, chẳng hạn mang sáo từ ngoài trời nồm vào phòng điều hoà khô lạnh, lớp ngoài co nhanh hơn lớp trong, gây nứt.
Khí hậu nhiều vùng ở Việt Nam làm việc này khó hơn. Miền Bắc có những đợt nồm ẩm cuối đông đầu xuân, nước đọng trên tường, rồi lại có những ngày hanh khô hiếm hoi. Miền Nam ẩm quanh năm với mùa mưa kéo dài. Ở thành phố, phòng điều hoà chạy liên tục tạo thêm một vùng khô trong khi bên ngoài vẫn ẩm.
Ngoài vật liệu thân, các bộ phận khác cũng chịu ảnh hưởng: keo dán có thể bong khi ẩm kéo dài, dây kim loại rỉ, phím và trục gỗ kẹt hoặc lỏng. Hiểu điều này giúp bạn thấy bảo quản không phải chuyện cầu kỳ, mà chủ yếu là giảm những thay đổi đột ngột.
Sáo trúc: giữ cho khỏi nứt
Sau mỗi lần thổi. Hơi thở để lại hơi nước trong lòng ống. Lau sạch bằng một que thông có quấn vải mềm, khô, hoặc ít nhất vẩy nhẹ cho nước chảy ra và để sáo khô tự nhiên ở nơi thoáng trước khi cho vào túi. Không cất sáo còn ướt vào túi kín.
Không phơi nắng, không hơ nóng. Ánh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt như cửa sổ nắng chiều, bếp, mui xe làm sáo khô nhanh và nứt. Cũng không dùng máy sấy tóc để làm khô sáo.
Thổi ấm dần khi trời lạnh. Vào mùa lạnh, cầm sáo trong tay một lúc hoặc thổi hơi ấm nhẹ không thành tiếng trước khi thổi mạnh. Hơi nóng đột ngột vào ống lạnh là một nguyên nhân nứt thường gặp.
Xử lý lòng ống. Một số người chơi định kỳ lau lòng ống với một lớp dầu mỏng loại an toàn để hạn chế hút ẩm. Cách làm và loại dầu khác nhau giữa các người làm sáo; hỏi nơi làm sáo của bạn trước khi tự thử.
Khi thấy vết nứt. Ngưng thổi cây sáo đó. Vết nứt nhỏ chưa ảnh hưởng tiếng đôi khi xử lý được bằng cách quấn chỉ chặt quanh thân; vết nứt chạy qua lỗ bấm hoặc lỗ thổi thì nên mang đến người làm sáo.
Đàn tranh, đàn nguyệt, đàn tỳ bà: mặt gỗ, phím và dây
Với các đàn có hộp gỗ, phần nhạy cảm nhất là mặt đàn, tấm gỗ mỏng rung tạo tiếng. Mặt đàn hút ẩm nhiều có thể phồng nhẹ, tiếng đục đi; khô quá nhanh có thể nứt dọc thớ. Đặt đàn ở chỗ không có nắng trực tiếp, không sát tường ngoài hay tường ẩm, không ngay dưới luồng gió điều hoà, cách sàn một khoảng để tránh hơi ẩm từ nền nhà.
Dây kim loại cần được lau sau mỗi lần chơi bằng khăn mềm, khô, vì mồ hôi tay chứa muối làm dây nhanh rỉ và xỉn tiếng. Với đàn tranh, kiểm các con nhạn có đứng vững không, có bị nứt chân không. Với đàn nguyệt và đàn tỳ bà, để ý phím có lung lay, có bong keo không; phím bong để lâu sẽ rè và khó dán lại đúng vị trí.
Khi không chơi trong thời gian dài, cho đàn vào túi hoặc phủ khăn để tránh bụi, kiểm tra định kỳ vài tuần một lần. Một số người chơi nới bớt dây khi cất lâu; nên hỏi người làm đàn xem cây đàn của bạn có cần làm vậy không, vì nới căng liên tục cũng gây xê dịch con nhạn và phím.
Đàn bầu và đàn nhị: cần đàn, bầu, bộ thu và cung
Đàn bầu có những điểm riêng cần để ý. Cần đàn phải chắc ở chân, không lung lay; cần lỏng thì cao độ khi uốn không ổn định. Bầu cộng hưởng ở chân cần cũng cần được giữ khỏi va đập. Với đàn bầu điện, bộ thu âm và giắc cắm là phần điện tử nên càng cần tránh ẩm. Rút dây cắm sau khi chơi, giữ giắc khô, để ý dấu hiệu rè hoặc mất tiếng chập chờn.
Đàn nhị có cung với lông cung cần được chăm riêng. Sau khi chơi, nới bớt lông cung nếu cung có cơ chế điều chỉnh, tránh để lông chạm dầu mỡ từ tay. Nhựa thông dùng cho lông cung nên lau sạch khỏi dây và thân đàn để không đóng cặn. Bầu đàn nhị thường bịt một lớp da hoặc vật liệu mỏng, nên tránh ánh nắng và nhiệt.
Dây đàn bầu và đàn nhị cũng là kim loại, lau khô sau khi chơi là đủ. Nếu dây đã rỉ hoặc tiếng không còn trong, thay dây mới thay vì cố đánh bóng, vì dây rỉ dễ đứt khi căng.
Hai nhạc cụ này cũng hay bị cất sai tư thế. Đàn bầu nên nằm ngang trên giá hoặc trong hộp, không dựng đứng tựa vào tường vì cần đàn chịu lực lệch lâu ngày sẽ lỏng chân. Đàn nhị nhỏ gọn nên dễ bị nhét chung vào túi với đồ khác; nên cất riêng trong túi có đệm, cung đặt song song với thân đàn để lông cung không bị gập hay vướng vào trục.
Thói quen năm phút sau mỗi buổi chơi
Phần lớn hư hỏng của nhạc cụ nghiệp dư đến từ việc bỏ qua vài động tác nhỏ sau khi chơi. Năm phút dưới đây, làm thành thói quen, tiết kiệm cho bạn nhiều lần mang đàn đi sửa:
- Rửa và lau khô tay trước khi chơi, để giảm mồ hôi và dầu bám vào dây, phím và thân sáo ngay từ đầu.
- Chơi xong, lau toàn bộ dây bằng khăn mềm khô, lau cả mặt đàn quanh vùng tay phải gảy, nơi bụi và mồ hôi đọng nhiều nhất.
- Với sáo, làm khô lòng ống bằng que thông quấn vải, lau mặt ngoài, để thoáng một lúc rồi mới cho vào túi.
- Nhìn nhanh một lượt: con nhạn có đứng thẳng, phím có chắc, cần đàn có vững, có vết nứt mới nào không. Phát hiện sớm thì sửa nhẹ.
- Cất nhạc cụ vào túi hoặc phủ khăn, đặt về đúng chỗ quen thuộc, tránh để tạm trên ghế, giường hay sàn nhà nơi dễ bị va hoặc giẫm phải.
- Rút dây cắm khỏi đàn bầu điện, cất dây cắm riêng, không quấn chặt quanh thân đàn.
Nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi, chỗ cất cần cao hoặc có cửa. Rất nhiều cây sáo gãy và đàn tranh đổ con nhạn không phải vì thời tiết mà vì một cú va bất ngờ khi nhạc cụ bị để ngoài.
Chăm sóc nhạc cụ theo từng kiểu thời tiết
Bảng dưới gom các tình huống thời tiết hay gặp và việc cần làm. Có một ẩm kế nhỏ trong phòng giúp bạn biết chính xác chứ không đoán theo cảm giác.
| Tình huống | Rủi ro chính | Nên làm |
|---|---|---|
| Nồm ẩm kéo dài | Mốc, phồng mặt gỗ, rỉ dây, keo bong | Đóng cửa phòng, bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô, để gói hút ẩm trong túi đàn và thay định kỳ |
| Mùa mưa ẩm quanh năm | Rỉ dây, mốc trong túi đàn | Lau dây kỹ sau khi chơi, phơi túi đàn ở nơi thoáng mát vào ngày khô |
| Hanh khô | Nứt tre, nứt mặt đàn, trục lỏng | Tránh để gần quạt sưởi, không để sáo ngoài túi, kiểm dây và trục thường xuyên hơn |
| Nắng nóng | Cong vênh, bong keo | Không để nhạc cụ trong xe ô tô hay gần cửa sổ nắng |
| Phòng điều hoà chạy liên tục | Khô nhanh, chênh lệch khi mang ra ngoài | Không đặt nhạc cụ ngay dưới luồng gió, giữ trong túi hoặc hộp khi không chơi |
Không cần hướng tới một con số độ ẩm hoàn hảo; mục tiêu thực tế là tránh những thay đổi mạnh và nhanh. Một chỗ để ổn định quanh năm đáng giá hơn nhiều thiết bị đắt tiền.
Mang nhạc cụ đi xa và dấu hiệu nên tìm người sửa
Khi mang nhạc cụ đi học, đi diễn hay đi du lịch, vài thói quen đơn giản giúp tránh phần lớn hư hỏng; và có những dấu hiệu bạn nên dừng tự xử lý:
- Dùng túi có đệm hoặc hộp cứng; với sáo, ống đựng cứng chống va đập tốt hơn túi vải khi đi xe máy.
- Không để nhạc cụ trong cốp xe hoặc xe ô tô đỗ ngoài nắng, kể cả trong thời gian ngắn.
- Đi máy bay thì hỏi hãng về quy định mang nhạc cụ lên khoang, sáo và nhạc cụ nhỏ thường dễ xử lý hơn đàn dài.
- Đến nơi, để nhạc cụ trong túi vài chục phút cho quen nhiệt độ phòng rồi mới mở ra, lên dây và chơi.
- Nên tìm người sửa khi: sáo nứt qua lỗ bấm hoặc lỗ thổi; mặt đàn nứt hoặc phồng rõ; phím bong khỏi cần; trục tuột liên tục; cần đàn bầu lung lay; bộ thu âm rè dù đã thay dây cắm.
- Không tự dùng keo dán loại mạnh, đinh vít hay vật chêm lạ để sửa nhạc cụ; nhiều lỗi sửa sai cách khiến người thợ sau khó khôi phục.
Giữ lại thông tin nơi làm hoặc nơi bán nhạc cụ, vì người làm ra cây đàn thường là người sửa tốt nhất. Chụp ảnh nhạc cụ khi mới nhận cũng giúp so sánh nếu sau này có thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo sáo trúc lên tường làm trang trí không?
Treo được nếu bức tường đó không phải tường ngoài hứng nắng, không ẩm và không gần luồng gió điều hoà. Nhưng sáo treo trần lâu ngày dễ bám bụi và chịu thay đổi độ ẩm nhiều hơn sáo cất trong túi. Sáo dùng thường xuyên nên cất trong túi.
Gói hút ẩm loại nào dùng được cho nhạc cụ?
Các gói hút ẩm silica gel thông dụng dùng được, đặt trong túi đàn nhưng không chạm trực tiếp vào gỗ. Thay hoặc làm khô lại gói khi nó đã bão hoà. Tránh dùng quá nhiều trong túi kín ở phòng điều hoà, vì nhạc cụ có thể bị khô quá mức.
Sáo trúc bị mốc trong lòng ống thì làm sao?
Lau nhẹ bằng que thông quấn vải mềm, khô, rồi để sáo ở nơi thoáng, không nắng cho khô hẳn. Không ngâm nước hay dùng chất tẩy mạnh. Nếu mốc trở lại nhiều lần, xem lại chỗ cất và thói quen lau sau khi thổi.
Đàn tranh bị phồng mặt sau mùa nồm có tự hết không?
Phồng nhẹ do hút ẩm có thể giảm khi thời tiết khô lại dần, nếu đàn được để ở nơi ổn định. Đừng cố làm khô nhanh bằng quạt nóng hay máy sấy. Nếu mặt đàn phồng rõ, nứt hoặc keo bong, nên mang đến người sửa đàn.
Bao lâu nên mang nhạc cụ đi kiểm tra một lần?
Không có lịch cố định cho người chơi nghiệp dư. Nếu nhạc cụ vẫn ổn định, tiếng tốt, không có dấu hiệu hư hỏng thì không cần. Khi thấy những thay đổi bất thường như tiếng rè mới, phím lỏng, khó giữ dây, nên mang đi kiểm sớm.
Có nên để nhạc cụ trong phòng ngủ có điều hoà không?
Được nếu đặt ở góc không bị gió thổi trực tiếp và cất trong túi khi không chơi. Lưu ý chênh lệch lớn khi mang nhạc cụ từ phòng lạnh ra ngoài trời nóng ẩm; để nhạc cụ trong túi một lúc cho quen nhiệt độ trước khi mở.