Các kỳ thi âm nhạc theo cấp độ là hệ thống thi xếp theo bậc từ dễ đến khó, thường gồm chơi vài bài đã chuẩn bị, chơi gam và hợp âm rải, đọc nhạc tại chỗ và bài kiểm tra nghe. Trẻ thi đậu một bậc sẽ nhận chứng chỉ ghi bậc đó. Nhiều hệ thống quốc tế có tổ chức thi tại Việt Nam, bên cạnh đó các nhạc viện và trường nghệ thuật có kỳ thi tuyển riêng, không giống thi cấp độ.
Thi cấp độ có ích khi là một mốc trên đường học: cho con mục tiêu rõ, buộc học đủ các kỹ năng, có người ngoài nhận xét. Nó có hại khi trở thành đích đến: cả năm chỉ tập ba bài thi, nhảy bậc liên tục, con căng thẳng và đánh mất niềm vui chơi nhạc. Bài này giải thích cách các kỳ thi thường vận hành và giúp bạn quyết định khi nào nên, khi nào chưa nên cho con thi.
Thi cấp độ âm nhạc là gì
Ý tưởng chung của các hệ thống thi cấp độ là chia con đường học một nhạc cụ thành nhiều bậc, mỗi bậc có yêu cầu cụ thể về bài chơi, kỹ thuật và kiến thức. Phổ biến nhất là hệ thống tám bậc, có thêm một vài bậc nhập môn cho người mới và các bậc cao hơn cho người theo đuổi nghiêm túc. Số bậc, tên gọi và yêu cầu khác nhau giữa các hệ thống, nên khi tìm hiểu, bố mẹ nên đọc tài liệu chính thức của chính hệ thống con định thi.
Người chấm thường là giám khảo không quen biết thí sinh, nghe trực tiếp hoặc qua video tuỳ hình thức. Kết quả thường được chia thành vài mức như đạt, khá, xuất sắc, kèm phiếu nhận xét từng phần. Một số hệ thống có nhánh cho nhạc cổ điển, một số có nhánh cho nhạc đại chúng như pop, rock, với yêu cầu và cách chấm khác nhau.
Điều cần hiểu rõ: chứng chỉ cấp độ là thước đo trình độ chơi nhạc cụ theo chuẩn của hệ thống đó, không phải bằng cấp chuyên môn hay giấy phép hành nghề. Giá trị của nó trong hồ sơ du học, xét tuyển hay cộng điểm tuỳ thuộc quy định của từng trường, từng thời điểm, phụ huynh cần tự kiểm tra với nơi tiếp nhận thay vì dựa vào lời quảng cáo.
Một bài thi thường gồm những phần nào
Cấu trúc cụ thể khác nhau theo hệ thống và nhạc cụ, nhưng phần lớn các kỳ thi cổ điển có bốn phần dưới đây. Biết trước giúp bố mẹ hiểu vì sao giáo viên dành thời gian cho những thứ ngoài bài chơi.
| Phần thi | Kiểm tra điều gì | Chuẩn bị thế nào |
|---|---|---|
| Bài chơi chuẩn bị | Khả năng chơi trọn vẹn, đúng, có biểu cảm vài bài chọn từ danh sách | Tập trong nhiều tháng cùng giáo viên, chơi thử trước người khác |
| Gam, hợp âm rải, bài kỹ thuật | Kỹ thuật ngón, độ đều, độ chính xác | Tập đều mỗi ngày một ít, thường là phần trẻ ngại nhất |
| Thị tấu (đọc nhạc tại chỗ) | Đọc và chơi một đoạn ngắn chưa từng thấy sau ít phút xem trước | Luyện đọc nhiều đoạn ngắn dễ hơn trình độ, đều đặn |
| Kiểm tra nghe | Nhận ra nhịp, cao độ, hát lại giai điệu, nhận biết đặc điểm bản nhạc | Hát, vỗ nhịp, nghe nhạc có hướng dẫn trong giờ học |
| Nhạc lý (ở một số hệ thống, thi riêng) | Kiến thức về nốt, nhịp, giọng, quãng, hợp âm | Học song song với thực hành, làm bài tập viết |
Nhìn bảng sẽ thấy kỳ thi tốt không chỉ đo việc chơi được vài bài. Nó buộc trẻ học đủ các kỹ năng của một người chơi nhạc toàn diện: đọc, nghe, kỹ thuật. Đây là lý do nhiều giáo viên dùng giáo trình thi làm khung, kể cả khi học trò không đi thi.
Lợi ích thật của việc thi
Có mục tiêu cụ thể và mốc thời gian. Trẻ, và cả người lớn, tập tốt hơn khi biết mình đang hướng tới một ngày cụ thể. Kỳ thi cho cả con lẫn giáo viên một nhịp làm việc rõ.
Học đủ các mảng kỹ năng. Không có kỳ thi, nhiều trẻ chỉ tập bài và bỏ qua thị tấu, nghe, kỹ thuật. Yêu cầu thi giữ cho việc học cân đối.
Nhận xét từ người ngoài. Phiếu nhận xét của giám khảo là góc nhìn độc lập, đôi khi chỉ ra điều giáo viên và phụ huynh đã quen tai không còn nhận thấy.
Trải nghiệm chơi dưới áp lực vừa phải. Chơi trước một người lạ trong phòng thi là bước tập nhỏ cho những lần biểu diễn sau này, nếu được chuẩn bị chu đáo.
Một ngôn ngữ chung khi đổi giáo viên. Khi gia đình chuyển nơi ở hay đổi lớp, việc con đã qua bậc nào của một hệ thống quen thuộc giúp giáo viên mới hình dung nhanh trình độ, chọn bài vừa sức thay vì phải dò lại từ đầu trong nhiều buổi.
Một dấu mốc để nhìn lại. Chứng chỉ là cái mốc ghi lại quãng đường đã đi. Với nhiều trẻ, cầm chứng chỉ đầu tiên là niềm vui cụ thể sau nhiều tháng tập.
Mặt trái khi thi trở thành mục tiêu chính
Cả năm chỉ tập vài bài. Khi mục tiêu là đậu, trẻ dễ tập đi tập lại đúng vài bài thi trong nhiều tháng, ít được chơi những bài khác. Kết quả là chứng chỉ bậc cao nhưng chơi được rất ít nhạc.
Nhảy bậc quá nhanh. Có gia đình muốn con thi liên tục, mỗi năm một hai bậc. Các phần như thị tấu và nghe thường không theo kịp, trẻ có chứng chỉ cao hơn khả năng thật.
Áp lực và lo âu. Trẻ nhạy cảm có thể mất ngủ, đau bụng trước kỳ thi, gắn âm nhạc với cảm giác bị phán xét. Lúc đó cái giá đã lớn hơn lợi ích.
So bì giữa các con. Chứng chỉ dễ thành thứ để so: con nhà này đã bậc mấy, con nhà kia mới bậc mấy. So bì kiểu này không giúp đứa trẻ nào chơi nhạc hay hơn.
Mất niềm vui chơi nhạc. Khi mọi giờ tập đều phục vụ kỳ thi, trẻ ít có dịp chơi tự do, đệm hát, chơi cùng bạn. Nhiều em bỏ đàn ngay sau khi đạt một bậc vì không còn thấy lý do để chơi.
Khi nào nên cho con thi
Không có độ tuổi hay số năm học bắt buộc. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy thời điểm có thể đã phù hợp; càng nhiều dấu hiệu đúng, quyết định càng an toàn.
- Con tự muốn thi, hoặc tỏ ra hào hứng khi giáo viên gợi ý, chứ không phải chỉ bố mẹ muốn.
- Giáo viên thấy con đã vững ở bậc định thi, kể cả các phần thị tấu và nghe, không chỉ bài chơi.
- Con đã từng chơi trước người khác, như buổi báo cáo hay chơi cho họ hàng, và không quá sợ.
- Lịch học ở trường không rơi vào giai đoạn căng thẳng như cuối cấp, thi chuyển cấp.
- Cả nhà xem kỳ thi là một trải nghiệm, kết quả thế nào cũng được, không gắn với thưởng phạt.
Nếu chỉ có lý do "cho có chứng chỉ" hay "bạn cùng lớp đã thi", nên chờ thêm. Một trẻ học đàn vui vẻ nhiều năm không có chứng chỉ nào vẫn là trẻ học nhạc thành công.
Chuẩn bị cho kỳ thi mà không căng thẳng
Khi đã quyết định thi, cách chuẩn bị quyết định con nhớ về kỳ thi như một trải nghiệm tốt hay một cơn ác mộng. Dưới đây là trình tự nhiều giáo viên áp dụng.
- Đăng ký với thời gian đủ rộng. Thường cần vài tháng cho một bậc, tuỳ trình độ. Chuẩn bị gấp trong vài tuần là nguồn áp lực lớn nhất.
- Tập đều tất cả các phần. Mỗi buổi tập có một chút kỹ thuật, một chút thị tấu, một chút nghe, bên cạnh bài chơi. Không dồn phần khó tới tuần cuối.
- Vẫn giữ những bài ngoài thi. Một bài con thích, không dính tới kỳ thi, giúp giờ tập không thành chỉ là ôn thi.
- Chơi thử trước người khác. Vài tuần trước kỳ thi, cho con chơi trọn bài trước gia đình, bạn bè, hoặc buổi thi thử của lớp, để làm quen cảm giác có người nghe.
- Tập cả tình huống lỗi. Dạy con nếu chơi sai thì tiếp tục, không dừng lại xin chơi lại từ đầu. Đây là kỹ năng giúp con bình tĩnh trong phòng thi.
- Ngày thi: giữ mọi thứ bình thường. Ngủ đủ, ăn nhẹ, đến sớm, khởi động tay. Tránh dặn dò dồn dập hay nhắc tới kết quả.
Bố mẹ nói gì trước giờ thi cũng quan trọng. Một câu như "Con chơi như mọi lần ở nhà là được, bố mẹ tự hào vì con đã chuẩn bị" giúp con nhẹ lòng hơn mọi lời dặn về kỹ thuật.
Khi kết quả không như mong đợi
Kỳ thi nào cũng có lúc con chơi không như ở nhà: run tay, quên một đoạn, thị tấu vấp. Kết quả có thể thấp hơn mong đợi, thậm chí không đạt. Cách gia đình phản ứng lúc này ảnh hưởng tới quan hệ của con với âm nhạc nhiều hơn chính điểm số.
Trước hết, đọc phiếu nhận xét cùng con và giáo viên như một tài liệu để học, không phải bản án. Giám khảo thường ghi rõ phần nào tốt, phần nào cần cải thiện. Từ đó có thể quyết định thi lại bậc đó sau một thời gian, hay tạm dừng thi để tập trung chơi nhạc một thời gian.
Nên tránh những câu như "tốn tiền thi mà không đậu", "bạn kia đậu xuất sắc kìa". Thay vào đó, ghi nhận những gì con đã làm được: dám bước vào phòng thi, chơi hết bài dù có lúc vấp, đã tập đều nhiều tháng. Kỹ năng đứng dậy sau một lần không như ý là bài học có giá trị dài hơn bất kỳ chứng chỉ nào.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thi cấp độ mới học được đàn nghiêm túc không?
Không cần. Nhiều người học nhạc rất nghiêm túc mà không thi bậc nào. Kỳ thi chỉ là một công cụ tạo mục tiêu và khung học. Nếu con học đều, tiến bộ và vui với âm nhạc, việc có chứng chỉ hay không không quyết định chất lượng việc học.
Chứng chỉ âm nhạc có được cộng điểm khi xét tuyển không?
Tuỳ quy định của từng trường và từng năm. Một số nơi xem chứng chỉ là điểm cộng trong hồ sơ hoạt động ngoại khoá, nhiều nơi không xét. Phụ huynh nên hỏi trực tiếp nơi định nộp hồ sơ và đọc thông báo tuyển sinh chính thức, không dựa vào lời quảng cáo của lớp học.
Thi trực tiếp hay thi qua video tốt hơn?
Tuỳ hệ thống có hỗ trợ hình thức nào và tính cách của con. Thi qua video cho phép quay lại nhiều lần, bớt áp lực phòng thi, nhưng cần thiết bị ghi tốt và tuân thủ quy định quay chặt. Thi trực tiếp cho trải nghiệm biểu diễn thật hơn. Hỏi giáo viên để chọn.
Có nên cho con nhảy bậc để kịp bạn cùng lứa?
Thường không nên. Nhảy bậc khi chưa vững các phần thị tấu, nghe và kỹ thuật khiến chứng chỉ cao hơn khả năng thật, và bậc sau sẽ khó hơn rất nhiều. Mỗi trẻ có tốc độ riêng; so với bạn cùng lứa không giúp con học tốt hơn.
Con quá run khi thi thì làm sao?
Chuẩn bị bằng nhiều lần chơi thử trước người khác, tập cách tiếp tục khi chơi sai, và giữ thói quen bình thường trong ngày thi. Nếu con lo âu kéo dài, mất ngủ, đau bụng trước mỗi kỳ thi, nên cân nhắc tạm dừng thi và nói chuyện với giáo viên.
Học nhạc lý có phải thi riêng không?
Một số hệ thống yêu cầu thi nhạc lý riêng, thường bắt buộc khi muốn lên các bậc cao. Dù có thi hay không, học nhạc lý song song với thực hành giúp con đọc nhạc nhanh hơn và hiểu bài đang chơi, nên đáng đưa vào việc học từ sớm ở mức vừa phải.