Câu trả lời trung thực: học nhạc chắc chắn giúp trẻ giỏi nhạc hơn, và có bằng chứng tương đối tốt cho một số kỹ năng gần với âm nhạc như phân biệt âm thanh. Còn chuyện học nhạc làm tăng chỉ số thông minh, giúp học toán hay đọc hiểu tốt hơn thì bằng chứng yếu và còn tranh luận: các nghiên cứu thiết kế càng chặt chẽ thì hiệu ứng tìm được càng nhỏ, có khi gần như bằng không.
Điều đó không làm âm nhạc kém giá trị đi. Nó chỉ có nghĩa bố mẹ nên cho con học nhạc vì âm nhạc, vì niềm vui và những kỹ năng thật nó mang lại, chứ không phải vì một lời hứa "thông minh hơn" khó kiểm chứng. Bài dưới đi qua câu chuyện hiệu ứng Mozart, vì sao các nghiên cứu tương quan dễ gây hiểu lầm, các thí nghiệm có đối chứng nói gì, và cách đọc những bài báo kiểu "nghiên cứu cho thấy".
Hiệu ứng Mozart: một kết quả nhỏ bị kể thành chuyện lớn
Năm 1993, ba nhà nghiên cứu Frances Rauscher, Gordon Shaw và Katherine Ky công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm với sinh viên đại học. Những người vừa nghe khoảng mười phút một bản sonata của Mozart làm tốt hơn một chút ở bài kiểm tra suy luận không gian, so với khi nghe hướng dẫn thư giãn hoặc ngồi yên. Hiệu ứng ghi nhận được rất ngắn, chỉ kéo dài trong khoảng mười đến mười lăm phút.
Thí nghiệm này không làm với trẻ em, không đo chỉ số thông minh nói chung, và không nói gì về việc học nhạc cụ. Nhưng qua truyền thông, nó dần biến thành "nghe Mozart giúp trẻ thông minh hơn", rồi thành cả một thị trường đĩa nhạc cho em bé. Các nghiên cứu lặp lại sau đó cho kết quả không ổn định; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hiệu ứng nếu có chỉ là do tâm trạng và mức tỉnh táo tăng lên khi nghe một thứ dễ chịu, không riêng gì Mozart.
Câu chuyện này là bài học hữu ích cho phụ huynh: một kết quả khoa học thật, nhỏ và hẹp, có thể bị kể lại thành một lời hứa lớn. Khi gặp lời quảng cáo về lợi ích trí tuệ của âm nhạc, nên hỏi ngược lại: nghiên cứu gốc làm với ai, đo cái gì, hiệu ứng lớn cỡ nào.
Tương quan không phải nhân quả
Nhiều bài báo trích dẫn rằng trẻ học nhạc có điểm số ở trường cao hơn hay chỉ số thông minh cao hơn trẻ không học. Những quan sát kiểu này có thể đúng, nhưng chúng không cho biết học nhạc là nguyên nhân. Trẻ được học nhạc nhiều năm thường sống trong gia đình có điều kiện kinh tế tốt hơn, bố mẹ có học vấn cao hơn và đầu tư nhiều hơn cho việc học nói chung. Những yếu tố đó tự chúng đã liên quan tới điểm số.
Còn một yếu tố khác: ai là người theo được việc học nhạc lâu dài. Các nghiên cứu của nhà tâm lý học E. Glenn Schellenberg và cộng sự gợi ý rằng những đặc điểm tính cách như sự tận tâm, chăm chỉ có liên quan tới việc trẻ học nhạc lâu hơn. Nói cách khác, có thể không phải học nhạc làm trẻ chăm và giỏi, mà là trẻ vốn chăm và giỏi thì dễ theo nhạc lâu hơn.
Để tách được nguyên nhân, cần thí nghiệm có đối chứng: chia trẻ ngẫu nhiên vào nhóm học nhạc và nhóm làm hoạt động khác, rồi so sánh sau một thời gian. Loại nghiên cứu này khó và tốn kém hơn, nên ít hơn nhiều so với nghiên cứu quan sát, nhưng chính chúng mới trả lời được câu hỏi của phụ huynh.
Các thí nghiệm có đối chứng nói gì
Một nghiên cứu hay được dẫn: hiệu ứng nhỏ. Năm 2004, Schellenberg công bố một thí nghiệm với trẻ khoảng sáu tuổi được chia ngẫu nhiên vào lớp đàn phím, lớp hát, lớp kịch hoặc không học gì trong một năm. Hai nhóm học nhạc tăng chỉ số thông minh nhiều hơn một chút so với hai nhóm còn lại. Chính tác giả mô tả hiệu ứng là nhỏ.
Thử nghiệm với trẻ mẫu giáo: không thấy lợi ích nhất quán. Năm 2013, nhóm của Samuel Mehr công bố hai thử nghiệm ngẫu nhiên với lớp nhạc ngắn hạn cho trẻ mẫu giáo, so với lớp mỹ thuật hoặc không học. Kết quả không cho thấy bằng chứng nhất quán về lợi ích nhận thức ngoài âm nhạc.
Phân tích tổng hợp: càng chặt chẽ, hiệu ứng càng nhỏ. Các phân tích gộp nhiều nghiên cứu của Giovanni Sala và Fernand Gobet kết luận rằng khi chỉ xét những nghiên cứu có phân nhóm ngẫu nhiên và nhóm đối chứng làm hoạt động khác, tác động của học nhạc lên các kỹ năng ngoài âm nhạc gần như bằng không.
Tranh luận vẫn tiếp diễn. Một số nhà nghiên cứu khác phân tích lại dữ liệu theo cách khác và cho rằng vẫn có hiệu ứng tích cực nhỏ, nhất là với những chương trình học nhạc dài hạn, bài bản. Hiện trạng hợp lý nhất: nếu có lợi ích ngoài âm nhạc thì nhiều khả năng là nhỏ, và chưa đủ chắc để làm lý do chính cho việc học.
Kỹ năng gần thì khác. Bằng chứng mạnh hơn nhiều cho các kỹ năng gần với âm nhạc: phân biệt cao độ, nhịp, âm sắc. Đây là điều dễ hiểu, vì đó chính là những gì trẻ luyện khi học nhạc.
Những gì học nhạc thật sự mang lại
Gạt đi lời hứa về trí thông minh, học nhạc vẫn để lại cho trẻ những thứ rất cụ thể, không cần nghiên cứu phức tạp nào để thấy.
- Khả năng chơi nhạc: một kỹ năng có thể theo con suốt đời, để chơi một mình, chơi cùng bạn bè, chơi trong gia đình.
- Tai nghe tinh hơn: nhận ra cao độ, nhịp, các lớp âm thanh trong một bản nhạc, làm việc nghe nhạc thú vị hơn.
- Kinh nghiệm học một kỹ năng khó: chia nhỏ việc khó, tập đều, vượt giai đoạn chững lại. Đây là kinh nghiệm, không nhất thiết là "chuyển giao" thành điểm số môn khác.
- Kết nối với người khác: chơi trong nhóm, dàn nhạc, hợp xướng, ban nhạc trường, nơi trẻ học lắng nghe và phối hợp.
- Một cách biểu đạt cảm xúc: với nhiều trẻ, chơi đàn là cách thư giãn và nói những điều khó nói bằng lời.
- Niềm vui: lý do đơn giản nhất, và đủ để xứng đáng.
Những lợi ích này không cần chứng minh qua chỉ số thông minh. Chúng hiện ra trực tiếp trong đời sống của trẻ, và bố mẹ có thể nhìn thấy chúng sau vài năm học đều đặn.
Hai hiểu lầm khác hay đi kèm
Âm nhạc là việc của não phải. Hình ảnh não trái lý trí, não phải nghệ thuật là cách đơn giản hoá đến mức sai. Nghe và chơi nhạc huy động nhiều vùng não ở cả hai bán cầu, từ vùng xử lý âm thanh, vùng điều khiển vận động của hai bàn tay tới trí nhớ và cảm xúc. Không có bán cầu nào "phụ trách" âm nhạc một mình.
Cho con nghe nhạc nhiều cũng như cho con học nhạc. Các thí nghiệm nêu ở trên đều nói về việc học chơi nhạc chủ động: có giáo viên, có tập luyện, kéo dài nhiều tháng. Bật nhạc nền khi con chơi đồ chơi hay làm bài là một trải nghiệm khác hẳn, không thể mượn kết quả của nghiên cứu này để nói về việc kia. Nghe nhạc có giá trị riêng, nhưng không thay được việc tự tay chơi một nhạc cụ.
Vì sao điều này quan trọng với cách cho con học
Nếu bố mẹ cho con học nhạc vì tin nó sẽ giúp con giỏi toán, vài năm sau không thấy điểm toán thay đổi, rất dễ thất vọng và cho con nghỉ. Hoặc tệ hơn, ép con học tiếp vì một mục tiêu không liên quan tới âm nhạc, khiến con thấy mình chỉ là phương tiện cho mong muốn của người lớn.
Khi lấy âm nhạc làm mục tiêu, thước đo trở nên rõ ràng và gần gũi hơn: con có chơi được bài mình thích không, có tự cầm đàn khi rảnh không, có vui khi chơi cùng người khác không. Những câu hỏi này giúp bố mẹ điều chỉnh cách học đúng hướng, thay vì chờ một hiệu ứng mơ hồ.
Điều này cũng giải phóng trẻ khỏi áp lực. Học nhạc không phải thêm một môn để nâng điểm, mà là một khoảng thời gian dành cho âm thanh và sự sáng tạo. Trẻ không cần chứng minh mình thông minh hơn nhờ âm nhạc; chỉ cần âm nhạc là một phần đời sống của con.
Cách đọc một bài báo "nghiên cứu cho thấy học nhạc giúp…"
Tin tức về lợi ích của âm nhạc xuất hiện thường xuyên, nhiều tin được dùng để quảng cáo lớp học. Năm câu hỏi dưới đây giúp phụ huynh tự đánh giá mà không cần là nhà khoa học.
- Nghiên cứu làm với ai? Sinh viên đại học, trẻ mẫu giáo hay người cao tuổi? Kết quả ở nhóm này chưa chắc đúng với con bạn.
- Có nhóm đối chứng không, và nhóm đó làm gì? So học nhạc với không làm gì khác hẳn so học nhạc với một hoạt động hấp dẫn khác như mỹ thuật, thể thao.
- Trẻ có được chia nhóm ngẫu nhiên không? Nếu chỉ so trẻ đã học nhạc với trẻ không học, đó là tương quan, khó kết luận nguyên nhân.
- Đo cái gì, hiệu ứng lớn cỡ nào? "Cải thiện có ý nghĩa thống kê" không có nghĩa là thay đổi lớn trong đời sống thật. Hãy tìm xem bài báo có nói mức độ thay đổi không.
- Kết quả đã được lặp lại chưa? Một nghiên cứu đơn lẻ, nhất là quy mô nhỏ, chỉ là một dấu hiệu, chưa phải kết luận.
Áp dụng năm câu hỏi này, bạn sẽ thấy nhiều lời quảng cáo dựa trên nghiên cứu tương quan, nghiên cứu nhỏ hoặc làm với đối tượng khác hẳn trẻ em. Điều đó không có nghĩa là học nhạc vô ích, chỉ có nghĩa nên chọn lý do học đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ sơ sinh nghe nhạc cổ điển có giúp phát triển trí não không?
Không có bằng chứng vững chắc rằng nghe một loại nhạc cụ thể làm trẻ thông minh hơn. Nghe nhạc, được bố mẹ hát ru, được vận động theo nhạc là những trải nghiệm tốt cho trẻ vì sự gắn kết và niềm vui, không vì một hiệu ứng trí tuệ đặc biệt của nhạc cổ điển.
Học nhạc có giúp trẻ học toán tốt hơn không?
Âm nhạc có những yếu tố gần với toán như đếm phách, chia trường độ, nhưng các thí nghiệm có đối chứng chưa cho thấy học nhạc làm điểm toán tăng rõ rệt. Nếu muốn con giỏi toán, cách trực tiếp nhất vẫn là học toán tốt; học nhạc nên vì âm nhạc.
Học nhạc có giúp trẻ tập trung hơn không?
Trẻ học nhạc lâu thường quen ngồi tập một việc trong thời gian dài, nhưng khó tách xem đó là do học nhạc hay do tính cách vốn có của trẻ theo được nhạc lâu. Bằng chứng về tác động trực tiếp lên khả năng tập trung ở các việc khác còn hạn chế.
Vì sao nhiều lớp nhạc quảng cáo học nhạc giúp thông minh?
Vì đây là thông điệp hấp dẫn với phụ huynh và có nghiên cứu để trích dẫn, dù nhiều nghiên cứu là tương quan hoặc hiệu ứng nhỏ. Lớp học tốt không cần lời hứa đó; họ nói về việc con sẽ học được gì trong âm nhạc và cách họ dạy.
Học nhạc có giúp trẻ học ngoại ngữ dễ hơn không?
Có một số nghiên cứu gợi ý mối liên hệ giữa khả năng phân biệt âm thanh trong âm nhạc và trong ngôn ngữ, ví dụ nhận ra ngữ điệu. Tuy nhiên bằng chứng chưa đủ mạnh để khẳng định học nhạc giúp học ngoại ngữ nhanh hơn rõ rệt; đây vẫn là lĩnh vực đang được nghiên cứu.
Nếu không vì trí thông minh, có đáng tốn thời gian cho con học nhạc?
Đáng, nếu con thích. Chơi được một nhạc cụ là kỹ năng có thể đi cùng con suốt đời, mở ra những cơ hội chơi cùng người khác và một cách thư giãn, biểu đạt riêng. Đó là những giá trị thật, không cần thêm lời hứa nào khác.