Bốn phương pháp dạy nhạc cho trẻ được nhắc nhiều nhất có bốn điểm xuất phát khác nhau. Suzuki dạy nhạc cụ như dạy tiếng mẹ đẻ: nghe nhiều, bắt chước, phụ huynh tham gia sát. Orff cho trẻ chơi nhạc bằng nhạc cụ gõ, lời nói, vận động và ứng tác trong nhóm. Kodály lấy giọng hát và dân ca làm gốc, dùng xướng âm và ký hiệu tay. Dalcroze cho trẻ cảm nhận nhịp điệu bằng chuyển động của cả cơ thể.
Không phương pháp nào tốt nhất cho mọi trẻ, và trên thực tế nhiều giáo viên giỏi kết hợp ý tưởng từ nhiều nguồn. Hiểu ý tưởng gốc giúp bố mẹ đọc được lời giới thiệu của các lớp nhạc, biết một buổi học sẽ diễn ra thế nào và chọn cách hợp với con. Phần dưới đi qua từng phương pháp, rồi so sánh trong một bảng.
Vì sao bố mẹ nên biết qua các phương pháp
Khi tìm lớp nhạc cho trẻ nhỏ, phụ huynh dễ gặp những lời giới thiệu như "dạy theo phương pháp Suzuki", "chương trình Orff", "lớp Kodály". Những cái tên nghe chuyên nghiệp, nhưng nếu không biết chúng nghĩa là gì, bạn khó đánh giá lớp đó có hợp với con không. Một em thích vận động, hát hò có thể rất vui ở lớp kiểu Orff hay Dalcroze nhưng thấy bó buộc ở lớp chỉ ngồi tập ngón.
Cần hiểu thêm rằng phần lớn các phương pháp này là triết lý và hệ thống ý tưởng, không phải thương hiệu có kiểm soát chặt chẽ ở mọi nơi. Một số có tổ chức đào tạo và cấp chứng nhận cho giáo viên, nhưng cũng có nơi chỉ dùng tên để quảng cáo. Vì vậy, điều quan trọng không phải lớp gắn tên gì, mà là trong buổi học trẻ thực sự được làm gì.
Ngoài ra, đa số các phương pháp ra đời ở châu Âu và Nhật Bản, gắn với dân ca và hệ thống âm nhạc của nơi đó. Khi áp dụng ở Việt Nam, giáo viên giỏi sẽ đưa vào đồng dao, dân ca Việt Nam, bài hát thiếu nhi quen thuộc, thay vì chỉ dịch nguyên giáo trình nước ngoài.
Suzuki: học nhạc như học tiếng mẹ đẻ
Ý tưởng gốc. Nghệ sĩ violin và nhà giáo Nhật Bản Shinichi Suzuki nhận thấy trẻ em ở đâu cũng nói được tiếng mẹ đẻ, nhờ được nghe mỗi ngày từ nhỏ, được khuyến khích và bắt chước. Ông áp dụng cùng nguyên lý cho việc học nhạc cụ, ban đầu là violin, sau mở rộng sang nhiều nhạc cụ khác.
Trong thực tế. Trẻ có thể bắt đầu từ rất sớm với nhạc cụ cỡ nhỏ. Trẻ nghe đi nghe lại bản ghi âm các bài sẽ học, học chơi bằng tai và bắt chước trước, đọc nốt nhạc đến muộn hơn. Các bài học theo một thứ tự chung, nên trẻ học cùng phương pháp ở nhiều nơi chơi được cùng nhau.
Vai trò phụ huynh. Đây là điểm đặc trưng nhất. Phụ huynh thường dự buổi học, ghi lại hướng dẫn và làm "giáo viên ở nhà" mỗi ngày. Lớp thường kết hợp học riêng và học nhóm.
Hợp với. Gia đình có một người lớn dành được thời gian đều đặn ngồi cùng con, trẻ nhỏ học tốt qua nghe và bắt chước.
Điểm cần cân nhắc. Một số giáo viên và phụ huynh lo trẻ đọc nốt chậm nếu giai đoạn học bằng tai kéo quá dài, và phương pháp đòi hỏi phụ huynh bỏ nhiều công sức. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào giáo viên có được đào tạo bài bản hay không.
Orff: chơi nhạc bằng nhạc cụ gõ, lời nói và vận động
Phương pháp thường gọi là Orff Schulwerk gắn với nhà soạn nhạc người Đức Carl Orff và cộng sự của ông là Gunild Keetman. Ý tưởng là trẻ học nhạc giống như cách trẻ chơi: nói vần, vỗ tay, dậm chân, hát, gõ, và tự sáng tạo ra những đoạn nhạc nhỏ. Âm nhạc, lời nói và chuyển động được xem là một khối, không tách thành các môn riêng.
Một buổi học kiểu Orff thường diễn ra theo nhóm. Trẻ có thể bắt đầu bằng một bài đồng dao, chuyển thành nhịp vỗ tay, rồi chơi trên các nhạc cụ gõ như đàn gỗ, đàn kim loại có thanh tháo rời được, trống nhỏ, phách. Nhạc cụ được thiết kế để trẻ dễ chơi ra tiếng hay, giáo viên có thể tháo bớt thanh để trẻ chỉ chơi các nốt hợp nhau, nên ứng tác không bị chói tai. Trẻ dần được tự tạo đoạn nhạc của mình, thay vì chỉ chơi theo bài có sẵn.
Phương pháp này hợp với trẻ mầm non và tiểu học, trẻ thích hoạt động nhóm và vận động. Nó thường xuất hiện trong giờ âm nhạc ở trường hay lớp cảm thụ âm nhạc, ít khi là con đường học một nhạc cụ chuyên sâu. Điểm cần cân nhắc: nếu mục tiêu của gia đình là con chơi piano hay violin, lớp Orff là nền tốt về nhịp và sự sáng tạo, nhưng sau đó vẫn cần học nhạc cụ riêng.
Kodály: giọng hát là nhạc cụ đầu tiên
Ý tưởng gốc. Nhà soạn nhạc và nhà giáo dục Hungary Zoltán Kodály cho rằng mọi người đều có thể đọc, viết và hiểu âm nhạc, và giọng hát là nhạc cụ ai cũng sẵn có. Từ triết lý của ông, các học trò và đồng nghiệp xây dựng nên phương pháp mang tên ông, áp dụng rộng rãi trong trường học Hungary.
Dân ca làm gốc. Trẻ bắt đầu bằng những bài hát dân gian, đồng dao của chính nước mình, vì đó là "tiếng mẹ đẻ âm nhạc". Ở Việt Nam, giáo viên dạy theo tinh thần này sẽ dùng đồng dao và dân ca Việt.
Xướng âm và ký hiệu tay. Trẻ học tên nốt theo hệ đô, rê, mi di động, tức nốt chủ luôn là đô dù bài ở giọng nào, kèm một hệ thống ký hiệu bàn tay cho từng nốt, giúp trẻ nhìn thấy và cảm nhận được cao độ.
Âm tiết cho nhịp. Trường độ được đọc bằng những âm tiết đơn giản thay cho tên nốt tròn, nốt đen, giúp trẻ nhỏ đọc tiết tấu trước khi hiểu hết ký hiệu.
Hợp với và điểm cần cân nhắc. Rất tốt để xây nền đọc nhạc, nghe và hát đúng, hợp với lớp nhóm và giờ âm nhạc ở trường. Không phải phương pháp dạy một nhạc cụ cụ thể, nên trẻ muốn chơi đàn vẫn cần thêm lớp nhạc cụ.
Dalcroze: cảm nhận nhịp điệu bằng cả cơ thể
Nhà giáo dục âm nhạc người Thuỵ Sĩ Émile Jaques-Dalcroze, khi dạy ở nhạc viện, nhận thấy nhiều học viên chơi đúng nốt nhưng thiếu cảm giác nhịp điệu thật. Ông xây dựng cách dạy trong đó người học cảm nhận âm nhạc qua chuyển động: bước đi theo phách, chạy khi nhạc nhanh, dừng khi nhạc ngừng, vung tay theo độ dài của câu nhạc.
Phương pháp thường được nói tới với ba phần: phần vận động theo nhịp điệu, phần xướng âm luyện tai và đọc nhạc, và phần ứng tác. Trong một buổi học với trẻ nhỏ, giáo viên thường chơi đàn, thay đổi nhịp độ, độ mạnh nhẹ, trẻ phản ứng bằng cơ thể ngay lập tức. Không có nhạc cụ riêng hay giáo trình bài hát cố định như Suzuki; trọng tâm là sự lắng nghe và phản ứng.
Phương pháp hợp với trẻ năng động, thích vận động, và rất tốt để xây cảm giác nhịp, thứ mà nhiều người học nhạc cụ về sau gặp khó. Nó cũng được dùng cho người học lớn tuổi và cả trong đào tạo diễn viên, vũ công. Điểm cần cân nhắc: lớp đúng tinh thần Dalcroze đòi hỏi giáo viên được đào tạo sâu và có kỹ năng đệm đàn ứng tác tốt, không dễ tìm. Cần một phòng đủ rộng để trẻ di chuyển.
So sánh nhanh bốn phương pháp
Bảng dưới gom những điểm khác biệt chính. Đây là hình mẫu theo ý tưởng gốc; lớp cụ thể có thể pha trộn hoặc điều chỉnh.
| Tiêu chí | Suzuki | Orff | Kodály | Dalcroze |
|---|---|---|---|---|
| Trọng tâm | Học nhạc cụ qua nghe và bắt chước | Chơi, ứng tác, nhạc cụ gõ | Hát, đọc nhạc, dân ca | Nhịp điệu qua vận động |
| Nhạc cụ | Một nhạc cụ cụ thể | Nhạc cụ gõ, giọng, cơ thể | Chủ yếu giọng hát | Cơ thể, giáo viên đệm đàn |
| Học riêng hay nhóm | Kết hợp cả hai | Chủ yếu nhóm | Chủ yếu nhóm | Chủ yếu nhóm |
| Đọc nốt nhạc | Đến sau | Đến dần qua hoạt động | Là phần cốt lõi | Qua phần xướng âm |
| Vai trò phụ huynh | Rất lớn, tham gia hằng ngày | Ít | Ít | Ít |
| Hợp nhất với | Trẻ học một nhạc cụ từ sớm, gia đình có thời gian | Trẻ mầm non, tiểu học thích vận động, sáng tạo | Xây nền đọc nhạc và hát | Xây cảm giác nhịp, trẻ năng động |
Có thể thấy ba phương pháp Orff, Kodály, Dalcroze bổ sung cho nhau và thường được kết hợp trong lớp cảm thụ âm nhạc cho trẻ nhỏ, trong khi Suzuki là con đường học một nhạc cụ cụ thể. Một lộ trình nhiều gia đình đi là cho con học lớp cảm thụ âm nhạc ở tuổi mầm non, rồi chuyển sang học nhạc cụ khi con sẵn sàng.
Câu hỏi nên đặt khi lớp quảng cáo theo phương pháp
Tên phương pháp chỉ là điểm bắt đầu cuộc trò chuyện. Những câu hỏi dưới đây giúp hiểu lớp thật sự dạy thế nào.
- Giáo viên đã được đào tạo về phương pháp này ở đâu, trong bao lâu?
- Một buổi học điển hình gồm những hoạt động gì, mỗi hoạt động bao lâu?
- Lớp dùng bài hát, đồng dao tiếng Việt không, hay chỉ dùng giáo trình nước ngoài?
- Phụ huynh cần tham gia thế nào, ở lớp và ở nhà?
- Sau một năm, trẻ thường làm được gì: hát đúng, giữ nhịp, đọc được nhạc mức nào, chơi được bài gì?
- Có cho phụ huynh dự một buổi học thật trước khi đăng ký không?
Một lớp trả lời cụ thể, cho dự giờ, nói rõ giới hạn của mình thường đáng tin hơn lớp chỉ nhắc tên phương pháp và hứa hẹn kết quả. Với trẻ nhỏ, cuối cùng vẫn là câu hỏi quen thuộc: con có vui và muốn quay lại không.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Suzuki có bắt buộc bố mẹ biết nhạc không?
Không bắt buộc. Phụ huynh dự buổi học, ghi lại hướng dẫn của giáo viên và giúp con tập ở nhà theo đúng những gì đã thấy. Ở một số nơi, phụ huynh còn được học vài bài cơ bản để hiểu con đang làm gì. Điều cần nhất là thời gian và sự đều đặn.
Lớp Orff có giúp con học piano sau này không?
Có ích như một nền tảng: trẻ quen giữ nhịp, nghe cao thấp, chơi cùng bạn và không ngại sáng tạo. Nhưng lớp Orff không dạy kỹ thuật piano, nên khi muốn học piano con vẫn cần lớp nhạc cụ riêng. Chuyển tiếp thường khá suôn sẻ.
Ký hiệu tay Kodály có khó với trẻ nhỏ không?
Thường không khó, trẻ nhỏ học ký hiệu tay khá tự nhiên vì nó kết hợp vận động và âm thanh. Ký hiệu được giới thiệu dần từng nốt, bắt đầu từ vài nốt quen thuộc trong các bài hát đơn giản, rồi mở rộng thêm khi trẻ quen.
Có thể kết hợp nhiều phương pháp không?
Có, và nhiều giáo viên làm vậy. Một lớp cảm thụ âm nhạc có thể dùng vận động kiểu Dalcroze, nhạc cụ gõ kiểu Orff và ký hiệu tay kiểu Kodály trong cùng một buổi. Điều quan trọng là sự kết hợp có mạch lạc và hợp lứa tuổi.
Học theo phương pháp nào thì con tiến bộ nhanh nhất?
Không có bằng chứng chắc chắn rằng một phương pháp làm trẻ tiến bộ nhanh hơn hẳn các phương pháp khác. Chất lượng giáo viên, sự đều đặn và hứng thú của trẻ thường ảnh hưởng nhiều hơn tên phương pháp. Tiến bộ nhanh cũng không phải mục tiêu duy nhất với trẻ nhỏ.
Con đã lớn có học theo các phương pháp này được không?
Được, nhất là Kodály và Dalcroze, vốn cũng được dùng cho thiếu niên và người lớn để luyện đọc nhạc và cảm giác nhịp. Suzuki cũng có học viên bắt đầu muộn. Chỉ cần lớp điều chỉnh hoạt động cho hợp lứa tuổi, tránh cho trẻ lớn học cùng nhóm quá nhỏ.