Năng khiếu âm nhạc có thật, theo nghĩa trẻ khác nhau về tốc độ tiếp thu cao độ, nhịp điệu và độ nhạy với âm thanh. Nhưng ở trẻ nhỏ, những gì nhìn thấy được phần lớn phản ánh môi trường và cơ hội con đã có: được nghe nhạc, được hát cùng, được chạm vào nhạc cụ. Vì vậy rất khó, và thường không cần, kết luận sớm một đứa trẻ "có khiếu" hay "không có khiếu".
Điều có ích hơn cho bố mẹ là quan sát sự hứng thú của con và tạo cơ hội để con tiếp xúc với âm nhạc, rồi để thời gian và việc học trả lời phần còn lại. Bài dưới giải thích năng khiếu âm nhạc gồm những gì, các dấu hiệu hay được nhắc thật ra nói lên điều gì, những hiểu lầm phổ biến, và cách nuôi dưỡng âm nhạc cho con mà không dán nhãn.
Năng khiếu âm nhạc gồm những gì
Khi nói một đứa trẻ có năng khiếu âm nhạc, người ta thường gộp nhiều khả năng khác nhau vào một từ. Có khả năng nghe và nhận ra cao độ, phân biệt hai nốt gần nhau. Có cảm giác nhịp, giữ được phách đều, nhận ra khi nhịp lệch. Có trí nhớ âm nhạc, nghe vài lần là hát lại được giai điệu. Có sự nhạy cảm với cảm xúc trong âm nhạc. Và có những thứ không thuần âm nhạc như khả năng phối hợp tay, sự kiên nhẫn, niềm thích thú với âm thanh.
Mỗi khả năng phát triển theo cách riêng và không nhất thiết đi cùng nhau. Một em giữ nhịp rất tốt có thể hát chưa đúng cao độ; một em hát chuẩn có thể chưa giữ nhịp đều. Nhìn một biểu hiện duy nhất rồi kết luận về toàn bộ "năng khiếu" là bỏ sót nhiều điều.
Quan trọng hơn, gần như tất cả các khả năng này đều phát triển rõ rệt qua tiếp xúc và tập luyện. Khác biệt ban đầu giữa các trẻ có tồn tại, nhưng ở mức chơi nhạc nghiệp dư, khoảng cách do tập luyện tạo ra thường lớn hơn nhiều so với khác biệt bẩm sinh. Đây là lý do giáo viên lâu năm hiếm khi phán một đứa trẻ năm tuổi "không có khiếu".
Những dấu hiệu hay được nhắc và điều chúng thật sự nói lên
Con hát theo đúng giai điệu từ sớm. Cho thấy con nghe và nhớ cao độ tốt, thường cũng cho thấy con được nghe hát nhiều. Đáng mừng, nhưng trẻ hát lệch ở tuổi này cũng hoàn toàn bình thường và thường tiến bộ khi lớn hơn.
Con nhún nhảy, vỗ tay đúng nhịp. Cảm giác nhịp phát triển dần trong những năm mầm non. Trẻ vỗ đúng nhịp sớm là dấu hiệu tốt; trẻ chưa vỗ đúng ở bốn tuổi vẫn có nhiều thời gian.
Con tự mò ra giai điệu trên đàn. Cho thấy sự tò mò và khả năng nối âm thanh nghe được với phím đàn. Đây là dấu hiệu đáng nuôi dưỡng: cho con có đàn để mò, không cần sửa ngay.
Con nhận ra khi nhạc sai, ca sĩ hát lệch. Nói lên tai nghe nhạy. Nhiều trẻ có khả năng này nhưng không thể hiện ra, vì chưa có từ ngữ để nói.
Con chăm chú nghe nhạc lâu, xúc động với âm nhạc. Đây có lẽ là dấu hiệu đáng quý nhất: sự gắn bó với âm nhạc. Nó dự báo việc con sẵn lòng theo đuổi, thứ quan trọng hơn mọi khả năng bẩm sinh.
Con nghe một nốt là gọi được tên. Đây là cao độ tuyệt đối, khá hiếm. Nó có liên quan tới việc học nhạc từ rất nhỏ nhưng không phải trẻ nào học sớm cũng có. Người chơi nhạc giỏi phần lớn dựa vào cao độ tương đối, khả năng ai cũng luyện được, nên thiếu cao độ tuyệt đối không phải là bất lợi.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Nhiều niềm tin về năng khiếu âm nhạc lan truyền trong phụ huynh, có cái đúng một phần, có cái gây hại cho trẻ. Bảng dưới đặt các hiểu lầm hay gặp cạnh hiểu biết hiện nay.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Trẻ hát lệch là không có khiếu. | Hát đúng cao độ là kỹ năng phát triển dần, cần nghe và tập. Đa số trẻ hát lệch ở tuổi nhỏ sẽ hát đúng hơn khi được hát nhiều và có hướng dẫn. |
| Năng khiếu phải thể hiện rõ từ nhỏ. | Nhiều người chơi nhạc tốt không có biểu hiện gì đặc biệt khi nhỏ, chỉ vì chưa có cơ hội tiếp xúc. Biểu hiện sớm thường phản ánh môi trường nhiều hơn. |
| Có khiếu thì không cần tập nhiều. | Năng khiếu chỉ giúp tiếp thu nhanh hơn lúc đầu. Không tập luyện, khả năng đó dừng lại, và trẻ chăm tập thường vượt lên sau vài năm. |
| Không có khiếu thì học nhạc vô ích. | Ở mức chơi nhạc làm sở thích, gần như ai cũng học được nếu có cách dạy phù hợp và thời gian. Mục tiêu là niềm vui, không phải trở thành nghệ sĩ. |
| Bố mẹ không biết nhạc thì con khó có khiếu. | Gia đình có nhạc giúp trẻ tiếp xúc sớm, nhưng không quyết định. Nhiều người chơi nhạc lớn lên trong gia đình không ai chơi nhạc. |
| Một buổi kiểm tra năng khiếu nói lên tất cả. | Một buổi kiểm tra ngắn chỉ cho thấy trẻ làm được gì vào hôm đó, trong phòng lạ, với người lạ. Nó không dự đoán được trẻ sẽ đi được bao xa. |
Điểm chung của các hiểu lầm là xem năng khiếu như một thứ cố định, có hoặc không. Hiểu biết hiện nay nghiêng về hướng khác: khả năng âm nhạc phát triển được, và môi trường cùng việc tập luyện đóng góp rất lớn.
Các bài "kiểm tra năng khiếu" ở lớp nhạc nói được gì
Một số lớp nhạc có buổi kiểm tra năng khiếu đầu vào: cho trẻ hát lại một đoạn, vỗ lại một tiết tấu, nghe hai nốt và nói nốt nào cao hơn. Những bài này có ích ở một mục đích: giúp giáo viên biết con đang ở đâu để bắt đầu cho hợp. Chúng không có ích, và có thể gây hại, khi được dùng để phán con có hay không có khiếu.
Kết quả của trẻ nhỏ trong buổi kiểm tra như vậy phụ thuộc vào rất nhiều thứ ngoài khả năng: con có ngại người lạ không, có hiểu yêu cầu không, có buồn ngủ không, đã từng được hát cùng ai bao giờ chưa. Một em ít được tiếp xúc âm nhạc ở nhà sẽ làm kém hơn, không phải vì thiếu khả năng mà vì thiếu kinh nghiệm.
Nếu lớp có buổi kiểm tra, bố mẹ nên hỏi họ dùng kết quả để làm gì. Câu trả lời "để xếp con vào nhóm phù hợp, chọn bài bắt đầu" là hợp lý. Nếu kết quả được dùng để nói con có năng khiếu đặc biệt cần đăng ký khoá dài, hoặc nói con không hợp nhạc, hãy xem đó là nhận định thiếu cơ sở. Và đừng kể lại kết quả cho con dưới dạng điểm số hay so sánh với bạn.
Nuôi dưỡng âm nhạc cho con thay vì đo đếm
Thay vì cố tìm xem con có khiếu hay không, bố mẹ có thể tập trung tạo môi trường để mọi khả năng âm nhạc của con có cơ hội phát triển. Những việc dưới đây không cần chuyên môn.
- Hát cùng con mỗi ngày. Hát ru, hát khi tắm, hát trên xe. Giọng bố mẹ không cần hay; điều con cần là được hát cùng một người thân.
- Cho con nghe nhiều loại nhạc. Dân ca, nhạc thiếu nhi, nhạc không lời, nhạc của nhiều nước. Nghe đa dạng giúp tai con quen nhiều kiểu cao độ và nhịp.
- Để sẵn vài nhạc cụ đơn giản. Một cây đàn phím nhỏ, trống lắc, phách, kèn đồ chơi. Cho con tự do mò mẫm mà không cần chơi "đúng".
- Cùng con vận động theo nhạc. Đi, nhảy, vỗ tay theo nhịp. Đây là cách tự nhiên nhất để xây cảm giác nhịp.
- Đưa con đi nghe nhạc sống. Buổi biểu diễn thiếu nhi, nhạc ở công viên, buổi báo cáo của lớp nhạc. Thấy người thật chơi nhạc thật là trải nghiệm khó thay thế.
- Quan sát hứng thú, không quan sát điểm số. Con quay lại với thứ gì nhiều lần? Đó là gợi ý cho bước tiếp theo, có thể là một lớp nhạc cụ khi con sẵn sàng.
Những việc này có ích cho mọi đứa trẻ, dù sau này con có học nhạc nghiêm túc hay không. Chúng cũng tạo cho bố mẹ cơ hội nhìn thấy điều con thật sự thích, rõ hơn nhiều so với một buổi kiểm tra.
Khi con có biểu hiện nổi bật
Có những đứa trẻ thể hiện khả năng âm nhạc vượt trước bạn cùng tuổi rất rõ: nghe một lần là chơi lại được, tự mò ra hợp âm, thuộc bài nhanh bất thường. Đây là niềm vui của gia đình, nhưng cũng là lúc dễ mắc vài sai lầm.
Sai lầm đầu tiên là dán nhãn "thần đồng" hay "thiên tài" trước mặt con và người khác. Trẻ mang nhãn này dễ sợ thất bại, ngại thử thứ mới vì sợ không còn giỏi, và gặp khủng hoảng khi tới giai đoạn khó, điều chắc chắn xảy ra. Khen cụ thể những gì con làm được và nỗ lực của con có ích hơn nhiều so với khen một phẩm chất bẩm sinh.
Sai lầm thứ hai là đẩy nhanh quá mức: lịch học dày, thi liên tục, biểu diễn nhiều, khiến con mất thời gian chơi và những trải nghiệm khác của tuổi thơ. Việc cần làm là tìm một giáo viên giỏi, hiểu trẻ, có thể cho con thử thách vừa sức mà vẫn giữ niềm vui. Tiến độ để giáo viên và chính con định đoạt, không phải mong muốn của người lớn.
Và cuối cùng, cần nhớ rằng biểu hiện sớm không đảm bảo con muốn theo âm nhạc lâu dài. Con có quyền chọn con đường khác khi lớn lên, và khả năng âm nhạc vẫn là món quà cho riêng con dù con không theo nghề.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì biết được có năng khiếu âm nhạc hay không?
Không có độ tuổi nào cho câu trả lời chắc chắn. Ở tuổi mầm non, biểu hiện âm nhạc thay đổi rất nhanh và phụ thuộc nhiều vào môi trường. Sau vài năm học nhạc đều đặn, giáo viên mới có cơ sở nhận xét về tốc độ tiếp thu của con, và kể cả khi đó cũng chỉ là nhận xét, không phải phán quyết.
Con hát lệch tông mãi thì có nên cho học nhạc không?
Nên, nếu con thích. Hát đúng cao độ là kỹ năng luyện được, và học nhạc chính là cách tốt để luyện. Nhạc cụ như piano, ukulele cũng giúp con nghe và so cao độ. Nếu lo về khả năng nghe nói chung của con, nên cho con đi kiểm tra thính lực.
Cao độ tuyệt đối có luyện được không?
Ở người lớn, rất khó luyện được cao độ tuyệt đối thực sự. Nó có liên quan tới việc học nhạc từ rất nhỏ và có thể cả các yếu tố khác, nhưng không đảm bảo xuất hiện. Tin tốt là cao độ tương đối, thứ người chơi nhạc dùng nhiều nhất, thì ai cũng luyện được.
Bố mẹ đều không biết hát, con có thể giỏi nhạc không?
Có thể. Gia đình có người chơi nhạc giúp trẻ tiếp xúc sớm, nhưng không quyết định khả năng của con. Bố mẹ vẫn có thể hát cùng con, cho con nghe nhạc, đưa con đi học. Nhiều người chơi nhạc tốt lớn lên trong gia đình không ai chơi nhạc.
Có nên cho con đi các cuộc thi tài năng âm nhạc để biết con giỏi đến đâu?
Không cần thiết, nhất là với trẻ nhỏ. Các cuộc thi dựa trên xếp hạng và so sánh, dễ tạo áp lực và gắn âm nhạc với chuyện hơn thua. Nếu con lớn và tự muốn tham gia, bố mẹ nên giúp con xem đó là trải nghiệm biểu diễn, không phải thước đo giá trị của con.
Con không có năng khiếu nổi bật thì học nhạc để làm gì?
Để chơi nhạc, để vui, để có một sở thích theo cả đời và một cách kết nối với người khác. Hầu hết người chơi nhạc trên thế giới là người nghiệp dư không có năng khiếu đặc biệt, và họ vẫn tận hưởng âm nhạc trọn vẹn.