Người mới hoàn toàn có thể tự học ukulele: đàn chỉ có bốn dây nylon mềm, cần đàn ngắn, nhiều hợp âm đầu tiên chỉ cần một hoặc hai ngón bấm. Với khoảng 15–20 phút tập mỗi ngày, phần lớn người lớn sau bốn tuần đã ôm đàn đúng, chuyển được giữa bốn hợp âm quen thuộc và đệm chậm cho một bài hát đơn giản. Đó là mốc thực tế, không phải lời hứa: có người nhanh hơn, có người cần sáu tuần.
Bài này đi theo trình tự một người tự học nên đi: chuẩn bị gì, ôm đàn ra sao, hai tay làm gì, chia 30 ngày thành bốn chặng, những lỗi hay gặp và lúc nào nên tìm người hướng dẫn. Chi tiết về cách bấm từng hợp âm, cách lên dây và chọn cỡ đàn có bài riêng trong cùng chuyên mục; ở đây tập trung vào cách học.
Tự học ukulele được không và cần chuẩn bị những gì
Ukulele là một trong số ít nhạc cụ mà người tự học đi được khá xa trước khi cần thầy. Lý do nằm ở cấu tạo: dây nylon ít gây đau tay hơn dây thép của guitar thùng, khoảng cách giữa các phím hẹp nên bàn tay nhỏ vẫn với tới, và với cách lên dây chuẩn, chỉ cần đặt một ngón ở phím thứ ba của dây ngoài cùng là đã có hợp âm Đô trưởng. Cảm giác "chơi được ngay" trong vài buổi đầu giữ chân người học tốt hơn nhiều so với những nhạc cụ đòi hàng tháng mới ra tiếng sạch.
Đồ cần có rất ít. Thứ nhất là một cây đàn đã được chỉnh để bấm không quá nặng tay: dây cách mặt phím quá cao làm ngón tay mỏi và tiếng bị chênh khi bấm lên cao, đây là lý do lớn nhất khiến người mới bỏ cuộc mà tưởng do mình kém. Thứ hai là một máy lên dây kẹp đầu đàn hoặc một ứng dụng lên dây trên điện thoại. Thứ ba là máy đếm nhịp, cũng có sẵn dạng ứng dụng miễn phí. Ngoài ra, một chiếc ghế không tay vịn và một góc yên tĩnh để mỗi ngày ngồi vào là đủ.
Thứ khó chuẩn bị nhất lại là lịch tập. Người lớn đi làm hiếm khi thiếu tiền mua đàn, nhưng hay thiếu một khung giờ cố định. Gắn buổi tập vào một việc đã thành nếp, ví dụ ngay sau bữa tối hoặc trước khi tắm, dễ duy trì hơn là "khi nào rảnh thì tập". Để đàn ở chỗ nhìn thấy, không cất trong bao kéo khoá, cũng giúp bạn cầm đàn lên thường hơn.
Tư thế ngồi, đứng và cách ôm đàn cho khỏi mỏi
Ngồi thẳng lưng, đàn tựa vào thân. Đặt thân đàn lên đùi phải (với người thuận tay phải), mặt đàn hướng ra trước, không ngửa lên trần nhà. Người mới hay nghiêng mặt đàn lên để nhìn thấy ngón bấm; thói quen này kéo cổ tay trái gập mạnh và làm vai trái nhô lên. Muốn nhìn phím, bạn nghiêng nhẹ đầu, đừng nghiêng đàn.
Cánh tay phải giữ đàn, không phải tay trái. Phần trong cẳng tay phải ép nhẹ thân đàn vào ngực hoặc bụng, đủ để buông tay trái ra mà đàn không tuột. Nếu tay trái vừa bấm vừa phải đỡ cần đàn, ngón tay sẽ không đủ tự do để đổi hợp âm. Đây là phép thử đơn giản: buông tay trái, đàn vẫn nằm yên là bạn ôm đúng.
Ngón cái trái đặt sau cần đàn. Ngón cái nằm khoảng giữa mặt sau cần, đối diện ngón giữa, không quặp lên quá mép trên. Lòng bàn tay chừa một khe nhỏ với cần đàn, không áp sát như nắm cán chổi. Khe này cho phép các ngón cong lại và chạm dây bằng đầu ngón, nhờ vậy không đè lên dây bên cạnh.
Đứng chơi cần dây đeo hoặc kỹ thuật ôm chặt hơn. Ukulele nhẹ nên nhiều người đứng chơi chỉ bằng cách kẹp đàn giữa cẳng tay phải và ngực. Cách này được khi đàn cỡ nhỏ, nhưng với cỡ lớn hơn hoặc khi chơi lâu, một sợi dây đeo giúp hai tay rảnh hẳn. Giai đoạn đầu, bạn nên ngồi tập để tập trung vào tay, sau vài tuần mới tập đứng.
Thả lỏng vai sau mỗi vài phút. Dấu hiệu căng thẳng là vai nhô lên, hàm nghiến, nín thở khi đổi hợp âm. Cứ hết một lượt bài tập, buông đàn, xoay vai, rồi mới làm tiếp. Đau cổ tay hoặc tê ngón kéo dài nhiều ngày không phải giá phải trả của việc học; khi đó bạn nên nghỉ và đi khám.
Tay phải: gảy bằng ngón trỏ, ngón cái và giữ nhịp cổ tay
Phần lớn người chơi ukulele không dùng miếng gảy mà dùng ngón tay. Cách phổ biến nhất cho người mới là quạt bằng móng ngón trỏ khi đi xuống và phần thịt đầu ngón trỏ khi đi lên. Các ngón còn lại co nhẹ, ngón cái tựa hờ hoặc thả tự do. Chỗ gảy đẹp tiếng nhất thường là vùng nơi thân đàn nối với cần, không phải ngay trên lỗ thoát âm; gảy lệch về phía ngựa đàn tiếng sẽ gắt và mỏng hơn.
Chuyển động đến từ cổ tay xoay, giống động tác vẩy nước khỏi tay, không phải từ cả cánh tay vung lên xuống. Người mới hay khoá cổ tay rồi đẩy cả khuỷu tay, kết quả là nhịp không đều và mỏi vai rất nhanh. Bài tập đầu tiên không cần tay trái: để dây buông, bật máy đếm nhịp ở tốc độ chậm, quạt xuống đúng mỗi tiếng gõ trong hai phút. Khi đã đều, chen thêm một nhát quạt lên ở giữa hai tiếng gõ.
Một nguyên tắc nên tập ngay từ đầu: tay phải không bao giờ dừng chỉ vì tay trái chưa kịp đổi hợp âm. Nếu ngón bấm chậm, bạn vẫn quạt tiếp trên dây buông cho đến khi ngón vào chỗ. Nghe thì lạ, nhưng người nghe chấp nhận một nhát tiếng chưa tròn dễ hơn nhiều so với một khoảng im làm gãy nhịp. Thói quen giữ nhịp quan trọng hơn bấm sạch, vì bấm sạch sẽ đến theo thời gian, còn thói quen dừng nhịp thì rất khó bỏ.
Tay trái: bấm gọn, đau đầu ngón và bao lâu thì quen
Bấm sát phím đồng, không bấm giữa ô. Đầu ngón tay nên đặt ngay sau thanh phím (gần thanh kim loại phía thân đàn), không đặt chính giữa ô phím. Ở vị trí này chỉ cần lực nhẹ là dây đã chạm phím và kêu rõ, còn bấm giữa ô hoặc sát thanh phím phía đầu đàn thì dù ấn mạnh vẫn dễ rè.
Dùng đầu ngón, giữ khớp ngón cong. Ngón duỗi thẳng sẽ chạm vào dây bên cạnh và làm dây đó tắt tiếng. Cắt móng tay trái ngắn là việc không tránh được; móng dài khiến bạn phải bấm bằng phần thịt, ngón buộc phải duỗi ra.
Đau đầu ngón trong một đến ba tuần đầu là thường gặp. Dây nylon nhẹ nhàng hơn dây thép, nhưng tập liên tục vẫn làm đầu ngón ê. Nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài: ba lần mỗi lần năm phút ít đau hơn mười lăm phút liền. Lớp da đầu ngón dày dần lên và cảm giác đau giảm, thường trong vài tuần tuỳ tần suất tập.
Ấn vừa đủ, rồi bớt lực. Một bài tập hữu ích: bấm một nốt, gảy, rồi từ từ nới tay cho đến khi tiếng bắt đầu rè, sau đó tăng lực lại một chút. Bạn sẽ ngạc nhiên vì lực cần thật sự nhỏ hơn mức mình vẫn dùng. Bấm quá lực vừa gây đau vừa làm nốt cao lên một chút, nhất là với dây nylon mềm.
Đau khớp khác với ê da. Ê đầu ngón là bình thường. Đau nhói ở khớp, cổ tay, hay tê lan xuống bàn tay thì không; bạn nên dừng, xem lại tư thế, và đi khám nếu kéo dài.
Lộ trình 30 ngày chia làm bốn chặng
Mỗi ngày 15–20 phút, chia làm ba phần: năm phút khởi động tay phải với máy đếm nhịp, mười phút cho nội dung chính của tuần, phần còn lại chơi thứ mình thích. Lộ trình dưới đây là gợi ý cho người chưa biết gì về nhạc cụ; nếu bạn từng chơi đàn khác, có thể đi nhanh hơn.
- Ngày 1–7: làm quen. Lên dây mỗi lần cầm đàn (việc này tự nó là bài luyện tai). Tập ôm đàn đúng, quạt xuống đều theo máy đếm nhịp trên dây buông. Học hợp âm Đô trưởng và La thứ, mỗi hợp âm chỉ cần một ngón. Cuối tuần, chuyển qua lại giữa hai hợp âm, mỗi hợp âm bốn nhát quạt.
- Ngày 8–14: thêm hợp âm thứ ba và thứ tư. Thêm Fa trưởng (hai ngón) và Son trưởng (ba ngón, là hợp âm khó nhất của nhóm đầu). Tập riêng từng cặp chuyển: Đô sang Son, Son sang La thứ, La thứ sang Fa. Ghép nhát quạt lên vào giữa, tốc độ máy đếm nhịp còn chậm.
- Ngày 15–21: vòng bốn hợp âm và một điệu quạt. Chơi liền vòng Đô – Son – La thứ – Fa, mỗi hợp âm hai nhịp bốn, giữ tay phải không dừng. Tập một điệu quạt có nhấn, ví dụ xuống – xuống lên – lên xuống lên. Khi đều ở tốc độ chậm mới tăng dần vài nấc.
- Ngày 22–30: đệm một bài thật. Chọn một bài hát quen dùng đúng các hợp âm đã học (nhiều bài phổ biến dùng vòng này), vừa hát nhẩm vừa đệm. Ghi âm lần chơi cuối tuần bằng điện thoại và nghe lại: nhịp có chỗ nào bị hẫng, đoạn đổi hợp âm nào hay hỏng. Đó là danh sách việc của tháng tiếp theo.
Nếu đến ngày 30 bạn mới làm được chặng ba, lộ trình vẫn đang chạy đúng. Điều cần giữ là đều đặn mỗi ngày, không phải đến mốc đúng hẹn.
Những lỗi người tự học ukulele hay mắc và cách sửa
Phần lớn lỗi dưới đây không làm bạn chơi sai ngay, mà làm bạn chậm tiến bộ hoặc mỏi tay sau vài tuần. Tự quay video một lượt tập rồi xem lại là cách nhanh nhất để nhận ra chúng.
| Lỗi | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ngửa mặt đàn lên để nhìn | Cổ tay trái gập, vai trái mỏi | Giữ mặt đàn thẳng, nghiêng đầu thay vì nghiêng đàn |
| Dừng nhịp chờ đổi hợp âm | Bài nghe đứt quãng, mỗi lần đổi có khoảng im | Quạt tiếp trên dây buông, tập riêng cặp chuyển chậm |
| Không lên dây trước khi tập | Hợp âm bấm đúng mà nghe vẫn "lạ" | Lên dây mỗi lần cầm đàn, dây mới cần lên lại nhiều lần |
| Bấm quá mạnh | Đau ngón nhiều, nốt hơi cao | Tập nới lực đến khi bắt đầu rè rồi tăng lại chút ít |
| Tập dồn cuối tuần | Tuần nào cũng như bắt đầu lại | Chia nhỏ 15 phút mỗi ngày |
| Học quá nhiều hợp âm một lúc | Biết tên nhiều hợp âm nhưng không chuyển kịp | Chỉ thêm hợp âm mới khi bốn hợp âm cũ chuyển trôi |
Lỗi cuối cùng đáng nói riêng: người mới hay lấy số hợp âm thuộc làm thước đo tiến bộ. Thước đo đúng hơn là bạn có giữ được nhịp đều khi chuyển hợp âm hay không, vì đó là điều người nghe cảm nhận đầu tiên.
Khi nào nên tìm thầy hoặc tham gia một nhóm chơi chung
Tự học đi được xa, nhưng có ba thời điểm mà một người hướng dẫn hoặc một nhóm chơi giúp bạn rất nhiều. Thời điểm thứ nhất là khi tay đau theo kiểu bất thường, ví dụ đau cổ tay hay vai dù đã chia nhỏ buổi tập: người có kinh nghiệm nhìn tư thế vài phút là thấy chỗ sai, còn tự tìm có khi mất cả tháng.
Thời điểm thứ hai là khi bạn chững lại: tập đều nhưng mấy tuần không thấy khá lên. Thường là do bạn đang lặp lại những gì mình đã làm được thay vì tập phần khó. Một buổi học riêng hoặc một người chơi lâu năm góp ý sẽ chỉ ra phần cần tập. Thời điểm thứ ba là khi bạn muốn chơi với người khác. Đệm cho người khác hát, hay cùng vài người chơi một bài, đòi hỏi giữ nhịp chung và lắng nghe, những kỹ năng không tập được khi ngồi một mình.
Nhóm chơi ukulele ở các thành phố lớn thường gặp nhau ở quán cà phê, công viên hoặc nhà văn hoá; tìm qua bạn bè, câu lạc bộ ở trường hay nơi làm việc là cách tự nhiên. Khi chọn người hướng dẫn, bạn nên hỏi trước họ dạy theo lộ trình nào và có cho học thử một buổi không, thay vì chỉ nhìn vào số học viên được giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi hoặc tay to có học ukulele được không?
Được. Tuổi không phải rào cản với ukulele vì đàn nhẹ, dây mềm. Người tay to có thể thấy cỡ nhỏ nhất hơi chật khi bấm hợp âm nhiều ngón; khi đó cỡ concert hoặc tenor với khoảng phím rộng hơn sẽ dễ chịu hơn. Quan trọng là ôm đàn đúng và tập đều.
Không biết nhạc lý có tự học ukulele được không?
Được. Giai đoạn đầu bạn chỉ cần đọc sơ đồ hợp âm và giữ nhịp theo máy đếm nhịp. Nhạc lý cơ bản như nốt, nhịp, giọng trưởng thứ sẽ giúp bạn hiểu vì sao các hợp âm đi với nhau, nhưng có thể học dần song song khi đã chơi được vài bài.
Mỗi ngày nên tập ukulele bao lâu?
Với người mới, 15–20 phút mỗi ngày hiệu quả hơn hai tiếng dồn vào cuối tuần. Tay ít đau hơn, và trí nhớ vận động được củng cố qua nhiều lần ngủ. Khi đã quen, bạn có thể tăng lên 30–45 phút, chia thành hai buổi nếu bận.
Có nên dùng miếng gảy khi chơi ukulele không?
Không bắt buộc. Phần lớn người chơi dùng ngón tay vì tiếng ấm và dây nylon hợp với đầu ngón. Miếng gảy loại mềm, thường bằng nỉ hoặc da, đôi khi được dùng để tiếng to và đều hơn. Miếng gảy cứng của guitar dễ cho tiếng gắt trên ukulele.
Học ukulele qua video có đủ không?
Video đủ cho phần lớn kiến thức đầu: hợp âm, điệu quạt, bài tập. Điều video không làm được là nhìn bạn và chỉ ra lỗi tư thế. Vì vậy nên tự quay mình khi tập, so với video mẫu, và thỉnh thoảng nhờ người chơi lâu năm xem giúp.
Sau 30 ngày đầu nên học tiếp gì?
Có ba hướng: thêm hợp âm để đệm được nhiều bài hơn, học thêm vài điệu quạt và rải dây cho các nhịp khác nhau, hoặc học đọc giai điệu bằng tab để chơi nốt đơn. Nên chọn một hướng mỗi tháng thay vì học cả ba cùng lúc.