Ukulele có bốn cỡ phổ biến, từ nhỏ đến lớn: soprano, concert, tenor và baritone. Ba cỡ đầu lên dây giống nhau nên hợp âm bấm y hệt; khác nhau ở chiều dài dây rung, khoảng cách giữa các phím và độ đầy của tiếng. Baritone là trường hợp riêng: lên dây thấp hơn, giống bốn dây trên của guitar, nên cùng một thế bấm lại cho ra hợp âm khác tên.
Với người mới, câu trả lời ngắn là: tay nhỏ và muốn tiếng ukulele "kinh điển" thì chọn soprano; tay vừa hoặc lớn, muốn bấm thoải mái hơn mà vẫn giữ tiếng sáng thì chọn concert; muốn tiếng ấm, chơi giai điệu và lên cao trên cần đàn thì chọn tenor. Phần dưới giải thích vì sao, kèm cách tự thử cỡ đàn bằng tay mình.
Bốn cỡ ukulele chính và thông số gần đúng
Số đo dưới đây là mức thường gặp; mỗi xưởng làm lệch đi một chút. "Chiều dài dây" (scale length) là khoảng cách từ lược đàn ở đầu cần đến ngựa đàn, tức phần dây thật sự rung. Đây là con số quyết định cảm giác bấm, quan trọng hơn chiều dài tổng của cây đàn.
| Cỡ | Chiều dài dây gần đúng | Chiều dài tổng gần đúng | Lên dây thường dùng |
|---|---|---|---|
| Soprano | khoảng 33 cm | khoảng 53 cm | G – C – E – A |
| Concert | khoảng 38 cm | khoảng 58 cm | G – C – E – A |
| Tenor | khoảng 43 cm | khoảng 66 cm | G – C – E – A (nhiều người dùng G trầm) |
| Baritone | khoảng 48–51 cm | khoảng 76 cm | D – G – B – E |
Ngoài bốn cỡ này còn có những biến thể như đàn rất nhỏ (thường gọi là sopranino), cỡ "long neck" (thân soprano, cần concert) hay ukulele bass dùng dây to như bass điện. Chúng ít gặp và không hợp với người mới bắt đầu; nếu thấy, bạn coi là nhạc cụ chuyên dụng.
Tiếng đàn của từng cỡ nghe khác nhau ra sao
Cùng lên dây G – C – E – A, nhưng dây dài hơn được căng mạnh hơn để đạt cùng cao độ, và thân đàn lớn hơn cộng hưởng nhiều âm trầm hơn. Kết quả là soprano cho tiếng sáng, giòn, tắt nhanh, đúng cái tiếng mà nhiều người nghĩ đến khi nhắc tới ukulele; concert giữ độ sáng nhưng đầy đặn và ngân dài hơn một chút; tenor cho tiếng ấm, tròn, ngân lâu, gần với guitar cổ điển nhỏ hơn.
Độ ngân ảnh hưởng đến cách chơi. Tiếng soprano tắt nhanh nên hợp với lối quạt nhanh, nhịp nảy, đệm hát vui; chơi giai điệu chậm trên soprano dễ nghe hơi "cụt". Tenor ngân lâu hơn nên hợp với rải dây, chơi solo giai điệu, bản nhạc chậm. Concert đứng giữa và là lý do nhiều người coi nó là cỡ "dùng được cho mọi việc".
Cũng cần nói rõ: chất liệu gỗ, cách làm thân đàn và loại dây ảnh hưởng tới tiếng không kém kích cỡ. Một cây soprano làm tốt có thể nghe đầy hơn một cây concert làm vội. Vì vậy khi nghe so sánh trên mạng, bạn chỉ nên coi khác biệt về cỡ như xu hướng chung, không phải quy luật tuyệt đối. Tai của bạn khi thử trực tiếp vẫn là thước đo cuối cùng.
Chọn cỡ theo bàn tay và vóc người
Tay nhỏ: soprano hoặc concert. Khoảng phím soprano hẹp nên ngón tay ngắn dễ với. Tuy vậy, ở các phím cao trên cần đàn, ô phím soprano trở nên rất chật, ngón tay người lớn có thể chạm thanh phím bên cạnh. Nếu bạn định chủ yếu quạt hợp âm ở mấy phím đầu, soprano vẫn thoải mái.
Tay vừa hoặc lớn: concert hoặc tenor. Người có ngón tay to thường thấy soprano "cấn" khi bấm những hợp âm ba ngón dồn sát nhau như Son trưởng hay Mi thứ. Cần dài hơn của concert và tenor cho mỗi ngón một khoảng trống, ít chạm dây bên cạnh hơn, nhờ vậy hợp âm kêu sạch hơn.
Dây căng hơn trên cỡ lớn. Đổi lại, dây tenor căng hơn nên phải ấn mạnh hơn một chút, và khoảng phím rộng đòi ngón doãng xa hơn ở những thế bấm dàn trải. Với đa số người lớn, chênh lệch này nhỏ; với trẻ em hoặc người có vấn đề khớp tay, nó đáng cân nhắc.
Vóc người ít quan trọng hơn bàn tay. Thân đàn ukulele đều nhỏ so với cơ thể người lớn, nên chiều cao hầu như không ảnh hưởng tới việc chọn cỡ. Điều bạn cảm nhận rõ là cần đàn dài bao nhiêu khi duỗi tay trái: tenor và baritone bắt cánh tay vươn xa hơn một chút khi bấm ở phím đầu.
Đặt tay thử là chắc nhất. Bấm hợp âm Son trưởng và Mi thứ trên từng cỡ. Cỡ nào bạn bấm ba ngón mà cả bốn dây đều kêu rõ, không phải vặn cổ tay, cỡ đó hợp với tay bạn.
Chọn cỡ theo mục đích chơi
Ngoài bàn tay, điều bạn định làm với cây đàn trong một hai năm tới giúp thu hẹp lựa chọn. Một số tình huống thường gặp:
- Đệm hát cho vui, mang theo khi đi chơi: soprano hoặc concert. Đàn nhẹ, gọn, tiếng sáng nổi lên trên tiếng hát và tiếng nói chuyện xung quanh.
- Muốn học bài bản, chưa rõ sẽ theo hướng nào: concert, vì chơi được cả quạt lẫn giai điệu, và hợp âm học trên nó dùng nguyên cho soprano và tenor.
- Chơi giai điệu, rải dây, bản độc tấu: tenor, nhất là khi lắp dây G trầm để có thêm nốt trầm.
- Đã chơi guitar, muốn một nhạc cụ nhỏ dùng lại thế bấm cũ: baritone, vì bốn dây của nó giống bốn dây cao của guitar.
- Mua cho trẻ nhỏ: soprano, vì nhẹ và vừa tay; xem thêm phần dưới.
- Chơi cùng nhóm đông người: soprano hoặc concert tạo màu tiếng ukulele đặc trưng, tenor giúp phần trầm đầy hơn; nhóm nhiều người thường trộn các cỡ.
Nếu vẫn phân vân giữa hai cỡ liền kề, bạn chọn cỡ lớn hơn khi tay vừa hoặc lớn, chọn cỡ nhỏ hơn khi ưu tiên mang theo. Không có lựa chọn sai, vì hợp âm học được trên cỡ này chuyển sang cỡ kia gần như ngay lập tức.
Cỡ đàn cho trẻ em
Soprano thường là lựa chọn đầu tiên cho trẻ từ khoảng năm, sáu tuổi trở lên: đàn nhẹ, trẻ ôm được, ngón tay nhỏ với tới các phím đầu. Với trẻ lớn hơn hoặc thiếu niên có bàn tay gần bằng người lớn, concert dễ chịu hơn và dùng được lâu hơn khi tay tiếp tục lớn. Không có mốc tuổi cứng; bàn tay và sức ngón của từng trẻ mới là căn cứ.
Điều quan trọng hơn cỡ đàn là đàn có chơi được hay không. Nhiều cây đàn bán như đồ chơi có dây cách phím rất cao, không giữ được cao độ, bấm đúng vẫn nghe sai. Trẻ không biết đó là lỗi của đàn và dễ kết luận mình không có năng khiếu. Trước khi đưa cho con, người lớn nên lên dây, bấm thử vài hợp âm ở phím đầu và phím thứ năm, xem có rè hay chênh không.
Với trẻ nhỏ, buổi tập nên ngắn và vui: quạt theo một bài hát quen, gõ nhịp lên thân đàn, đổi giữa hai hợp âm. Không cần so trẻ với bạn bè hay đặt mục tiêu thi cử. Chi tiết về độ tuổi bắt đầu và cách giữ hứng thú của trẻ có trong chuyên mục cho con học nhạc của blog.
Baritone: cỡ lớn nhất và vì sao nó là trường hợp riêng
Baritone lên dây D – G – B – E, đúng bằng bốn dây cao của guitar, theo thứ tự từ dây gần mặt người chơi xuống. Dây D ở đây thường là dây trầm, không lên cao như dây G của các cỡ nhỏ hơn. Hệ quả là thế bấm mà trên soprano gọi là Đô trưởng thì trên baritone cho ra Son trưởng: cùng hình ngón tay, nhưng thấp hơn một quãng bốn.
Điều này vừa là lợi thế vừa là bất tiện. Người đã chơi guitar cầm baritone lên là dùng được ngay thế bấm quen. Nhưng người học ukulele từ tài liệu thông thường sẽ thấy sơ đồ hợp âm không khớp tên, phải tự chuyển. Khi chơi chung với các cây ukulele khác, người cầm baritone cũng phải dịch tên hợp âm hoặc chuyển giọng.
Tiếng baritone trầm và ấm, gần guitar cổ điển nhỏ, mất phần lớn độ "nảy" đặc trưng của ukulele. Nó hợp với người thích tiếng trầm, muốn một nhạc cụ nhỏ hơn guitar để đệm hát, hoặc muốn làm phần trầm trong nhóm ukulele. Với người mới chưa từng chơi nhạc cụ dây, baritone thường không phải lựa chọn đầu tiên, chỉ vì tài liệu học ít khớp.
Tự thử cỡ đàn bằng tay mình trong năm phút
Nếu có dịp cầm thử nhiều cỡ, ở cửa hàng hay nhờ bạn bè, làm lần lượt các bước sau trên mỗi cây đàn rồi so sánh cảm giác. Phần kiểm chất lượng đàn khi mua (cần cong, phím cộm, tiếng rè) có bài riêng ở chuyên mục chọn mua và bảo quản nhạc cụ.
- Ngồi ôm đàn đúng tư thế, buông tay trái. Đàn phải nằm yên nhờ cánh tay phải; cây nào bạn thấy tuột hoặc quá cấn vào người thì ghi nhận.
- Bấm hợp âm Đô trưởng (một ngón) rồi Son trưởng (ba ngón). Gảy từng dây một, nghe dây nào bị tắt vì ngón chạm phải.
- Bấm Mi thứ, hợp âm ba ngón dồn sát nhau. Đây là phép thử chật tay rõ nhất trên cỡ soprano.
- Đưa tay trái lên phím thứ bảy, thứ tám và bấm vài nốt. Xem ngón có còn đủ chỗ trong ô phím không.
- Quạt vài vòng, rồi rải từng dây chậm. Nghe tiếng có hợp ý mình không: sáng và nảy, hay ấm và ngân.
- Cầm đàn đứng dậy, đi vài bước. Cân nhắc trọng lượng và độ cồng kềnh nếu bạn định mang theo thường xuyên.
Sau năm phút, đa số người tự biết mình nghiêng về cỡ nào. Khi hai cỡ cho cảm giác ngang nhau, bạn chọn theo tiếng đàn mình thích nghe hơn, vì đó là thứ giữ bạn tập lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Học trên soprano rồi chuyển sang tenor có phải học lại không?
Không. Soprano, concert và tenor lên dây giống nhau nên thế bấm hợp âm giữ nguyên. Bạn chỉ cần vài buổi để quen khoảng phím rộng hơn và lực dây căng hơn. Khác biệt lớn chỉ xuất hiện khi chuyển sang baritone, vốn lên dây khác.
Ukulele concert có phải là lựa chọn an toàn nhất cho người mới?
Với người lớn chưa biết chọn gì, concert thường là lựa chọn ít rủi ro: đủ rộng cho đa số bàn tay, giữ tiếng sáng của ukulele, chơi được cả đệm lẫn giai điệu. Tuy vậy, người tay nhỏ hoặc thích tiếng giòn vẫn có thể thích soprano hơn.
Dây G trầm là gì và cỡ nào nên dùng?
Dây G trầm là cách thay dây G thông thường bằng dây to hơn, lên thấp hơn một quãng tám, để đàn có thêm nốt trầm. Cách này phổ biến nhất trên tenor vì thân đàn lớn đủ cộng hưởng; trên soprano, dây G trầm thường nghe yếu và ít người dùng.
Cỡ ukulele có ảnh hưởng tới độ to của tiếng không?
Có xu hướng cỡ lớn hơn cho tiếng to và đầy hơn do thân cộng hưởng lớn, nhưng chất liệu và cách làm đàn ảnh hưởng không kém. Soprano tiếng sáng nên đôi khi nghe nổi rõ hơn trong nhóm đông người dù không thật sự to hơn.
Mang ukulele lên máy bay thì cỡ nào tiện nhất?
Soprano và concert gọn nhất, thường vừa ngăn hành lý xách tay. Tuy vậy, quy định kích thước hành lý khác nhau tuỳ hãng bay và hạng vé, nên bạn cần kiểm tra quy định của chuyến bay cụ thể trước khi đi.
Trẻ mấy tuổi thì chơi được ukulele concert?
Không có mốc tuổi cố định. Khi bàn tay trẻ bấm được hợp âm ba ngón trên concert mà không phải vặn cổ tay, và trẻ ôm đàn không bị nặng, cỡ này đã phù hợp. Nhiều trẻ chuyển từ soprano lên concert ở tuổi thiếu niên.