Bốn hợp âm ukulele đầu tiên nên học là Đô trưởng (C), La thứ (Am), Fa trưởng (F) và Son trưởng (G). Với cách lên dây chuẩn G – C – E – A, C chỉ cần một ngón, Am một ngón, F hai ngón, G ba ngón. Bốn hợp âm này đủ để đệm một số lượng lớn bài hát phổ thông, vì chúng là bốn hợp âm chính của giọng Đô trưởng.
Bài này chỉ cách đọc sơ đồ hợp âm, cách bấm từng hợp âm kèm lỗi hay gặp, năm hợp âm nên học tiếp theo, kỹ thuật chuyển hợp âm không ngắt nhịp và một điệu quạt để ghép tất cả lại. Ký hiệu thế bấm viết theo thứ tự dây G – C – E – A, số là phím cần bấm, 0 là dây buông.
Cách đọc sơ đồ hợp âm ukulele
Sơ đồ hợp âm là hình vẽ cần đàn dựng đứng, như khi bạn dựng đàn lên và nhìn thẳng vào mặt phím. Bốn đường dọc là bốn dây, từ trái sang phải: G, C, E, A. Các đường ngang là thanh phím; đường ngang đậm trên cùng là lược đàn. Chấm tròn nằm giữa hai thanh phím cho biết ngón tay đặt ở ô đó. Một số sơ đồ ghi số trong chấm để chỉ ngón: 1 là ngón trỏ, 2 ngón giữa, 3 ngón áp út, 4 ngón út.
Cách viết gọn bằng số mà bài này dùng là liệt kê phím bấm theo thứ tự bốn dây. Ví dụ "0-0-0-3" nghĩa là ba dây G, C, E buông, dây A bấm phím thứ 3. Cách viết này thuận tiện khi bạn ghi chép trên giấy hay trên điện thoại, và rất khó đọc nhầm một khi đã quen thứ tự dây.
Một điểm hay gây nhầm: sơ đồ ukulele và sơ đồ guitar trông giống nhau, nhưng guitar có sáu dây. Khi tìm hợp âm trên mạng, bạn cần chắc mình đang xem sơ đồ ukulele bốn dây, và đúng kiểu lên dây G – C – E – A, không phải baritone hay lên dây D. Sơ đồ đúng cho C luôn là chỉ một chấm ở dây ngoài cùng bên phải, phím thứ ba.
Bốn hợp âm đầu tiên: cách bấm và lỗi hay gặp
Ngón ghi trong bảng là cách bấm phổ biến; bàn tay mỗi người khác nhau, có người bấm C bằng ngón giữa hay ngón út. Điều quan trọng là bốn dây đều kêu rõ khi gảy từng dây một.
| Hợp âm | Thế bấm (G-C-E-A) | Ngón | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đô trưởng (C) | 0-0-0-3 | Áp út ở phím 3 dây A | Phần thịt ngón chạm dây E làm tắt tiếng |
| La thứ (Am) | 2-0-0-0 | Giữa ở phím 2 dây G | Ngón đặt giữa ô phím nên rè |
| Fa trưởng (F) | 2-0-1-0 | Trỏ ở phím 1 dây E, giữa ở phím 2 dây G | Ngón trỏ duỗi, chạm dây A |
| Son trưởng (G) | 0-2-3-2 | Trỏ phím 2 dây C, giữa phím 2 dây A, áp út phím 3 dây E | Ba ngón chen chúc, dây A bị tắt |
Thứ tự học hợp lý là C và Am trước, vì mỗi hợp âm một ngón; rồi F, vì F và Am dùng chung ngón giữa ở phím 2 dây G; G học sau cùng. Son trưởng là hợp âm khiến nhiều người mới nản: ba ngón dồn trong một vùng nhỏ, hình tam giác. Mẹo là đặt ngón áp út (phím 3 dây E) trước, rồi thả hai ngón còn lại vào hai bên.
Năm hợp âm nên học tiếp theo
Khi bốn hợp âm đầu đã chuyển trôi, năm hợp âm dưới đây mở rộng thêm rất nhiều bài bạn đệm được. Chúng thuộc giọng Đô trưởng và các giọng gần, hay xuất hiện cạnh bốn hợp âm đầu.
- Son bảy (G7): 0-2-1-2. Dễ hơn Son trưởng vì ngón thoáng hơn, thường đứng trước Đô trưởng ở cuối câu. Nhiều người mới dùng G7 thay G trong giai đoạn đầu.
- Mi thứ (Em): 0-4-3-2. Ba ngón xếp chéo như bậc thang; phép thử độ dãn ngón tay. Một số người bấm cách khác dễ hơn ở vị trí cao, nhưng thế này là phổ biến nhất.
- Rê thứ (Dm): 2-2-1-0. Hai ngón ở phím 2 trên dây G và C, một ngón ở phím 1 dây E. Gần với Fa trưởng, chỉ thêm một ngón.
- Rê trưởng (D): 2-2-2-0. Ba ngón cùng ở phím 2, xếp hàng ngang. Ngón tay to sẽ thấy chật; có thể dùng một ngón đè ngang ba dây.
- La trưởng (A): 2-1-0-0. Hai ngón, khá dễ, mở đường sang các bài ở giọng La và Rê.
Sau nhóm này, hợp âm tiếp theo nhiều người cần là Si giáng trưởng (Bb), hợp âm chặn đầu tiên: ngón trỏ đè ngang hai dây ở phím 1. Đó là một bậc khó riêng, nên học khi tay đã vững, thường sau vài tháng tập đều.
Chuyển hợp âm không bị ngắt nhịp
Tìm ngón chung và giữ nguyên. Am (2-0-0-0) sang F (2-0-1-0): ngón giữa ở phím 2 dây G đứng yên, chỉ cần thả thêm ngón trỏ. F sang Dm: giữ hai ngón, thêm một. Mỗi cặp hợp âm đều nên được nhìn theo câu hỏi "ngón nào ở lại".
Tìm ngón dẫn đường. Khi không có ngón chung, chọn ngón đi quãng ngắn nhất làm "ngón dẫn" và đặt nó trước. Từ C sang G, ngón áp út trượt từ dây A sang dây E vẫn ở phím 3; đặt ngón đó trước, hai ngón kia theo sau.
Nhấc ngón thấp, di chuyển cả cụm. Người mới hay nhấc từng ngón lên thật cao rồi đặt lại từng ngón một. Nhấc ngón vừa đủ rời dây, giữ hình bàn tay của hợp âm mới trong đầu và đặt cả cụm xuống một lượt.
Tập riêng cặp chuyển, theo nhịp chậm. Chọn một cặp, bật máy đếm nhịp ở tốc độ chậm, mỗi hợp âm bốn nhát quạt, chuyển liên tục một phút. Khi trôi, rút xuống hai nhát, rồi một nhát. Tập cặp khó nhất của bạn trước mỗi buổi, không phải cặp dễ nhất.
Nhát cuối của hợp âm cũ có thể buông. Mẹo của người chơi lâu năm: ở nhát quạt cuối trước khi đổi, tay trái đã rời dây để di chuyển, tay phải vẫn quạt trên dây buông. Tiếng dây buông ngắn đó gần như không ai nhận ra, còn nhịp thì giữ nguyên.
Điệu quạt đầu tiên để ghép hợp âm thành bài
Điệu quạt dưới đây có trong vô số bài nhịp 4/4 và là điệu nhiều người học đầu tiên. Đọc theo đếm "1 và 2 và 3 và 4 và": xuống ở các số, lên ở chữ "và".
- Giữ hợp âm C. Quạt xuống bốn nhát đều theo máy đếm nhịp ở tốc độ chậm: 1, 2, 3, 4.
- Thêm nhát lên vào mọi chữ "và": xuống lên xuống lên xuống lên xuống lên. Tay đi lên xuống liên tục như con lắc.
- Bây giờ bỏ bớt: tay vẫn lắc liên tục, nhưng ở một số nhịp không chạm dây. Điệu phổ biến là xuống (1), xuống (2), lên (và), lên (và của 3), xuống (4), lên (và). Nói gọn: xuống – xuống lên – lên xuống lên.
- Giữ điệu này trên C đến khi đều, rồi áp vào vòng C – G – Am – F, mỗi hợp âm một lượt điệu quạt.
- Tăng tốc máy đếm nhịp từng nấc nhỏ khi đã chơi sạch ba lượt liền. Nếu chuyển hợp âm bị vấp, quay về tốc độ trước.
Vòng C – G – Am – F là một trong những vòng hợp âm phổ biến nhất của nhạc đại chúng; bạn sẽ nghe ra nó ở rất nhiều bài. Phần lý thuyết vì sao vòng này nghe "xuôi tai" thuộc về nhạc lý và sáng tác; ở đây bạn chỉ cần biết nó là bài tập chuyển hợp âm lý tưởng, vì đi qua cả bốn hợp âm đầu.
Hợp âm bấm đúng mà vẫn rè: kiểm theo thứ tự
Tiếng rè hay tiếng "tịt" là chuyện hằng ngày của người mới. Thay vì bấm mạnh thêm, bạn kiểm lần lượt theo thứ tự dưới đây; phần lớn trường hợp dừng lại ở hai bước đầu.
- Gảy từng dây một trong khi giữ nguyên thế bấm. Xác định chính xác dây nào có vấn đề: rè (tiếng lẹt xẹt) hay tịt (gần như không kêu).
- Dây bị tịt gần như luôn do một ngón khác chạm vào. Nhìn xem phần thịt của ngón nào đang nằm lên dây đó, cong khớp ngón đó thêm, hoặc dịch cổ tay ra phía trước một chút để ngón dựng đứng hơn.
- Dây bị rè thường do ngón bấm nằm xa thanh phím. Dịch đầu ngón sát về phía thanh phím phía thân đàn, rồi gảy lại.
- Kiểm móng tay. Móng tay trái chạm mặt phím trước đầu ngón làm bạn không ấn được xuống hết. Cắt ngắn là xong.
- Bấm dây buông và phím 12 để thử đàn. Nếu một dây rè ngay cả khi không bấm gì, hoặc rè ở một phím cố định với mọi cách bấm, lỗi nằm ở đàn (phím cộm, dây cách phím quá thấp), cần nhờ thợ.
Thói quen gảy từng dây kiểm tra sau khi đặt ngón nên giữ trong vài tuần đầu với mỗi hợp âm mới. Nó chậm, nhưng giúp bàn tay ghi nhớ đúng vị trí ngay từ đầu, tránh việc vài tháng sau mới phát hiện mình đã bấm sai một ngón cả thời gian dài.
Từ hợp âm đến bài hát: chọn bài và tự soạn bản đệm
Khi đã có bốn đến chín hợp âm, bạn có thể đệm khá nhiều bài. Cách tìm bài phù hợp là chọn bài quen, giai điệu bạn hát được, nhịp vừa phải, và có số hợp âm ít. Các trang tổng hợp hợp âm thường cho phép lọc theo hợp âm; bạn cũng có thể dò bằng tai sau một thời gian. Bài này không chép lời hay hợp âm của bài nào có bản quyền; bạn nên dùng nguồn hợp pháp và chỉ dùng cho việc tập.
Nếu bài gốc ở giọng có hợp âm khó, ví dụ đầy hợp âm chặn, bạn có thể chuyển sang giọng dễ hơn: dịch đồng loạt mọi hợp âm lên hoặc xuống cùng một khoảng. Nhiều trang hợp âm có nút chuyển giọng. Giọng Đô, Son, Fa và La thứ thường dễ nhất trên ukulele. Chỉ lưu ý giọng mới vẫn phải hợp tầm giọng hát của bạn.
Bản đệm của người mới không cần giống bản ghi âm. Quạt một điệu đều cho cả bài, đổi hợp âm đúng chỗ, giữ nhịp không đứt, như vậy là đủ để người khác hát theo. Sau này bạn thêm điệu quạt khác cho điệp khúc, rải dây ở đoạn chậm, hay chèn một nốt ngắt. Điều người nghe nhớ là nhịp có vững không, chứ ít khi để ý bạn dùng bao nhiêu hợp âm.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm ukulele có giống hợp âm guitar không?
Tên và cấu tạo nốt giống nhau, nhưng thế bấm khác vì ukulele bốn dây và lên dây khác. Thú vị là thế bấm C trên ukulele có hình giống thế G trên bốn dây cao của guitar, vì ukulele lên dây giống guitar bấm ở phím 5. Người đã chơi guitar học hợp âm ukulele rất nhanh nhờ mối liên hệ này.
Bao lâu thì bấm được hợp âm Son trưởng sạch?
Tuỳ tần suất tập, nhiều người mất từ một đến vài tuần. Son trưởng khó vì ba ngón chen trong vùng nhỏ. Tập đặt ngón áp út trước, gảy từng dây kiểm tra, và dùng G7 thay thế tạm thời khi đệm bài để không bị gián đoạn.
Có nên học thuộc thật nhiều hợp âm một lúc?
Không nên. Biết tên hai mươi hợp âm mà không chuyển kịp giữa chúng không giúp bạn đệm được bài nào. Học vài hợp âm, tập chuyển đến khi trôi, rồi mới thêm hợp âm mới, thường mỗi tuần một hai hợp âm là vừa.
Hợp âm F trên ukulele có khó như trên guitar không?
Không. Trên guitar, F thường là hợp âm chặn khó. Trên ukulele chuẩn, F chỉ cần hai ngón và là một trong những hợp âm dễ nhất. Hợp âm chặn đầu tiên trên ukulele thường là Si giáng trưởng.
Ngón út có cần dùng khi bấm hợp âm ukulele không?
Với nhóm hợp âm cơ bản, ngón út ít khi phải dùng. Khi bạn học hợp âm chặn, các thế bấm ở vị trí cao, hay một số hợp âm bảy và chín, ngón út trở nên cần thiết. Tập dùng ngón út dần dần từ sớm giúp sau này đỡ vất vả.
Có ứng dụng nào giúp học hợp âm ukulele không?
Có nhiều ứng dụng hiển thị sơ đồ hợp âm, chuyển giọng, nghe thử và kiểm tra bạn bấm đúng hay không qua micro. Chúng tiện để tra cứu, nhưng thời gian tay cầm đàn tập chuyển hợp âm vẫn là thứ không thay thế được.