Đàn nguyệt có hai dây, cần đàn dài và các phím gắn cao trên cần. Phím cao cho phép bạn không chỉ bấm dây chạm phím mà còn nhấn sâu xuống giữa hai phím để kéo cao độ lên, tạo những nốt nằm giữa các bậc và những đường uốn đặc trưng của nhạc cổ truyền. Người mới bắt đầu bằng tư thế, cách cầm miếng gảy, gảy xuôi gảy ngược đều tay, rồi mới tập nhấn.
Ở miền Nam, đàn nguyệt thường được gọi là đàn kìm và quen thuộc trong đờn ca tài tử, cải lương; ở miền Bắc và miền Trung, đàn có mặt trong nhiều thể loại hát truyền thống. Với người đã từng chơi guitar, đàn nguyệt vừa quen vừa lạ: tay phải gảy gần giống, nhưng tay trái phải học lại gần như từ đầu.
Cấu tạo đàn nguyệt: vì sao phím phải cao
Đàn nguyệt gồm hộp đàn tròn, dẹt, hình dáng gợi mặt trăng nên mới có tên nguyệt cầm; cần đàn dài gắn các phím; đầu đàn có trục lên dây. Hai dây căng từ ngựa đàn trên mặt hộp lên trục. Thông thường một dây to cho tiếng trầm, một dây nhỏ hơn cho tiếng cao.
Khác guitar, các phím đàn nguyệt được gắn cao hẳn lên khỏi mặt cần, giữa hai phím là một khoảng trống. Khi bạn bấm dây chạm phím, đàn cho nốt cố định của phím đó. Khi bạn ấn sâu thêm xuống khoảng trống giữa hai phím, dây bị kéo căng thêm, cao độ tăng lên liên tục. Ấn ít tăng ít, ấn nhiều tăng nhiều.
Thiết kế này phục vụ đúng nhu cầu của âm nhạc cổ truyền: nhiều điệu dùng những nốt hơi cao hơn hoặc thấp hơn nốt chuẩn của thang bảy âm phổ thông, cùng những nốt rung, nốt nhấn mà phím phẳng không làm được. Cũng từ ý tưởng phím cao này, cây guitar khoét lõm phím dùng trong cải lương ra đời. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy nhấn không phải phần trang trí mà là phần cốt lõi của đàn nguyệt.
Hệ quả thực tế cho người mới là độ cao phím và độ căng dây ảnh hưởng rất lớn đến cảm giác chơi. Phím quá thấp thì nhấn không đủ sâu, phím cao không đều thì mỗi chỗ nhấn một kiểu, dây quá căng thì đầu ngón đau nhanh. Khi chọn đàn hoặc nhận đàn từ người khác, nên nhờ người chơi lâu năm xem giúp phần phím và dây trước khi tập, vì một cây đàn được căn chỉnh tốt giúp người mới tránh được nhiều tuần vật lộn không cần thiết.
Tư thế ngồi, cầm đàn và miếng gảy
Ngồi. Ngồi ghế không tay vịn, lưng thẳng tự nhiên. Hộp đàn đặt trên đùi phải hoặc giữa hai đùi tuỳ cách dạy, cần đàn hướng chếch lên về phía trái, đầu đàn cao khoảng ngang vai.
Giữ đàn. Đàn được giữ ổn định bằng đùi và cẳng tay phải tựa nhẹ lên cạnh hộp đàn, không dùng tay trái đỡ cần. Tay trái phải rảnh để di chuyển và nhấn.
Miếng gảy. Đàn nguyệt gảy bằng miếng gảy, còn gọi là móng, cầm giữa ngón cái và ngón trỏ, phần đầu nhọn ló ra vừa phải. Cầm chắc nhưng không bóp chặt; miếng gảy cần hơi lỏng để tiếng mềm và gảy ngược không bị vướng.
Vị trí gảy. Gảy ở khoảng giữa hộp đàn và chân cần. Gảy gần ngựa đàn tiếng sắc, gảy xa hơn tiếng tròn, mềm. Tìm vị trí cho tiếng cân bằng rồi giữ ổn định.
Tay trái. Ngón cái đặt sau cần đàn như điểm tựa, các ngón bấm cong tự nhiên, đầu ngón chạm dây. Không kẹp chặt cần đàn bằng lòng bàn tay vì sẽ làm khó nhấn và di chuyển.
Bấm và nhấn: phần khác biệt nhất so với guitar
Người từng chơi guitar quen bấm dây sát phím kim loại, lực vừa đủ cho dây chạm phím. Trên đàn nguyệt, bấm cơ bản cũng tương tự: đầu ngón đặt sát phía trên phím, ấn cho dây chạm phím là ra nốt. Nhưng ngay từ đầu bạn phải học thêm một việc: kiểm soát độ sâu của lực ấn, vì chỉ cần ấn quá tay một chút là cao độ đã cao hơn nốt định chơi.
Nhấn có vài dạng cơ bản. Nhấn lên: gảy nốt rồi ấn sâu để cao độ trượt lên nốt khác trong lúc tiếng còn ngân. Nhấn xuống: ấn sâu trước rồi mới gảy, sau đó thả lực cho cao độ trượt về. Rung: ấn nhả nhẹ liên tục để tiếng dao động. Mỗi điệu dùng những kiểu nhấn riêng ở những bậc riêng, vì thế người học nhạc cổ truyền thường học theo bài và theo thầy.
Cách tập nhấn cho người mới là dùng máy chỉnh âm: bấm một phím, gảy, rồi ấn sâu dần cho đến khi máy báo lên nửa cung, rồi một cung. Nhớ cảm giác lực ở đầu ngón. Lặp lại trên các phím khác nhau vì độ căng mỗi đoạn dây khác nhau. Sau vài tuần, tai sẽ dần thay máy chỉnh âm.
Kỹ thuật tay phải cơ bản trên đàn nguyệt
Tay phải đàn nguyệt có ít kỹ thuật hơn tay trái nhưng phải rất đều. Bảng dưới gồm những kỹ thuật cần trước tiên.
| Kỹ thuật | Cách làm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Gảy xuôi | Miếng gảy đi theo chiều từ dây trên xuống dây dưới, lực từ cổ tay | Gảy bằng cả cánh tay, tiếng to nhưng thô |
| Gảy ngược | Miếng gảy đi theo chiều ngược lại | Tiếng gảy ngược yếu hơn gảy xuôi rõ rệt |
| Gảy luân phiên | Xen kẽ xuôi ngược đều theo máy đếm nhịp | Chậm dần ở cuối câu, không giữ được nhịp |
| Vê | Gảy xuôi ngược thật nhanh và liên tục trên một nốt để tạo tiếng ngân dài | Gồng cổ tay, vê được vài giây rồi mỏi |
| Chặn tiếng | Dùng cạnh bàn tay phải hoặc ngón tay trái làm tắt tiếng dây | Để dây cũ ngân lẫn vào nốt mới |
Vê là kỹ thuật nhiều người mới thích tập sớm vì nghe hay, nhưng vê chỉ đẹp khi gảy luân phiên đã đều. Tập luân phiên với máy đếm nhịp, tăng tốc từng chút, vê sẽ tự đến.
Lên dây đàn nguyệt ở mức người mới
Hai dây đàn nguyệt được lên cách nhau theo một quãng nhất định, thường là quãng bốn hoặc quãng năm tuỳ theo điệu và thể loại. Mỗi cách lên dây làm thay đổi vị trí các nốt trên phím, nên khi đổi điệu người chơi có thể phải lên lại dây. Đây là phần mà người mới nên làm theo người dạy hoặc câu lạc bộ, vì gọi tên cách lên dây và cách dùng mỗi nơi có thể khác nhau.
Về thao tác, bạn dùng máy chỉnh âm trên điện thoại. Lên dây trầm theo nốt người dạy chỉ định trước, rồi lên dây cao cách đó đúng quãng cần thiết. Kiểm bằng tai bằng cách bấm dây trầm ở phím cho cùng nốt với dây cao buông, hai tiếng phải trùng nhau.
Trục đàn nguyệt thường là trục gỗ ma sát, không có bánh răng như guitar, nên khi vặn cần vừa xoay vừa ấn nhẹ trục vào lỗ để trục bám. Trục tuột liên tục là dấu hiệu trục mòn hoặc lỗ trục rộng ra, nên mang tới người sửa đàn. Ngày ẩm thì trục gỗ dễ kẹt, ngày hanh khô dễ tuột, đó là chuyện bình thường của nhạc cụ gỗ.
Rèn tai cho đàn nguyệt: nghe được chỗ nhấn trước khi tự nhấn
Vì phần lớn chất đàn nguyệt nằm ở tay trái, người mới thường tiến bộ nhanh hơn khi dành một phần thời gian mỗi ngày chỉ để nghe. Chọn vài bản độc tấu hoặc hoà tấu có đàn nguyệt nghe rõ, nghe đi nghe lại một câu ngắn, và tự hỏi: nốt nào được giữ thẳng, nốt nào được nhấn lên, nốt nào rung, nhấn nhanh hay chậm. Ban đầu bạn sẽ chỉ nghe được những đường nhấn lớn; sau vài tuần, những chỗ nhấn nhỏ cũng hiện ra.
Một bài tập rất có ích là hát theo. Ngân nhẹ theo câu đàn, bắt chước cả những chỗ cao độ trượt. Khi giọng bạn đã đi theo được đường nhấn, tay sẽ dễ tìm lại đúng đường đó trên phím. Đây cũng là cách người chơi nhạc cổ truyền xưa nay học: nghe, hát, rồi mới đàn.
Song song, tập so cao độ có chủ đích: gảy một nốt đã nhấn, rồi gảy nốt chuẩn ở phím trên, so xem nốt nhấn đã tới chưa. Ghi âm từng câu tập và nghe lại vào hôm sau, khi tai đã nghỉ, bạn sẽ nhận ra những chỗ hụt mà lúc đang đàn không thấy. Đừng nản nếu nhấn chưa đều giữa các phím; mỗi đoạn dây có độ căng khác nhau, cần thời gian để ngón tay ghi nhớ.
Lộ trình ba tháng đầu với đàn nguyệt
Lộ trình giả định tập hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày. Nếu có lớp hoặc câu lạc bộ, dùng lộ trình này như phần tập ở nhà giữa các buổi học.
- Tuần 1–2: tư thế, cầm miếng gảy, gảy xuôi ngược trên dây buông theo máy đếm nhịp. Mục tiêu là hai chiều gảy nghe đều nhau.
- Tuần 3–4: bấm các phím trên từng dây, chơi thang âm đi lên đi xuống chậm. Chú ý ấn vừa đủ, không ấn sâu làm cao độ cao lên.
- Tuần 5–6: tập nhấn lên nửa cung và một cung với máy chỉnh âm trên vài phím, rồi rung nhẹ.
- Tuần 7–8: học một bài dân ca hoặc bài bản ngắn có vài chỗ nhấn. Tập riêng từng câu trước khi ghép.
- Tuần 9–10: tập vê trên nốt dài, bắt đầu chậm rồi nhanh dần. Ghép vê vào bài đang học ở những nốt ngân.
- Tuần 11–12: chơi trọn bài, ghi âm, so với bản mẫu. Nhờ người dạy hoặc bạn tập cùng nghe và góp ý chỗ nhấn chưa đúng điệu.
Đàn nguyệt trong đờn ca tài tử gắn với hệ thống bài bản và cách chơi ngẫu hứng có quy tắc riêng. Khi đã qua ba tháng đầu, nếu bạn muốn đi theo hướng này, việc học cùng một nhóm tài tử hoặc người chơi có kinh nghiệm gần như là bắt buộc, vì phần lớn kiến thức được truyền qua chơi cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đã biết chơi guitar thì học đàn nguyệt có nhanh hơn không?
Nhanh hơn ở tay phải và cảm nhịp, vì gảy miếng gảy gần giống. Tay trái thì phải học lại cách kiểm soát lực ấn trên phím cao, và tai phải làm quen với các nốt nhấn của nhạc cổ truyền. Nhiều người chơi guitar thấy tháng đầu khó chịu vì thói quen ấn mạnh làm cao độ sai.
Đàn nguyệt và guitar phím lõm khác nhau thế nào?
Cả hai đều dùng ý tưởng phím cao để nhấn nhá. Đàn nguyệt có hai dây, hộp tròn, là nhạc cụ truyền thống. Guitar phím lõm là cây guitar được khoét lõm giữa các phím, nhiều dây hơn, thường dùng trong cải lương. Cách nhấn có nét giống nhưng thế bấm khác.
Có cần học bài bản cổ truyền mới chơi đàn nguyệt được không?
Không bắt buộc. Bạn có thể dùng đàn nguyệt để chơi dân ca, nhạc nhẹ có âm hưởng dân gian. Tuy vậy, đàn nguyệt thể hiện rõ chất riêng nhất trong các bài bản cổ truyền, nên học dần vài bài cũng giúp bạn hiểu cách nhấn đúng.
Đầu ngón tay trái có bị đau khi tập đàn nguyệt không?
Có, đặc biệt ở tuần đầu, giống khi mới học guitar. Đầu ngón dần chai lên sau vài tuần tập đều. Nên tập nhiều buổi ngắn thay vì một buổi dài, và dừng nếu da bị phồng rộp. Đau khớp kéo dài là lúc nên nghỉ và đi khám.
Mua đàn nguyệt cần kiểm những gì?
Kiểm cần đàn thẳng, phím chắc không lung lay, độ cao các phím đều nhau, trục vặn bám tốt, hộp đàn không nứt. Bấm thử từng phím xem cao độ có đúng khi ấn vừa phải không. Nếu chưa biết chơi, nên rủ người đã chơi đàn nguyệt đi cùng.
Đàn nguyệt có hợp để đệm hát không?
Đàn nguyệt chủ yếu chơi giai điệu và nhấn nhá theo giọng hát, không đệm hợp âm dày như guitar. Trong hát truyền thống, đàn nguyệt đi theo và đối đáp với giọng ca. Nếu muốn đệm nhạc nhẹ bằng hợp âm, guitar sẽ thuận tiện hơn.