Đàn bầu chỉ có một dây và gần như toàn bộ tiếng đàn là bồi âm: cạnh bàn tay phải chạm rất nhẹ vào dây ở một điểm nhất định, que gảy bật dây, rồi tay nhấc lên ngay. Điểm chạm quyết định nốt nào vang lên. Tay trái cầm cần đàn, đẩy hoặc kéo để dây căng chùng, làm cao độ trượt lên xuống liên tục, tạo ra tiếng đàn giống giọng người hát.
Vì vậy học đàn bầu khác hẳn học đàn có phím: việc đầu tiên không phải học thế bấm mà là làm ra một tiếng bồi âm trong và vang. Phần lớn người mới mất vài buổi mới có tiếng bồi âm đều đầu tiên. Hiểu nguyên lý trước khi tập giúp bạn sửa lỗi nhanh hơn nhiều.
Đàn bầu khác các nhạc cụ dây khác ở đâu
Đàn bầu còn gọi là đàn độc huyền, nghĩa là đàn một dây. Cấu tạo gồm một hộp đàn dài làm thân cộng hưởng, một dây kim loại căng dọc thân, một đầu dây nối vào trục lên dây, đầu kia buộc vào một cần đàn mềm dẻo cắm thẳng đứng trên thân. Ở chân cần đàn thường có một bầu cộng hưởng nhỏ, từ đó có tên gọi đàn bầu.
Ở guitar hay đàn nguyệt, bạn đổi nốt bằng cách bấm dây xuống phím để rút ngắn đoạn dây rung. Đàn bầu không có phím, cũng không bấm dây. Toàn bộ dây vẫn rung, nhưng nhờ ngón tay chạm nhẹ ở điểm nút, tiếng cơ bản bị triệt đi và chỉ còn các bồi âm cao hơn vang lên. Đổi điểm chạm là đổi bồi âm.
Phần cao độ còn lại do cần đàn đảm nhận. Đẩy cần đàn về một phía, dây chùng lại và cao độ thấp xuống; kéo về phía ngược lại, dây căng lên và cao độ tăng. Nhờ vậy giữa hai bồi âm cố định, người chơi trượt được qua mọi cao độ nằm giữa, tạo ra những đường luyến láy mà ít nhạc cụ nào có. Đây là lý do tiếng đàn bầu được ví với giọng hát.
Bồi âm là gì và các vị trí nút người mới cần biết
Khi một dây rung, nó không chỉ rung cả chiều dài mà đồng thời rung thành hai nửa, ba phần, bốn phần... Mỗi kiểu rung cho một bồi âm. Chạm nhẹ đúng điểm chia sẽ chặn các kiểu rung khác và giữ lại bồi âm tương ứng. Bảng dưới tính theo chiều dài dây rung, áp dụng chung cho mọi dây, không riêng đàn bầu.
| Điểm chạm trên dây | Bồi âm thu được so với tiếng dây buông | Ghi chú cho người mới |
|---|---|---|
| Giữa dây (1/2) | Cao hơn một quãng tám | Dễ tìm nhất, tiếng to, nên tập đầu tiên |
| Một phần ba dây (1/3) | Cao hơn một quãng tám cộng quãng năm | Có hai điểm đối xứng, chọn điểm gần tay gảy |
| Một phần tư dây (1/4) | Cao hơn hai quãng tám | Tiếng nhỏ hơn, cần chạm chính xác hơn |
| Một phần năm dây (1/5) | Cao hơn hai quãng tám cộng quãng ba trưởng | Bắt đầu khó nghe, cần gảy gọn |
| Một phần sáu dây (1/6) | Cao hơn hai quãng tám cộng quãng năm | Gần đầu dây, khoảng cách giữa các nút ngắn dần |
Nhìn vào bảng, bạn thấy các nút càng về gần đầu dây thì càng sát nhau và bồi âm càng cao, càng khó làm vang. Người chơi kết hợp các bồi âm này với việc uốn cần đàn để có đủ các nốt trong bài. Trên thân nhiều cây đàn có đánh dấu sẵn vị trí các nút để người học dễ tìm.
Tư thế ngồi và cách cầm que gảy
Đặt đàn. Đàn bầu thường đặt nằm ngang trên giá hoặc bàn thấp trước mặt, đầu có cần đàn ở bên trái người chơi. Người ngồi thẳng, đàn cao ngang hông hoặc thấp hơn một chút để tay phải đặt thoải mái.
Que gảy. Que gảy là một que nhỏ, mảnh, thường bằng tre vót hoặc nhựa. Cầm que giữa ngón cái và ngón trỏ như cầm bút, phần đầu que ló ra vừa đủ để chạm dây. Que quá dài thì khó kiểm soát lực, quá ngắn thì tay chạm vào dây.
Cạnh bàn tay. Phần mép ngoài lòng bàn tay phải, phía ngón út, là chỗ chạm vào nút bồi âm. Chỉ chạm hờ như đặt một chiếc lông lên dây, không ấn xuống.
Tay trái. Tay trái cầm cần đàn nhẹ nhàng bằng các ngón, không nắm chặt cả bàn tay. Khuỷu tay thả lỏng để có thể đẩy kéo cần đàn mềm mại.
Thả lỏng. Tiếng đàn bầu rất nhạy với căng thẳng. Tay phải gồng thì cạnh bàn tay ấn mạnh, bồi âm tắt; tay trái gồng thì cao độ giật cục. Mỗi buổi nên bắt đầu bằng vài phút lắc tay, xoay vai.
Các bước làm ra tiếng bồi âm đầu tiên
Bắt đầu với nút giữa dây, nơi dễ ra tiếng nhất. Tay trái chưa cần động vào cần đàn.
- Xác định điểm giữa dây trên thân đàn; nhiều cây đàn đã có vạch đánh dấu.
- Đặt mép ngoài bàn tay phải chạm hờ lên dây đúng điểm đó, que gảy trong tay ở tư thế sẵn sàng phía gần đầu dây.
- Gảy dây bằng một động tác gọn, dứt khoát, như búng nhẹ.
- Gần như cùng lúc với tiếng gảy, nhấc cạnh bàn tay lên khỏi dây. Nhấc chậm thì bồi âm bị tắt, nhấc trước khi gảy thì ra tiếng dây buông.
- Nghe: tiếng đúng là một âm trong, ngân, cao hơn hẳn tiếng dây buông. Nếu chỉ nghe tiếng "cạch" ngắn, chạm quá mạnh hoặc nhấc tay quá chậm.
- Làm lại hai mươi đến ba mươi lần, rồi chuyển sang nút một phần ba, một phần tư, so sánh độ khó.
Phối hợp giữa gảy và nhấc tay là toàn bộ bí quyết của tay phải. Nhiều người thầy cho học viên tập riêng động tác này hàng tuần trước khi chơi giai điệu. Tiếng bồi âm đều và vang ở mọi nút là nền móng, mọi kỹ thuật sau dựa vào nó.
Cần đàn: uốn cao độ, rung và vuốt
Khi đã ra bồi âm đều, bạn bắt đầu dùng tay trái. Kỹ thuật cơ bản nhất là gảy một bồi âm rồi đẩy hoặc kéo cần đàn để cao độ trượt đến nốt khác trong lúc tiếng còn ngân. Đẩy kéo ít thì lên xuống nửa cung, nhiều hơn thì một cung hoặc hơn. Không có phím để định vị nên tai là thước đo duy nhất, giống nhấn tay trái trên đàn tranh.
Từ động tác này sinh ra các kỹ thuật quen thuộc: vuốt (trượt cao độ lên hoặc xuống liền mạch), rung (đẩy kéo cần đàn nhẹ và đều để tiếng dao động), luyến (nối hai nốt bằng cần đàn mà không gảy lại). Tiếng đàn bầu được yêu thích chính nhờ những đường vuốt và rung này.
Cách tập: gảy bồi âm ở nút giữa, mở máy chỉnh âm, đẩy cần đàn đến khi máy báo cao hơn một cung, giữ lại vài giây, rồi về. Làm cùng với nửa cung. Sau đó tập rung chậm theo máy đếm nhịp, hai rồi bốn lần mỗi nhịp. Đừng rung mọi nốt; nghe các bản đàn bầu độc tấu dân ca để thấy người chơi giữ nốt thẳng ở đâu và rung ở đâu.
Đàn bầu điện hay đàn bầu mộc cho người mới
Bồi âm vốn nhỏ tiếng, nên phần lớn đàn bầu ngày nay có gắn bộ thu âm và cắm vào loa khuếch đại, thường gọi là đàn bầu điện. Đàn bầu mộc không có bộ thu, tiếng nhỏ và mộc mạc hơn, hợp với không gian yên tĩnh. Hai loại có cách chơi như nhau; khác biệt nằm ở âm lượng, màu tiếng và đồ đi kèm.
Với người mới tập ở nhà, đàn có bộ thu tiện hơn vì bạn nghe rõ bồi âm của chính mình, dễ biết tiếng đã trong hay chưa, và có thể cắm tai nghe để không làm phiền người xung quanh. Một loa nhỏ dành cho nhạc cụ là đủ, không cần thiết bị lớn. Chỉnh âm lượng vừa phải; mở to quá sẽ che mất những tiếng lạch cạch cho thấy bạn đang chạm sai.
Khi mua, nên nhờ người đã chơi kiểm hộ: dây có căng đều không, cần đàn có đàn hồi tốt không, có bị lỏng ở chân cắm không, bộ thu có rè không. Giá đàn bầu phụ thuộc vào gỗ, độ hoàn thiện và bộ thu; với người mới, một cây chắc chắn, dễ ra bồi âm quan trọng hơn chạm khắc cầu kỳ.
Lỗi hay gặp và lộ trình hai tháng đầu
Phần lớn người học đàn bầu vấp vào cùng một số lỗi. Biết trước giúp bạn nhận ra khi nghe lại bản ghi âm của chính mình, rồi theo lộ trình gợi ý bên dưới.
- Chạm nút sai vài milimét. Bồi âm yếu, lẫn tiếng dây buông. Dùng vạch đánh dấu trên thân đàn và nhìn kỹ trong những tuần đầu, sau đó mới tập tìm nút bằng cảm giác.
- Ấn cạnh bàn tay quá mạnh. Chỉ còn tiếng "cạch". Hãy tưởng tượng chỉ đặt hờ, gần như không chạm.
- Nhấc tay không đồng bộ với que gảy. Tập riêng động tác gảy – nhấc với máy đếm nhịp, chậm, cho đến khi tự động.
- Uốn cần đàn quá tay. Cao độ vượt nốt đích rồi phải kéo về. Tập với máy chỉnh âm, dừng đúng nốt rồi mới nghe bằng tai.
- Rung mọi nốt. Tiếng đàn trở nên đơn điệu. Để nốt vào thẳng, rung ở nửa sau của nốt dài.
- Tuần 1–2: chỉ tập bồi âm ở nút giữa và một phần ba, mỗi buổi vài trăm lần gảy, ghi âm để nghe độ trong.
- Tuần 3–4: thêm các nút cao hơn, bắt đầu uốn cần đàn lên xuống nửa cung và một cung với máy chỉnh âm.
- Tuần 5–6: ghép bồi âm với uốn cần để chơi thang âm năm nốt, rồi giai điệu một bài dân ca rất chậm.
- Tuần 7–8: thêm vuốt và rung vào bài đã thuộc, so với bản mẫu và bớt những chỗ hoa mỹ thừa.
Lộ trình này chậm hơn một số nhạc cụ khác ở giai đoạn đầu, nhưng đổi lại khi bồi âm đã vững, việc học bài mới trên đàn bầu thường đi nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn bầu có khó hơn các nhạc cụ dân tộc khác không?
Đàn bầu khó ở chỗ phải làm ra bồi âm đều và nghe cao độ bằng tai khi uốn cần đàn. Bù lại, không phải nhớ thế bấm nhiều dây. Người có tai nghe tốt thường tiến bộ nhanh; người cần thời gian rèn tai nên tập kèm máy chỉnh âm thường xuyên.
Có thể tự học đàn bầu qua video không?
Video giúp bạn nghe tiếng mẫu và nhìn động tác tay, đủ để tập những bước đầu. Phần khó nhất là phối hợp chạm và nhấc tay, rất khó tự nhận ra lỗi. Vài buổi được người chơi lâu năm nhìn tay sẽ giúp bạn tiết kiệm nhiều tuần tự mò.
Đàn bầu chơi được nhạc nhẹ, nhạc hiện đại không?
Được. Nhờ có bộ thu và khả năng uốn cao độ, đàn bầu được dùng trong nhiều bản hoà tấu và nhạc nhẹ. Tuy vậy nên bắt đầu với dân ca chậm để học được cách luyến, vuốt đúng chất, sau đó mới thử các bài có nhịp nhanh và chuyển giọng nhiều.
Dây đàn bầu có hay đứt không?
Dây kim loại khá bền nếu không căng quá mức và được lau khô sau khi tập. Đứt thường do dây rỉ, căng vượt mức khi lên dây, hoặc kéo cần đàn quá mạnh. Nên có sẵn dây dự phòng đúng loại và nhờ người biết thay lần đầu để học cách buộc dây vào cần.
Tập đàn bầu có cần biết đọc bản nhạc không?
Không bắt buộc với người chơi nghiệp dư; nhiều người học bằng tai. Biết đọc nốt cơ bản giúp bạn ghi lại bài và theo tài liệu dễ hơn. Khi đọc bản nhạc cho đàn bầu, sẽ có thêm ký hiệu chỉ nút bồi âm và chỗ vuốt, rung, thường được người dạy giải thích.
Người lớn tuổi tay không còn linh hoạt có học đàn bầu được không?
Đàn bầu không đòi hỏi ngón tay chạy nhanh như guitar, nên nhiều người lớn tuổi vẫn học được. Điều quan trọng là thả lỏng tay và kiên nhẫn với phần bồi âm. Nếu có bệnh khớp tay, chia buổi tập ngắn và dừng khi thấy đau.