Quy tắc chung khi gặp sự cố trên sân khấu là giữ cho âm nhạc tiếp tục nếu có thể, và nếu phải dừng thì dừng một cách bình tĩnh, có chủ ý. Khán giả nhớ cách bạn xử lý hơn là bản thân sự cố. Một người chơi quên đoạn nhưng vẫn giữ nhịp, mỉm cười và vào lại ở điệp khúc thường được vỗ tay to hơn người chơi trơn tru nhưng căng cứng.
Hầu hết sự cố của người chơi nghiệp dư rơi vào bốn nhóm: quên bài, nhạc cụ gặp vấn đề như đứt dây hay tụt dây, cả nhóm lạc nhịp hoặc lạc cấu trúc, và âm thanh gặp trục trặc. Mỗi nhóm có cách xử lý riêng, và gần như tất cả đều dễ hơn nhiều nếu đã được nghĩ trước.
Bài này đi qua từng loại sự cố, cách xử lý ngay tại chỗ, và những gì nên chuẩn bị sẵn để sự cố không trở thành thảm hoạ. Phần tâm lý run khi biểu diễn có bài riêng trong mục này.
Nguyên tắc chung: nhạc không dừng
Khi tập ở nhà, sai là dừng và chơi lại. Thói quen này rất tự nhiên, nhưng trên sân khấu nó gây hại: mỗi lần dừng lại là một lần khán giả nhận ra có lỗi, và bạn mất nhịp, mất mạch. Vì vậy, kỹ năng quan trọng nhất cần tập trước buổi diễn là chơi tiếp khi sai. Trong vài tuần trước buổi diễn, mỗi tuần chơi trọn bài vài lần mà không cho phép mình dừng, dù sai bao nhiêu.
Phần lớn lỗi nhỏ, như một nốt sai, một hợp âm chuyển chậm, một câu hát hụt hơi, khán giả không nhận ra hoặc quên ngay nếu bạn đi tiếp tự nhiên. Điều khiến lỗi lộ ra là phản ứng của người chơi: nhăn mặt, lắc đầu, dừng lại, nói xin lỗi.
Giữ nhịp quan trọng hơn giữ nốt. Nếu phải chọn giữa chơi đúng nốt mà lệch nhịp, hay chơi đơn giản hơn nhưng đúng nhịp, hãy chọn nhịp. Nhịp là thứ giữ cả bài và cả nhóm lại với nhau.
Có những lúc phải dừng thật, như đứt dây ở đoạn không thể chơi tiếp, hoặc âm thanh hỏng hoàn toàn. Khi đó, dừng ở cuối câu nếu được, nói một câu ngắn với khán giả, xử lý xong rồi bắt đầu lại từ một điểm hợp lý. Dừng có chủ ý và bình tĩnh không làm hỏng buổi diễn.
Quên bài giữa chừng
Giữ nhịp bằng vòng hợp âm. Nếu quên giai điệu hoặc lời, tay vẫn chơi vòng hợp âm của đoạn đó. Người đệm hát có thể ngân "la la" theo giai điệu trong khi nhớ lại lời. Người chơi độc tấu có thể chơi hợp âm nền vài ô nhịp.
Nhảy tới điểm bắt lại gần nhất. Đây là lý do nên chia bài thành đoạn và tập bắt đầu từ từng đoạn. Khi mất mạch, bỏ phần đang quên và vào thẳng đầu đoạn tiếp theo, thường là điệp khúc. Khán giả hiếm khi nhận ra bạn đã bỏ một đoạn.
Lặp lại đoạn vừa chơi. Nếu không nhớ đoạn tiếp theo là gì, lặp lại đoạn vừa chơi một lần nữa. Nhiều bài vốn có đoạn lặp, nên việc này nghe vẫn tự nhiên, và cho bạn thêm thời gian nhớ lại.
Rút ngắn và kết bài. Nếu vẫn không nhớ, chơi lại câu cuối điệp khúc và kết. Một bài ngắn hơn dự định nhưng kết gọn vẫn để lại cảm giác trọn vẹn.
Để sẵn phao. Đặt bảng hợp âm hoặc vài từ gợi nhớ đầu mỗi đoạn trên giá nhạc, kể cả khi bạn đã thuộc. Chỉ cần một cái liếc là đủ để bắt lại mạch.
Khi chơi nhóm mà một người quên. Những người khác tiếp tục chơi vững, người hát chính hoặc người giữ nhịp ra hiệu đoạn tiếp theo. Người quên chơi phần đơn giản nhất hoặc tạm ngừng, rồi vào lại ở đầu đoạn mới.
Sự cố nhạc cụ và cách xử lý tại chỗ
Nhạc cụ có thể gặp vấn đề ngay giữa bài. Bảng dưới gom những sự cố hay gặp nhất với người chơi nghiệp dư và cách xử lý nhanh.
| Sự cố | Xử lý ngay | Phòng trước |
|---|---|---|
| Đứt dây guitar, ukulele | Chơi tiếp bằng các dây còn lại nếu được, tránh thế bấm dùng dây đứt; thay dây hoặc đổi đàn dự phòng khi hết bài | Thay dây trước buổi diễn khoảng một tuần; mang bộ dây và đàn dự phòng nếu có |
| Dây bị tụt, lệch tông | Chỉnh nhanh giữa hai bài bằng máy lên dây kẹp; giữa bài thì tránh chơi dây đó | Để đàn quen nhiệt độ phòng trước khi lên dây; lên dây lại ngay trước giờ chơi |
| Capo tuột hoặc kẹp lệch | Chỉnh lại ở chỗ nghỉ; nếu không kịp, chơi tiếp bằng thế bấm đã dịch | Kiểm tra lò xo capo, mang capo dự phòng |
| Đàn phím điện tắt, mất tiếng | Kiểm tra nguồn và dây cắm; nếu không được, nhạc cụ khác giữ bài | Dán băng dính cố định dây nguồn, cắm vào ổ riêng |
| Sáo, kèn bị đọng nước, tịt tiếng | Thổi mạnh một hơi ở chỗ nghỉ, lau nhanh | Mang khăn lau, thông nòng trước giờ lên |
| Ngón tay trơn vì mồ hôi | Lau tay vào khăn giữa hai bài | Làm ấm tay trước giờ chơi, để khăn trên giá nhạc |
Đứt dây là sự cố người chơi guitar lo nhất, nhưng thực tế có thể chơi hết một bài với năm dây nếu bạn bình tĩnh. Dây đứt thường là dây mỏng nhất; các hợp âm cơ bản vẫn nghe được khi thiếu dây đó. Sau bài, nói một câu với khán giả trong lúc thay dây hoặc đổi đàn, đừng im lặng loay hoay.
Cả nhóm lạc nhịp hoặc lạc cấu trúc
Ở nhóm nghiệp dư, sự cố phổ biến không phải là một người sai mà là cả nhóm hiểu khác nhau về cấu trúc: người nghĩ hát thêm một lượt điệp khúc, người nghĩ đã đến đoạn kết. Âm thanh lúc đó rất rõ là lộn xộn. Cách cứu nhanh nhất là mọi người nhìn về người dẫn, thường là người hát chính hoặc người giữ nhịp, và theo hướng người đó đi.
Người dẫn cần quyết đoán: chọn một hướng và ra hiệu thật rõ, ví dụ gật mạnh để vào điệp khúc, hoặc giơ tay để kết. Người dẫn đổi ý giữa chừng sẽ làm tình hình rối hơn. Những người khác tạm chơi đơn giản, chỉ giữ hợp âm ở phách đầu, cho đến khi biết chắc hướng đi.
Khi nhịp bị lệch, quy tắc là theo người giữ nhịp. Người giữ nhịp nhấn rõ phách mạnh để mọi người nghe thấy; người lệch bỏ vài nốt và vào lại ở phách đầu ô nhịp sau. Không ai tự đuổi theo bằng cách chơi nhanh hơn.
Nếu lệch quá nặng và không cứu được, người dẫn có thể ra hiệu dừng gọn ở cuối câu, nói một câu vui với khán giả, rồi đếm vào lại từ đầu đoạn gần nhất. Với buổi chơi thân mật, khán giả thường thông cảm và còn thấy dễ gần hơn.
Sau buổi diễn, nghe lại bản ghi để tìm nguyên nhân và ghi chú cấu trúc rõ hơn cho lần sau.
Sự cố âm thanh: micro, loa, tiếng hú
Âm thanh là phần người chơi nghiệp dư ít kiểm soát nhất, nhất là khi dùng hệ thống của nơi tổ chức. Biết nguyên nhân phổ biến giúp bạn phản ứng đúng hoặc báo đúng cho người vận hành.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Việc bạn làm được |
|---|---|---|
| Tiếng hú rít kéo dài | Micro thu lại tiếng từ loa, vòng lặp âm thanh | Lùi ra sau loa, không chĩa micro về phía loa, ra hiệu cho người vận hành giảm âm lượng |
| Tiếng rè, lục cục khi cử động | Dây cáp hoặc giắc cắm lỏng | Giữ yên dây, ấn chặt giắc cắm ở chỗ nghỉ, đổi dây dự phòng giữa hai bài |
| Micro mất tiếng | Hết pin micro không dây, công tắc tắt, dây tuột | Kiểm tra công tắc, xin micro khác; hát to hơn hoặc lại gần khán giả nếu phòng nhỏ |
| Tiếng ù nền | Nhiễu điện, dây cáp chạy cạnh dây nguồn | Báo người vận hành; tách dây tín hiệu khỏi dây điện ở lần chơi thử |
| Không nghe thấy mình hoặc nhóm | Thiếu loa kiểm âm hoặc loa kiểm âm quá nhỏ | Ra hiệu cho người vận hành bằng cách chỉ vào tai rồi chỉ lên; đứng gần nhau hơn |
Thống nhất trước với người vận hành vài tín hiệu đơn giản: chỉ lên là tăng, chỉ xuống là giảm, chỉ vào tai là cần nghe rõ hơn. Ở lần chơi thử, hỏi người vận hành đứng ở đâu để bạn nhìn thấy họ trong lúc chơi.
Nói gì với khán giả trong lúc xử lý sự cố
Khoảng lặng lúng túng trên sân khấu thường khó chịu hơn chính sự cố. Khi phải dừng để thay dây, đổi micro hay chờ người vận hành sửa loa, một vài câu nói tự nhiên giúp khán giả thả lỏng và chờ cùng bạn. Bạn không cần hài hước; chỉ cần cho khán giả biết chuyện gì đang xảy ra và bạn vẫn ổn.
Chuẩn bị sẵn vài câu từ trước, vì lúc gặp sự cố đầu óc thường trống rỗng. Ví dụ giả định: "Dây đàn đứt rồi, mọi người cho mình một phút nhé", hoặc "Micro đang nghỉ giải lao, mình hát to hơn một chút vậy". Trong nhóm, giao trước một người chuyên nói chuyện với khán giả khi có sự cố, để những người khác tập trung xử lý.
Nếu việc sửa kéo dài, người không bận tay trong nhóm có thể chơi một đoạn ngắn bằng nhạc cụ còn dùng được, hoặc kể một chút về bài sắp chơi. Ở buổi nhỏ, rủ khán giả hát một đoạn điệp khúc quen không cần đệm cũng là cách giữ không khí.
Khi đã sẵn sàng, báo rõ ràng "giờ mình tiếp tục nhé", đếm vào và bắt đầu dứt khoát. Đừng bắt đầu dè dặt rồi dừng lại kiểm tra lần nữa trước khán giả. Mọi việc kiểm tra cần làm xong trước câu nói đó.
Sự cố ngoài âm nhạc và túi đồ dự phòng
Có những sự cố không liên quan đến nhạc: mất điện, mưa với sân khấu ngoài trời, khán giả ồn, chương trình bị cắt ngắn đột ngột. Mất điện thì chuyển sang bài chơi mộc nếu có; mưa thì ưu tiên che thiết bị điện và nhạc cụ trước, an toàn điện quan trọng hơn tiết mục. Chương trình bị cắt thì chơi bài quan trọng nhất trước. Để những tình huống này không bất ngờ, mang theo một túi đồ nhỏ:
- Bộ dây đàn dự phòng, dụng cụ quấn dây và kìm cắt dây nhỏ.
- Máy lên dây kẹp và pin dự phòng.
- Capo dự phòng, phím gảy dự phòng.
- Một hai dây cáp tín hiệu dự phòng, bộ chuyển đổi giắc cắm hay dùng.
- Ổ cắm kéo dài, băng dính dán dây.
- Khăn lau tay và lau nhạc cụ, chai nước.
- Bản in danh sách bài và bảng hợp âm, phòng khi máy tính bảng hết pin.
- Kẹp giữ trang sách nhạc khi chơi ngoài trời có gió.
Kiểm tra túi đồ này một ngày trước buổi diễn, không phải trên đường đến. Những món nhỏ như pin và phím gảy là thứ hay bị quên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên xin lỗi khán giả khi chơi sai không?
Với lỗi nhỏ, không nên, vì phần lớn khán giả không nhận ra. Xin lỗi chỉ thu hút sự chú ý vào lỗi. Với sự cố phải dừng hẳn như đứt dây, một câu ngắn và thoải mái như "đàn đòi nghỉ một chút" là đủ, không cần xin lỗi dài.
Đứt dây đàn giữa bài có nên dừng lại thay ngay?
Không nên dừng giữa bài nếu còn chơi được bằng các dây còn lại. Chơi hết bài, rồi thay dây hoặc đổi đàn trong khoảng nghỉ. Thay dây mới trên sân khấu mất vài phút và dây mới cần thời gian giãn, nên có đàn dự phòng là phương án tốt nhất.
Làm sao tập kỹ năng chơi tiếp khi sai?
Mỗi tuần chơi trọn bài vài lần mà không cho phép dừng, dù sai thế nào. Ghi âm để thấy rằng phần lớn lỗi không rõ như bạn nghĩ. Có thể nhờ người khác cố ý gây xao nhãng trong lúc bạn chơi, như nói chuyện hoặc bật tắt đèn, để quen với gián đoạn.
Micro bị hú khi đang hát thì làm gì ngay?
Lùi ra khỏi phía trước loa và xoay micro hướng ra xa loa, đồng thời ra hiệu cho người vận hành âm thanh giảm âm lượng. Không che kín đầu micro bằng bàn tay, vì việc đó có thể làm tiếng hú tệ hơn. Sau bài, trao đổi với người vận hành về vị trí đứng.
Có nên mang đàn dự phòng khi biểu diễn nghiệp dư không?
Nếu bạn có cây đàn thứ hai và chơi chương trình dài, đặc biệt ở đám cưới, sự kiện, nên mang. Với tiết mục một hai bài ở buổi nhỏ, một bộ dây dự phòng và máy lên dây thường là đủ. Có thể hỏi mượn đàn của người chơi khác trong cùng chương trình.
Sau một buổi diễn nhiều sự cố, làm sao lấy lại tự tin?
Ghi lại từng sự cố và cách phòng cho lần sau, rồi tách nó khỏi đánh giá về khả năng chơi nhạc của bạn. Sự cố thiết bị không phải lỗi kỹ năng. Đặt lịch biểu diễn tiếp theo sớm, ở một không gian nhỏ, thân thiện để cảm giác chơi tốt quay lại.