Đệm đàn cho người khác hát khó hơn tự đàn tự hát ở một điểm: bạn phải theo giọng và nhịp thở của một người khác, chứ không phải của mình. Ba việc quyết định buổi đệm có êm hay không là: hỏi và thử tông trước khi bắt đầu, có đoạn dạo đầu rõ để người hát biết chỗ vào, và đệm đủ nhẹ để giọng hát nổi lên trên tiếng đàn.
Người mới thường làm ngược: chọn tông quen tay của mình, vào bài luôn không dạo, và đệm to, dày như khi chơi một mình. Kết quả là người hát phải gồng lên nốt cao, vào lệch câu đầu, rồi bị tiếng đàn đè. Không cần kỹ thuật cao mới sửa được những lỗi này; chỉ cần đổi thói quen.
Bài dưới đây viết cho người đã đệm được vài vòng hợp âm cơ bản trên guitar, ukulele hay đàn phím và bắt đầu được bạn bè, người nhà nhờ đệm trong các buổi gặp mặt.
Tự đàn tự hát và đệm cho người khác: hai việc khác nhau
Khi bạn vừa đàn vừa hát, tay và giọng cùng một bộ não điều khiển. Bạn biết chỗ nào mình sẽ ngân dài, chỗ nào mình lấy hơi, nên tiếng đàn tự nhiên chờ giọng. Khi đệm cho người khác, bạn mất lợi thế đó. Người hát có thể ngân lâu hơn bạn nghĩ, vào sớm nửa phách, hay hát chậm dần ở điệp khúc vì xúc động. Người đệm giỏi là người đoán được và đi theo những thay đổi ấy.
Vai trò của tiếng đàn cũng khác. Khi tự hát, bạn có thể đàn dày vì giọng của chính bạn thường đủ lớn so với tay. Khi đệm cho người khác, nhất là người ít hát, giọng họ có thể nhỏ và thiếu tự tin. Lúc đó tiếng đàn là cái nền đỡ, không phải tiết mục chính. Người nghe nhớ người hát, và người hát nhớ cảm giác được đỡ hay bị đè.
Một khác biệt nữa nằm ở việc giao tiếp. Tự hát thì không cần ra hiệu cho ai. Đệm cho người khác thì phải thống nhất bài, tông, nhịp nhanh hay chậm, hát mấy lượt điệp khúc, và ai báo kết bài. Những thỏa thuận này mất một phút trước khi bắt đầu nhưng cứu được cả bài.
Vì vậy, đừng đánh giá mình qua việc tự đàn tự hát được bao nhiêu bài. Có người tự hát rất hay nhưng đệm cho người khác lại lúng túng, và ngược lại. Đệm cho người khác là một kỹ năng riêng, tập riêng được.
Hỏi tông và thử tông trước khi vào bài
Tông sai là lỗi phổ biến nhất khi đệm cho người khác. Tông của bản thu gốc hay tông bạn quen tay chưa chắc hợp giọng người hát. Một quy trình ngắn giúp tránh chuyện hát đến điệp khúc mới biết là không lên nổi:
- Hỏi người hát xem họ thường hát bài này ở tông nào, hoặc hát theo bản thu của ai. Nhiều người không biết tên tông, nhưng biết mình hay hát theo bản của ca sĩ nam hay nữ.
- Nhờ người hát ngân thử câu cao nhất của bài, thường nằm ở điệp khúc, trong khi bạn chơi hợp âm của tông dự định. Nếu họ phải rướn cổ, nhíu mày, hạ tông xuống một hoặc hai cung.
- Thử thêm câu thấp nhất. Một tông quá thấp làm giọng người hát mờ, mất lời, nhất là với giọng nữ hát bài vốn của nam.
- Chốt tông bằng cách quen tay nhất với bạn. Với guitar, kẹp capo lên vài phím để giữ nguyên thế bấm quen; với đàn phím điện, có thể dùng nút dịch giọng nếu đàn có, nhưng nhớ nói rõ với người hát là bạn đã dịch.
- Chơi lại một vòng hợp âm điệp khúc ở tông đã chốt để người hát thử lần cuối, rồi mới vào bài từ đầu.
Phần lý thuyết đổi tông và dịch hợp âm có bài riêng trong mục Nhạc lý cho người tự học. Ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: giọng người hát quyết định tông, tay người đệm phải chiều theo, không bao giờ ngược lại.
Dạo đầu và kết bài: cho người hát biết lúc nào vào, lúc nào dừng
Dạo đầu là tín hiệu, không phải màn trình diễn. Đoạn dạo cho người hát nghe tông và nhịp trước khi cất giọng. Với người mới đệm, cách an toàn là chơi lại vòng hợp âm của câu cuối điệp khúc, hoặc hai đến bốn ô nhịp của câu đầu tiên. Dạo dài và hoa mỹ dễ làm người hát quên chỗ vào.
Kết đoạn dạo bằng hợp âm dẫn về câu đầu. Nếu câu đầu bắt đầu ở hợp âm chủ, đoạn dạo nên kết ở hợp âm át (hợp âm bậc năm) để tai người hát cảm thấy "đến lúc rồi". Người hát quen sẽ tự vào; người ít hát thì bạn thêm một cái gật đầu.
Thống nhất số ô nhịp dạo trước khi chơi. Một câu đơn giản như "dạo hai vòng rồi vào nhé" bớt được nhiều lần vào lệch. Trong lúc dạo, bạn có thể đếm khẽ bằng miệng hoặc gõ chân rõ hơn ở ô nhịp cuối.
Kết bài bằng cách nhắc lại câu cuối. Cách kết dễ nhất cho nhóm nghiệp dư là hát lại câu cuối điệp khúc lần thứ hai, chậm lại một chút, rồi đàn ngân hợp âm chủ. Báo trước với người hát "kết thì nhắc câu cuối" để họ không bỏ dở giữa chừng.
Khi người hát muốn thêm một lượt điệp khúc. Đừng tự quyết kết bài nếu thấy người hát còn hứng. Giữ vòng hợp âm điệp khúc, nhìn sang họ; nếu họ hát tiếp thì đi theo, nếu họ nhìn lại và gật thì bạn chuyển sang đoạn kết.
Theo người hát chứ không bắt người hát theo mình
Người nghiệp dư hiếm khi hát đúng nhịp như máy. Họ ngân dài ở nốt mình thích, lấy hơi lâu ở cuối câu, có khi hát nhanh dần khi hồi hộp. Nếu bạn giữ nhịp cứng như máy đếm, hai bên sẽ lệch nhau và người hát có cảm giác bị kéo. Việc của người đệm là giữ nhịp đủ vững để người hát dựa vào, nhưng đủ mềm để chờ khi họ cần.
Cách tập đơn giản: thay vì nhìn tay mình, hãy nhìn miệng và vai người hát. Vai nhô lên là họ đang lấy hơi; miệng còn mở ở cuối câu là họ chưa ngân xong. Ở những chỗ đó, bạn giữ hợp âm lâu thêm một chút, quạt nhẹ hoặc chỉ rải một lần thay vì chạy tiết tấu đầy đủ, rồi vào câu sau cùng lúc với họ.
Khi người hát vào sớm hoặc muộn nửa phách, đừng cố kéo họ về. Bạn chuyển hợp âm theo chỗ họ đang hát, coi chỗ đó là phách mới. Sửa nhịp giữa bài cho người khác gần như luôn làm tình hình tệ hơn; chuyện chỉnh nhịp để dành cho lúc tập riêng.
Với bài chậm, bạn có thể đệm theo câu hát thay vì theo ô nhịp: mỗi câu là một khối, người hát hát xong khối nào thì bạn chuyển khối đó. Với bài nhanh hay bài có nhịp nhảy, người đệm cần giữ nhịp rõ hơn, vì người nghe và người hát đều bám vào tiếng đàn để không trôi.
Đệm nhẹ đi để chừa chỗ cho giọng hát
Tiếng đàn và giọng hát dùng chung một khoảng âm thanh. Đệm càng dày, giọng càng khó nổi. Bảng dưới gợi ý cách đổi độ dày tiếng đàn theo từng phần của bài, áp dụng cho guitar, ukulele lẫn đàn phím.
| Phần của bài | Cách đệm gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Dạo đầu | Rõ nhịp, âm lượng vừa | Người hát cần nghe tông và tốc độ |
| Phiên khúc | Rải hoặc quạt thưa, ít dây, tiếng nhỏ | Lời phiên khúc thường kể chuyện, cần nghe rõ chữ |
| Điệp khúc | Quạt đều hơn, dày hơn một bậc | Giọng thường lên cao và to hơn, đàn có thể theo |
| Chỗ người hát ngân dài | Giữ hợp âm, không chạy tiết tấu | Để giọng ngân không bị cắt vụn |
| Đoạn hát lại cuối | Thưa dần, chậm lại | Báo cho người nghe biết bài sắp kết |
Với đàn phím, chừa chỗ còn có nghĩa là tránh chơi nhiều nốt ở đúng quãng giọng người hát. Tay phải nên chơi hợp âm ở quãng giữa hoặc thấp hơn giai điệu một chút, tay trái giữ bè trầm đơn giản. Với guitar, chơi hợp âm ít dây hơn ở phiên khúc là cách nhanh nhất để giảm độ dày mà không phải học điệu mới.
Một phép thử dễ: nhờ người thứ ba đứng xa vài mét nghe. Nếu họ nghe tiếng đàn rõ hơn lời hát, bạn đang đệm to quá.
Tín hiệu nhỏ giữa người đệm và người hát
Không cần học ký hiệu của ban nhạc chuyên nghiệp. Với hai người ngồi cạnh nhau, vài tín hiệu thống nhất trước là đủ để xử lý gần hết tình huống:
- Gật đầu ở ô nhịp cuối của đoạn dạo nghĩa là "vào đi".
- Người hát giơ một ngón tay khi đang ở điệp khúc nghĩa là "thêm một lượt nữa".
- Người hát xoè bàn tay hạ xuống nghĩa là "đệm nhỏ lại", hữu ích khi họ muốn hát nhẹ một đoạn.
- Người đệm nhìn sang và giữ ngân hợp âm nghĩa là "chuẩn bị kết", người hát hát câu cuối chậm lại.
- Người hát lắc đầu nhẹ sau câu đầu nghĩa là tông không hợp; bạn dừng lại một cách tự nhiên, hạ tông và bắt đầu lại, không cần cố hát hết bài.
Khi có nhiều người cùng hát, chọn một người làm "người hát chính" để bạn nhìn theo. Theo cả nhóm cùng lúc là không thể, vì mỗi người ngân và lấy hơi một kiểu.
Những tình huống hay gặp khi ngồi đệm cho bạn bè
Người hát lạc tông giữa bài. Có người hát đúng tông ở phiên khúc rồi trôi lên hoặc xuống ở điệp khúc. Nếu lệch ít, bạn cứ giữ tông, nhiều người tự nghe ra và về lại. Nếu lệch hẳn, kết bài sớm một cách nhẹ nhàng rồi đề nghị thử lại ở tông khác, đừng đổi tông đột ngột giữa chừng.
Người hát quên lời. Đừng dừng đàn. Giữ vòng hợp âm của câu đó, có thể khẽ hát vài chữ đầu của câu tiếp theo để gợi. Nếu họ vẫn không nhớ, chuyển thẳng sang điệp khúc, phần ai cũng thuộc hơn.
Có người xin bài bạn chưa đệm bao giờ. Thành thật nói chưa chơi bài đó và đề nghị bài khác cùng không khí. Nếu bài dùng vòng hợp âm quen, bạn có thể thử, nhưng báo trước là "đệm theo cảm giác" để người hát không kỳ vọng như bản thu.
Người hát muốn đổi nhịp, ví dụ hát chậm như ballad một bài vốn nhanh. Hỏi rõ trước khi vào, rồi chọn điệu đệm hợp nhịp mới. Một bài vui đổi sang rải chậm có thể rất hay, miễn hai bên thống nhất từ đầu.
Không gian ồn, mọi người nói chuyện. Trong tiệc hay quán, đừng tăng lực tay để át tiếng ồn; tay sẽ mỏi và tiếng đàn gắt. Ngồi gần người hát hơn, quay thân đàn về phía họ, và chấp nhận rằng ở những buổi như vậy, mục đích là vui chứ không phải trình diễn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới học đàn bao lâu thì có thể đệm cho người khác hát?
Không có mốc thời gian cố định. Khi bạn chuyển được giữa bốn đến năm hợp âm cơ bản mà không phải nhìn tay và giữ được một điệu đệm đều trong cả bài, bạn đã có thể đệm cho người khác những bài đơn giản. Bắt đầu với người thân, bài chậm, ít hợp âm.
Không biết người hát hợp tông nào thì làm sao chọn nhanh?
Chọn tông của bản thu họ hay nghe, rồi cho họ ngân thử câu cao nhất. Nếu căng, hạ xuống từng cung một. Giọng nam hát bài gốc của nữ, hay ngược lại, thường cần dịch nhiều, có khi gần nửa quãng tám.
Có nên dùng capo khi đệm guitar cho người khác không?
Nên, nếu nó giúp bạn giữ thế bấm quen mà vẫn đúng tông người hát. Capo không làm tiếng đàn kém đi khi kẹp đúng sát phím và dây được lên lại sau khi kẹp. Chỉ cần nhớ kiểm tra dây sau khi kẹp vì một số đàn bị lệch nhẹ.
Đệm cho trẻ nhỏ hát có gì khác người lớn?
Giọng trẻ cao hơn và quãng hẹp hơn, nên tông thường phải nâng lên so với bản thu của người lớn. Trẻ cũng hay hát nhanh dần, người đệm cần kiên nhẫn đi theo. Đừng sửa cao độ của trẻ giữa bài; khen sự mạnh dạn và để buổi hát giữ được niềm vui.
Có nên vừa đệm vừa hát bè cho người hát chính không?
Chỉ khi bạn đã đệm bài đó rất chắc tay. Hát bè lấy đi nhiều sự chú ý, người mới dễ mất nhịp tay. Bắt đầu bằng việc hát theo đúng giai điệu ở điệp khúc với âm lượng nhỏ, sau đó mới thử bè.
Người hát muốn tự chọn bài nhưng bạn không thuộc hợp âm, có nên tra và chơi ngay?
Có thể, nếu bài dùng các hợp âm bạn đã quen và bạn có vài phút xem trước. Nói rõ là đang đọc hợp âm lần đầu để người hát thông cảm khi có chỗ vấp. Với bài nhiều hợp âm lạ, đề nghị hẹn lần sau sẽ chuẩn bị kỹ hơn.