Một ban nhạc nghiệp dư có thể bắt đầu chỉ với hai người: một người đệm đàn, một người hát. Thêm người giữ nhịp và người chơi bè trầm là đủ để chơi được phần lớn nhạc phổ thông. Khó khăn thường không nằm ở kỹ năng chơi nhạc mà ở việc tìm người hợp, thống nhất mục tiêu và giữ được lịch tập đều sau vài tháng đầu hào hứng.
Nhiều nhóm nghiệp dư tan rã vì những chuyện ngoài âm nhạc: người muốn chơi cho vui, người muốn nhận chơi sự kiện; người đi tập đúng giờ, người hay vắng; tiền thuê phòng tập ai trả. Những chuyện này giải quyết dễ hơn nhiều nếu được nói ra từ đầu.
Bài này đi qua các đội hình phổ biến, nơi tìm thành viên, cách tổ chức buổi chơi thử, những điều nên thống nhất trước, cách chia việc, và các mâu thuẫn hay gặp. Phần tổ chức từng buổi tập có bài riêng trong mục này.
Đội hình: bao nhiêu người là đủ
Không có đội hình chuẩn; đội hình phụ thuộc vào loại nhạc bạn muốn chơi và nơi bạn sẽ chơi. Bảng dưới gợi ý các đội hình người nghiệp dư hay bắt đầu.
| Đội hình | Thành phần thường gặp | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hai người | Guitar hoặc piano đệm + một giọng hát | Quán cà phê nhỏ, tiệc thân mật, chơi ở nhà | Dễ hẹn lịch nhất; người đệm phải giữ cả nhịp lẫn hoà âm |
| Ba người | Thêm cajon hoặc bộ gõ nhỏ, hoặc thêm guitar thứ hai | Acoustic, nhạc nhẹ, chơi ngoài trời | Có người giữ nhịp riêng nên nhóm vững hơn hẳn |
| Bốn – năm người | Guitar, bass, trống, giọng hát, có thể thêm đàn phím | Pop, rock, nhạc sự kiện | Cần phòng tập có thiết bị; khó hẹn lịch hơn |
| Nhóm lớn hơn | Thêm kèn, sáo, violin, bè hát | Nhóm nhạc công ty, câu lạc bộ, dàn nhạc cộng đồng | Cần người điều phối và người lo phần phối bè |
Với người mới lập nhóm, đội hình hai đến ba người acoustic là điểm bắt đầu dễ nhất: ít thiết bị, tập được ở nhà, chơi được ở nhiều nơi. Khi nhóm đã ổn định, mở rộng dần sẽ dễ hơn là bắt đầu ngay với năm người.
Hãy nhớ rằng ban nhạc cần một người giữ nhịp, có thể là tay trống, người chơi cajon, hoặc người đệm guitar chắc nhịp nhất, và một người giữ bè trầm khi có. Thiếu cả hai thì nhóm dễ trôi nhịp khi chơi đông người.
Tìm thành viên ở đâu
Bạn bè, đồng nghiệp sẵn có. Nhiều nhóm nghiệp dư bắt đầu từ những người đã quen nhau ở công ty, trường học hay khu phố. Ưu điểm là dễ hẹn và đã hiểu tính nhau; nhược điểm là trình độ có thể chênh lệch, cần thẳng thắn về điều đó.
Lớp nhạc và câu lạc bộ. Học viên cùng lớp nhạc, thành viên câu lạc bộ guitar, câu lạc bộ âm nhạc của trường đại học hay nhà văn hoá thường đang tìm người chơi cùng. Họ có cùng mức độ nghiêm túc và lịch tập tương tự.
Các nhóm chơi nhạc trên mạng xã hội. Có nhiều nhóm theo nhạc cụ, theo thể loại hoặc theo thành phố, nơi người chơi đăng tìm người lập ban. Khi đăng tin, nói rõ đội hình đang có, thể loại muốn chơi, mức độ (chơi cho vui hay tập để diễn), khu vực và khung giờ tập.
Đêm nhạc mở và buổi chơi chung. Ở những buổi người nghiệp dư thay nhau lên chơi, bạn nghe được người khác chơi thật và nói chuyện trực tiếp. Đây là cách tốt để tìm người hợp gu, vì bạn đã thấy họ chơi trước khi rủ.
Gặp ở nơi công cộng khi hẹn lần đầu. Với người quen qua mạng, buổi gặp đầu nên ở quán cà phê hoặc phòng tập công cộng, không phải nhà riêng. Đây là phép an toàn cơ bản cho tất cả các bên.
Buổi chơi thử: nghe nhau trước khi quyết định
Một buổi chơi thử giúp cả hai phía biết có hợp nhau không, mà không ai bị ràng buộc. Nó nên nhẹ nhàng, không giống phỏng vấn. Trình tự gợi ý:
- Chọn trước hai bài đơn giản, quen thuộc, gửi cho mọi người ít nhất vài ngày để ai cũng chuẩn bị phần của mình.
- Gặp nhau, nói chuyện ít phút về gu nhạc, về thời gian rảnh, về điều mỗi người muốn từ nhóm.
- Chơi hai bài đã chọn, mỗi bài vài lượt. Không dừng lại sửa ai; chỉ cảm nhận nhịp và độ ăn ý.
- Thử thêm một bài chưa ai chuẩn bị, chơi theo bảng hợp âm, để xem khả năng nghe và theo nhau.
- Cảm ơn và hẹn trả lời sau một hai ngày, để mọi người có thời gian nghĩ. Tránh quyết định ngay tại chỗ khi không khí còn đang hào hứng.
Khi đánh giá, độ ăn ý và thái độ thường quan trọng hơn kỹ năng. Một người chơi vừa phải nhưng đi tập đều, nghe người khác và vui vẻ đáng giá hơn người chơi giỏi nhưng hay vắng hoặc luôn muốn nổi bật. Kỹ năng có thể tiến bộ khi tập cùng nhau; thái độ thì khó đổi.
Thống nhất mục tiêu ngay từ đầu
Câu hỏi quan trọng nhất mà nhiều nhóm bỏ qua là: chúng ta chơi để làm gì? Chơi cho vui mỗi tuần một lần; tập để có một tiết mục ở buổi văn nghệ cuối năm; hay muốn nhận chơi đám cưới, sự kiện để có thêm thu nhập. Ba mục tiêu này đòi hỏi mức đầu tư thời gian, tiền bạc và áp lực khác nhau hẳn.
Khi các thành viên có mục tiêu khác nhau mà không nói ra, mâu thuẫn sẽ xuất hiện dưới dạng khác: người muốn tập thêm, người thấy phiền; người muốn mua thiết bị, người không muốn góp; người muốn chơi bài mới, người muốn giữ bài cũ. Ngồi lại nói rõ từ đầu giúp tránh được phần lớn những va chạm này.
Một vài điều nên thống nhất bằng lời, thậm chí ghi lại trong nhóm chat: lịch tập cố định mỗi tuần, cách báo vắng, cách chọn bài mới, có nhận chơi sự kiện không và nếu có thì chia thù lao thế nào, ai giữ quỹ chung. Không cần giấy tờ phức tạp, nhưng cần rõ ràng.
Mục tiêu có thể thay đổi theo thời gian. Nhóm chơi cho vui có thể muốn diễn khi đã vững, hoặc ngược lại. Hãy hẹn nhau vài tháng một lần ngồi lại xem mọi người còn muốn điều gì, thay vì để từng người tự thất vọng rồi lặng lẽ rời nhóm.
Danh sách bài đầu tiên của nhóm
Bài tập đầu tiên của nhóm nên là những bài mọi người đều biết giai điệu, ít hợp âm, cấu trúc rõ: phiên khúc, điệp khúc lặp lại vài lần. Mục tiêu của vài tuần đầu không phải là chơi hay mà là học cách chơi cùng nhau, nên bài càng đơn giản thì sự chú ý càng dồn được vào việc nghe nhau.
Gom khoảng năm đến sáu bài đầu tiên với tốc độ đa dạng: hai bài chậm, hai bài vừa, một hai bài nhanh. Như vậy nhóm vừa tập được cách giữ nhịp ở nhiều tốc độ, vừa đã có sẵn một chương trình ngắn nếu được mời chơi. Chọn tông theo giọng người hát chính, không theo bản thu gốc, và ghi lại tông đã chốt cho từng bài.
Với mỗi bài, thống nhất một cấu trúc cố định: dạo mấy ô nhịp, hát mấy lượt điệp khúc, có đoạn độc tấu không, kết thế nào. Nhóm nghiệp dư hay lạc nhau nhất ở chỗ một người nghĩ hát lại điệp khúc, người kia đã kết. Một dòng ghi chú cấu trúc cho từng bài, gửi trong nhóm chat, giải quyết được chuyện này.
Khi năm sáu bài đầu đã chơi trơn, mỗi tháng thêm một hai bài. Thêm quá nhiều bài cùng lúc khiến bài nào cũng dở dang; một danh sách ngắn chơi chắc làm nhóm tự tin hơn và có cái để mang đi chơi ở đâu cũng được.
Chia việc ngoài âm nhạc
Một ban nhạc không chỉ có việc chơi đàn. Nếu một người gánh hết phần hậu cần, người đó sẽ mệt và bực sau vài tháng. Chia việc rõ ràng giúp nhóm đi lâu hơn:
- Người giữ lịch: chốt lịch tập mỗi tuần, nhắc mọi người, xử lý khi có người vắng.
- Người lo phòng tập: đặt phòng, liên hệ chủ phòng, nắm giờ trống.
- Người giữ danh sách bài: lưu danh sách bài đang tập, tông, tốc độ, ghi chú cấu trúc của từng bài để ai cũng tra được.
- Người giữ quỹ: thu, chi, ghi lại minh bạch các khoản chung như phòng tập, dây đàn dự phòng, dây cáp.
- Người liên hệ bên ngoài: nếu nhóm nhận chơi sự kiện, cần một đầu mối nói chuyện với người mời để tránh mỗi người hứa một kiểu.
- Người ghi âm, quay video buổi tập: giúp cả nhóm nghe lại và theo dõi tiến bộ.
Ở nhóm nhỏ, một người có thể giữ hai ba việc. Điều quan trọng là ai cũng có phần, và mọi người biết ai lo việc gì. Chi phí chung chỉ nên là những khoản thật sự dùng chung; nhạc cụ cá nhân thì mỗi người tự lo.
Những mâu thuẫn hay làm ban nhạc tan
Lịch tập không đều. Một người vắng nhiều khiến cả nhóm không tập được bài trọn vẹn. Cách xử lý là thống nhất trước số buổi vắng chấp nhận được và báo trước bao lâu; nếu ai đó không thể theo lịch, nói chuyện thẳng thắn, có thể chuyển họ sang vai thành viên chơi khi rảnh.
Chênh lệch trình độ. Người giỏi hơn sốt ruột, người kém hơn áp lực. Chọn bài ở mức người yếu nhất chơi được, để người giỏi hơn thêm nét ở phần của họ. Người giỏi hơn có thể giúp tập riêng, nhưng nên hỏi trước chứ không sửa giữa buổi tập chung.
Chọn bài. Mỗi người một gu. Một cách công bằng là luân phiên: mỗi người được đề xuất bài theo lượt, cả nhóm thử chơi một buổi rồi mới quyết có giữ hay không.
Âm lượng và chuyện muốn nổi bật. Người chơi to át người khác là chuyện rất hay gặp. Ghi âm buổi tập rồi nghe lại cùng nhau là cách nhẹ nhàng nhất để mọi người tự nhận ra, thay vì góp ý trực tiếp.
Tiền. Khi bắt đầu có thù lao từ việc chơi sự kiện, cần thống nhất cách chia ngay từ show đầu tiên: chia đều, hay trừ chi phí chung trước rồi mới chia. Nói rõ từ đầu luôn dễ hơn nói sau khi đã có tiền.
Câu hỏi thường gặp
Chưa chơi giỏi có nên lập ban nhạc không?
Có. Chơi cùng người khác là cách tập rất tốt, giúp bạn giữ nhịp, nghe và phản ứng nhanh hơn so với chỉ tập một mình. Điều cần là tìm người có trình độ tương đương và chọn bài vừa sức. Nhiều kỹ năng chỉ phát triển khi chơi chung.
Ban nhạc không có tay trống thì có chơi được không?
Được. Nhiều nhóm acoustic không có trống, người đệm guitar giữ nhịp bằng tay phải, hoặc dùng cajon, lục lạc, trống tay nhỏ. Nhóm hai ba người chơi nhạc nhẹ ở quán cà phê thường không cần trống, chỉ cần người giữ nhịp thật chắc.
Nên tập ở nhà hay thuê phòng tập?
Nhóm acoustic nhỏ tập ở nhà được nếu giữ âm lượng vừa phải và chọn giờ không làm phiền hàng xóm. Nhóm có trống, đàn điện, loa thì nên thuê phòng tập có cách âm và thiết bị sẵn, chi phí chia đều cho các thành viên.
Một người muốn rời nhóm thì xử lý thế nào?
Cảm ơn, hỏi lý do một cách cởi mở để nhóm rút kinh nghiệm, và thống nhất việc bàn giao như phần nhạc đang tập hay các khoản quỹ chung. Nếu nhóm đã nhận lịch chơi, đề nghị người đó ở lại đến hết lịch đã hứa nếu được.
Ban nhạc công ty khác ban nhạc bạn bè ở điểm nào?
Ban nhạc công ty thường có mục tiêu gắn với sự kiện nội bộ như tiệc cuối năm, ngày thành lập, nên có hạn chót rõ ràng. Lịch tập phải tính tới giờ làm và ca kíp. Thành viên đa dạng trình độ hơn, nên chọn bài dễ, quen thuộc và hợp với không khí công ty.
Có cần đặt tên ban nhạc ngay từ đầu không?
Không cần. Nhiều nhóm chơi vài tháng mới đặt tên, khi đã biết mình chơi loại nhạc gì và có lịch diễn đầu tiên. Tên chỉ thật sự cần khi bạn bắt đầu chơi trước khán giả hoặc lập trang để đăng video.