Run khi biểu diễn là phản ứng căng thẳng bình thường của cơ thể: tim đập nhanh, máu dồn về các nhóm cơ lớn, ngón tay lạnh và kém linh hoạt, miệng khô. Nó xảy ra với cả người mới lẫn người chơi lâu năm. Mục tiêu thực tế không phải hết run mà là chơi được dù đang run.
Cách giảm hiệu quả nhất nằm ở việc chuẩn bị trước nhiều tuần: tập bài đến mức chắc hơn mức cần, tập chơi trước người khác, tập bắt đầu lại từ giữa bài. Mười phút trước giờ lên chỉ giúp thêm một phần nhỏ; không có mẹo nào bù được cho việc thiếu chuẩn bị.
Bài này giải thích vì sao cùng một bản nhạc, ở nhà chơi trơn tru mà ra trước người khác lại vấp, rồi đi vào cách chuẩn bị, việc làm ngay trước giờ lên, cách xử lý khi đang chơi mà run, và dấu hiệu cho thấy nỗi sợ đã lớn đến mức nên tìm người hỗ trợ chuyên môn.
Chuyện gì xảy ra trong cơ thể khi bạn run
Khi não đánh giá một tình huống là "đang bị nhìn, có thể thất bại", hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt và cơ thể tiết hormone căng thẳng như adrenaline. Đây là cùng một phản ứng giúp tổ tiên chúng ta chạy trốn hoặc chống trả. Nó tốt cho việc chạy nhanh, nhưng tệ cho việc điều khiển những động tác nhỏ và tinh như bấm phím đàn hay giữ hơi sáo.
Máu được ưu tiên cho tim và các cơ lớn ở đùi, vai, nên đầu ngón tay nhận ít máu hơn, trở nên lạnh và cứng. Cơ bắp căng lên toàn thân, gây run nhẹ ở tay, ở chân khi đạp pedal, ở cằm và môi với người thổi kèn sáo. Tuyến nước bọt giảm tiết nên miệng khô, rất bất lợi cho nhạc cụ hơi và cho người vừa đàn vừa hát. Nhịp thở nhanh và nông, làm câu nhạc bị ngắn lại.
Điều đáng biết là các triệu chứng này giống hệt khi bạn hào hứng, ví dụ trước một chuyến đi xa. Cơ thể không phân biệt được "sợ" và "háo hức"; cách bạn diễn giải cảm giác mới làm nên khác biệt. Điều này sẽ quay lại ở phần việc làm trước giờ lên.
Cũng cần biết rằng mức căng thẳng vừa phải giúp tập trung và chơi có hồn hơn so với lúc tập một mình uể oải. Vấn đề chỉ đến khi nó vượt quá mức bạn đã quen. Vì thế, tập để quen dần với trạng thái căng là một phần của việc chuẩn bị.
Vì sao ở nhà chơi được mà lên sân khấu lại quên
Khi tập đủ lâu, các ngón tay chơi một đoạn nhạc gần như tự động, phần ý thức chỉ theo dõi ở mức tổng quát. Trên sân khấu, vì sợ sai, nhiều người bắt đầu chú ý vào từng ngón, từng nốt, như hồi mới tập. Các nghiên cứu về hiện tượng chơi hỏng khi bị áp lực trong thể thao và âm nhạc mô tả đúng điều này: chú ý quá kỹ vào từng động tác đã thuần thục có thể làm nó rối đi.
Thứ hai, nhiều người chỉ thuộc bài bằng trí nhớ ngón tay, tức là chuỗi động tác nối tiếp nhau. Khi một mắt xích bị gián đoạn vì run hay vì một tiếng động, cả chuỗi sụp, và họ không biết bắt lại từ đâu ngoài việc quay về đầu bài. Ở nhà, bạn hiếm khi bị gián đoạn nên không phát hiện ra điểm yếu này.
Thứ ba, ở nhà bạn chơi trong điều kiện quen: cùng chiếc ghế, cùng ánh sáng, cùng cây đàn, không ai nhìn. Trên sân khấu, mọi thứ khác đi cùng lúc. Một chiếc ghế cao hơn vài phân cũng đủ làm tư thế lệch và tay mất cảm giác.
Hiểu ba nguyên nhân này giúp chọn đúng cách tập: tập để không phải nghĩ từng nốt, thuộc bài theo nhiều kiểu chứ không chỉ bằng ngón tay, và tập trong điều kiện thay đổi để cơ thể bớt bất ngờ.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế về run khi biểu diễn
Nhiều lời khuyên truyền miệng về chuyện run nghe hợp lý nhưng không giúp được gì, thậm chí làm tệ hơn. Bảng dưới đối chiếu những điều hay nghe với điều người dạy nhạc và người biểu diễn nhiều năm thường rút ra.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Người chơi giỏi thì không run | Nhiều người chơi lâu năm vẫn run; họ khác ở chỗ đã quen chơi trong trạng thái đó |
| Tưởng tượng khán giả không có ở đó | Né tránh làm cảm giác lạ hơn; quen dần với việc có người nghe hiệu quả hơn |
| Tập thật nhiều ngay hôm diễn cho chắc | Tập dồn ngày cuối làm tay mỏi và tăng lo lắng; ngày diễn chỉ nên chơi nhẹ |
| Sai một nốt là hỏng cả bài | Phần lớn khán giả không nhận ra lỗi nhỏ nếu bạn chơi tiếp mà không dừng hay nhăn mặt |
| Phải bình tĩnh hoàn toàn mới chơi hay | Một chút căng thẳng giúp tập trung; mục tiêu là đủ bình tĩnh để chơi, không phải hết cảm giác |
| Uống chút rượu bia cho bớt run | Rượu bia làm chậm phản xạ và giảm độ chính xác của ngón tay; không phải cách an toàn |
Điểm chung của các hiểu lầm là cố xoá cảm giác run. Cách làm hiệu quả hơn là chấp nhận cảm giác đó sẽ đến và chuẩn bị để kỹ năng chịu được nó.
Chuẩn bị từ vài tuần trước: tập biểu diễn chứ không chỉ tập bài
Tập bài là để chơi đúng; tập biểu diễn là để chơi đúng trong điều kiện căng thẳng. Hai việc này khác nhau và cần cả hai. Bắt đầu ít nhất ba đến bốn tuần trước buổi chơi:
- Chọn bài ở mức bạn đã chơi trơn tru từ lâu, không phải bài vừa tập xong. Áp lực làm kỹ năng tụt xuống, nên bài phải chắc hơn mức cần.
- Chia bài thành các đoạn và đánh dấu vài "điểm bắt lại": đầu điệp khúc, đầu đoạn hai, đoạn kết. Tập bắt đầu chơi từ từng điểm đó mà không cần chạy từ đầu. Đây là phao cứu sinh khi quên giữa chừng.
- Ngoài trí nhớ ngón tay, học bài theo hợp âm, theo giai điệu hát được bằng miệng, và theo cấu trúc đoạn. Thuộc bằng nhiều đường thì mất một đường vẫn còn đường khác.
- Mỗi tuần chơi trọn bài một lần như đang diễn: không dừng, không chơi lại chỗ sai. Ghi hình lại để xem sau, vì điện thoại đang quay cũng tạo áp lực gần giống khán giả.
- Chơi trước một hoặc hai người thân, rồi trước nhóm nhỏ hơn đông dần. Mỗi lần như vậy, cơ thể học được rằng có người nghe không phải là nguy hiểm.
- Thử chơi khi tim đang đập nhanh, ví dụ ngay sau khi leo vài tầng cầu thang. Cách này giúp bạn biết tay mình phản ứng thế nào khi căng và tập giữ nhịp trong trạng thái đó.
- Nếu được, tập trước ít nhất một lần ở đúng nơi diễn hoặc nơi có ghế, ánh sáng tương tự. Mang theo đúng cây đàn và phụ kiện sẽ dùng.
Phần lịch tập chi tiết theo từng tuần cho buổi diễn đầu tiên có trong bài riêng của mục này. Ở đây điều cần giữ là: tập trong điều kiện giống buổi diễn càng nhiều càng tốt.
Mười phút trước giờ lên: những việc thật sự giúp được
Ngay trước giờ chơi, bạn không thể thêm kỹ năng nhưng có thể giữ cho cơ thể ở trạng thái tốt nhất có thể. Những việc dưới đây đơn giản và ít rủi ro:
- Làm ấm tay: ngâm tay vào nước ấm, cầm cốc nước ấm, xoa hai bàn tay, nắm mở bàn tay nhiều lần. Ngón tay ấm thì linh hoạt hơn hẳn.
- Thở ra dài hơn hít vào: hít vào bằng mũi đếm bốn, thở ra chậm bằng miệng đếm sáu đến tám, lặp vài phút. Thở ra kéo dài giúp làm chậm nhịp tim ở mức vừa phải.
- Chơi vài đoạn dễ, không chơi đoạn khó nhất: mục đích là làm nóng, không phải kiểm tra. Chơi đoạn khó lúc này mà vấp sẽ chỉ làm bạn lo thêm.
- Gọi tên cảm giác là háo hức: một nghiên cứu năm 2014 của Alison Wood Brooks cho thấy người tự nhủ "mình đang háo hức" trước khi hát hoặc nói trước người khác thể hiện tốt hơn người cố tự nhủ "bình tĩnh lại". Nó không xoá cảm giác, chỉ đổi cách bạn hiểu nó.
- Uống vài ngụm nước ấm: nhất là với người thổi sáo, kèn hoặc vừa đàn vừa hát. Tránh uống quá nhiều ngay trước giờ lên.
- Nghĩ đến câu nhạc đầu tiên: hát thầm hoặc hình dung tốc độ của vài ô nhịp đầu, để khi vào bạn không chơi nhanh hơn dự định, lỗi rất hay gặp khi đang hồi hộp.
Tránh dùng cà phê đậm hay nước tăng lực ngay trước buổi chơi nếu bạn không quen, vì chúng làm tim đập nhanh và tay run thêm.
Khi đang chơi mà vẫn run
Chọn tốc độ chậm hơn một chút. Run khiến người ta chơi nhanh lên mà không biết. Vào bài chậm hơn tốc độ tập vài nhịp mỗi phút sẽ cho tay thêm thời gian và nghe vẫn tự nhiên.
Đặt sự chú ý vào âm nhạc, không vào ngón tay. Nghĩ về câu nhạc bạn muốn người nghe cảm thấy: chỗ nào nhẹ, chỗ nào ngân, chỗ nào tăng dần. Chú ý vào ý nhạc giúp các động tác đã thuần thục chạy tự động.
Thở theo câu nhạc. Ở chỗ nghỉ giữa các câu, thở ra một lần thật chậm. Nhiều người nín thở suốt bài mà không biết, làm vai cứng và tay run hơn.
Sai thì đi tiếp. Giữ nhịp, bỏ qua nốt sai, vào câu tiếp theo. Nếu quên hẳn, nhảy tới điểm bắt lại gần nhất mà bạn đã tập. Khán giả nhớ cảm giác chung của bài, hiếm ai nhớ một nốt sai.
Tìm một điểm nhìn dễ chịu. Nếu nhìn khán giả làm bạn rối, nhìn vào một điểm cố định phía sau hàng ghế, hoặc nhìn về phía người quen trong khán phòng.
Khi nào run trở thành vấn đề cần hỗ trợ chuyên môn
Hồi hộp trước giờ chơi, run tay vài phút đầu rồi đỡ dần là bình thường. Nhưng nếu bạn né tránh mọi cơ hội chơi trước người khác dù rất muốn, mất ngủ nhiều ngày trước buổi diễn, có những cơn tim đập dồn, khó thở, chóng mặt, hoặc nỗi sợ lan sang cả những tình huống khác trong công việc và cuộc sống, đó là dấu hiệu nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Các cách tiếp cận như liệu pháp nhận thức – hành vi đã được dùng cho lo âu khi biểu diễn và lo âu xã hội nói chung. Người làm chuyên môn có thể giúp bạn xây lộ trình tiếp xúc dần và cách làm việc với những ý nghĩ tiêu cực, việc mà tự đọc bài viết khó làm trọn.
Một số người biểu diễn được bác sĩ kê thuốc để giảm triệu chứng cơ thể trước buổi diễn. Đó là quyết định của bác sĩ dựa trên sức khoẻ từng người, vì các thuốc này có chống chỉ định. Tuyệt đối không tự mua thuốc hay dùng thuốc của người khác cho đỡ run.
Với người chơi nghiệp dư, phần lớn trường hợp chỉ cần chuẩn bị tốt hơn và được chơi trước người khác nhiều lần hơn. Mỗi buổi chơi, kể cả buổi không như ý, đều là một lần cơ thể học được rằng mình vượt qua được.
Câu hỏi thường gặp
Người chơi nhạc lâu năm có còn run khi biểu diễn không?
Có, nhiều người vẫn run dù đã chơi nhiều năm. Khác biệt là họ đã quen với cảm giác đó, biết trước tay mình phản ứng thế nào và có sẵn cách xử lý khi vấp. Mức độ run thường giảm dần theo số lần biểu diễn, nhưng hiếm khi biến mất hẳn.
Có nên chơi bài khó nhất để gây ấn tượng ở lần biểu diễn đầu tiên không?
Không nên. Áp lực làm kỹ năng tụt xuống, nên bài vừa sức ở nhà sẽ trở nên khó trên sân khấu. Chọn bài bạn đã chơi trơn tru từ lâu và thích chơi; một bài dễ chơi có hồn để lại ấn tượng tốt hơn bài khó vấp nhiều chỗ.
Tay lạnh, ra mồ hôi khi chơi guitar hay piano thì xử lý thế nào?
Làm ấm tay trước giờ lên bằng nước ấm hoặc cốc nước ấm, mang theo khăn nhỏ để lau tay và lau dây, phím giữa các bài. Với guitar, mồ hôi làm dây trơn và nhanh gỉ, nên lau dây sau buổi chơi. Nếu phòng có điều hoà lạnh, giữ tay trong túi áo đến sát giờ chơi.
Nhắm mắt khi chơi có giúp bớt run không?
Với một số người, nhắm mắt ở đoạn chậm giúp tập trung vào âm thanh và quên khán giả. Nhưng với nhạc cụ cần nhìn tay như guitar khi chuyển thế bấm xa, hoặc khi chơi cùng người khác cần ra hiệu, nhắm mắt có thể làm lạc. Thử khi tập trước rồi mới dùng.
Có nên nói với khán giả là mình đang run không?
Một câu nhẹ nhàng như "lần đầu chơi trước mọi người nên hơi hồi hộp" thường làm không khí thân thiện hơn và giảm áp lực cho bạn, nhất là ở buổi chơi nhỏ, thân mật. Không nên nói dài hoặc xin lỗi trước, vì nó khiến khán giả chờ lỗi.
Trẻ em run khi biểu diễn ở lớp nhạc thì bố mẹ nên làm gì?
Đừng hỏi về lỗi sau buổi diễn và đừng so với bạn khác. Khen sự can đảm khi dám lên chơi, hỏi con thích đoạn nào nhất. Trước buổi diễn, cho con chơi thử trước cả nhà vài lần như một buổi diễn nhỏ, để cảm giác có người nghe trở nên quen thuộc.