Chơi nhạc chung khác chơi một mình ở chỗ nhịp không còn là của riêng bạn. Cả nhóm phải bám vào một nhịp chung, thường do tay trống, người chơi bộ gõ hoặc người đệm chắc tay nhất giữ, và mọi người nghe người đó nhiều hơn nghe chính mình. Kỹ năng này không tự có dù bạn chơi một mình rất giỏi; nó phải được tập.
Ba việc cụ thể làm nên sự ăn ý: đếm vào rõ ràng để mọi người bắt đầu cùng lúc, nghe người khác trong khi chơi, và có tín hiệu thống nhất cho những chỗ đổi đoạn, kéo dài hay kết bài. Khi nhóm lệch nhịp, quy tắc là theo người giữ nhịp, không ai tự sửa riêng.
Bài này dành cho người đã chơi được nhạc cụ ở mức cơ bản, bắt đầu ngồi chơi cùng bạn bè hoặc vào một nhóm nhạc, và thấy mình hay bị lệch, bị trôi hay không biết khi nào bài kết.
Ai giữ nhịp trong nhóm
Mỗi nhóm cần một nguồn nhịp mà mọi người tin theo. Trong ban nhạc có trống, đó là tay trống, cụ thể là tiếng trống cái và trống lớn ở các phách mạnh cùng tiếng cymbal giữ phách đều. Bass đi sát với trống để tạo thành nền nhịp. Guitar, đàn phím, giọng hát đặt mình lên nền đó.
Trong nhóm acoustic không có trống, người giữ nhịp thường là người đệm guitar hoặc người chơi cajon. Người được giao vai này cần chơi điệu đệm đều và rõ, ít thay đổi tiết tấu, và tránh những đoạn rải tự do khiến người khác mất chỗ bám.
Vấn đề hay gặp ở nhóm nghiệp dư là mỗi người tự coi mình là nguồn nhịp. Người hát hát theo cảm xúc, người đệm theo người hát, người gõ theo người đệm, và cả nhóm trôi dần. Thống nhất rõ ai là người giữ nhịp, nói thành lời, giải quyết ngay vấn đề này.
Người giữ nhịp cũng phải nghe nhóm. Nếu người hát chậm lại ở một câu ngân có chủ ý, người giữ nhịp có thể chờ một chút. Nhưng chỉ người giữ nhịp quyết định việc chờ hay đi tiếp, những người khác theo quyết định đó.
Đếm vào: bắt đầu bài cùng một lúc
Đầu bài là chỗ nhóm nghiệp dư hay lộn xộn nhất: người vào sớm, người vào muộn, người vào ở tốc độ khác. Một lời đếm vào rõ ràng gần như xoá được vấn đề này. Cách làm:
- Người giữ nhịp, hoặc người được giao đếm, nhẩm trong đầu vài ô nhịp đầu của bài để tìm đúng tốc độ trước khi đếm. Đếm vội là lý do phổ biến khiến bài bị nhanh.
- Đếm to, rõ, theo đúng số phách của nhịp bài: bài nhịp bốn đếm "một, hai, ba, bốn"; bài nhịp ba đếm "một, hai, ba".
- Với bài nhanh hoặc khi nhóm chưa quen, đếm hai ô: ô đầu đếm thưa "một... hai...", ô sau đếm đủ phách. Ô đầu giúp mọi người cảm nhận tốc độ.
- Người đếm có thể gật đầu hoặc nhấc cần đàn theo từng phách để những người không nghe rõ vẫn thấy.
- Tất cả vào ở phách đầu tiên sau lời đếm, trừ khi bài có nhạc cụ vào trước. Nếu có, thống nhất trước ai vào trước và vào sau bao nhiêu ô.
Với bài bắt đầu bằng đoạn dạo của một nhạc cụ, người chơi đoạn dạo thường là người đếm vào hoặc tự vào rồi cả nhóm theo. Ghi rõ điều này trong ghi chú cấu trúc bài để không ai phải đoán.
Nghe nhau nhiều hơn nghe mình
Khi chơi một mình, toàn bộ sự chú ý dồn vào tay và tiếng đàn của mình. Khi chơi chung, bạn cần chuyển một phần lớn sự chú ý ra ngoài: nghe nhịp của người giữ nhịp, nghe người hát đang ở câu nào, nghe xem có ai đang chuyển đoạn không. Lúc đầu điều này rất khó, vì tay chưa đủ tự động để bạn rảnh tai.
Đó là lý do phần của mình phải thuộc kỹ trước khi tập chung. Khi bạn còn phải nghĩ từng hợp âm, bạn không còn chỗ trong đầu để nghe người khác. Khi tay đã chạy tự động, sự chú ý mới được giải phóng.
Một bài tập hữu ích là chơi phần của mình trong khi cố ý chỉ nghe một nhạc cụ khác, ví dụ cả một lượt bài chỉ nghe trống, lượt sau chỉ nghe người hát. Bài tập này dạy tai cách tách các lớp âm thanh trong nhóm.
Cũng nên chơi nhỏ hơn bạn nghĩ. Người mới chơi chung thường chơi to để nghe được mình, và vô tình át mất những tiếng mình cần nghe. Nếu bạn nghe rõ tiếng mình hơn tất cả những người khác, rất có thể bạn đang chơi quá to so với nhóm.
Cuối cùng, đứng hoặc ngồi ở vị trí nghe được người giữ nhịp. Đứng sát loa của người khác hoặc ở góc xa trống làm bạn nghe nhịp muộn và dễ lệch.
Tín hiệu thường dùng khi chơi chung
Khi đang chơi, không ai nói được. Tín hiệu bằng mắt, đầu và nhạc cụ giúp nhóm đổi hướng cùng lúc. Bảng dưới là những tín hiệu nhóm nghiệp dư hay dùng; quan trọng nhất là cả nhóm thống nhất trước và dùng giống nhau.
| Tín hiệu | Ý nghĩa thường dùng | Ai hay ra hiệu |
|---|---|---|
| Gật đầu mạnh ở phách cuối của ô nhịp | Đổi đoạn ngay ô sau, ví dụ vào điệp khúc | Người giữ nhịp hoặc người hát |
| Giơ một ngón tay | Lặp thêm một lượt đoạn đang chơi | Người hát hoặc người điều phối |
| Xoè bàn tay hạ xuống | Chơi nhỏ lại | Người hát, người điều phối |
| Bàn tay ngửa nâng lên | Chơi to dần, tăng năng lượng | Người điều phối |
| Nắm tay lại hoặc nhấc cần đàn lên cao | Dừng cùng lúc ở phách tiếp theo | Người giữ nhịp |
| Chạm tay lên đầu | Quay về đầu bài hoặc về đoạn dạo | Người điều phối |
| Nhìn thẳng vào một người và gật | Đến lượt người đó độc tấu hoặc vào phần của mình | Bất kỳ ai đang dẫn |
Đừng dùng quá nhiều tín hiệu; năm sáu tín hiệu cả nhóm nhớ chắc tốt hơn mười lăm tín hiệu ai cũng mơ hồ. Tập dùng tín hiệu ngay trong buổi tập, không chờ đến hôm diễn mới dùng lần đầu.
Muốn tín hiệu có tác dụng, mọi người phải thỉnh thoảng nhìn lên. Người mới thường dán mắt vào tay đàn suốt bài nên bỏ lỡ tín hiệu. Tập thói quen ngẩng lên nhìn nhóm ở cuối mỗi đoạn.
Khi nhóm lệch nhịp: ai theo ai
Theo người giữ nhịp, không tự sửa riêng. Khi bạn thấy mình lệch, đừng dừng lại hay cố đuổi theo bằng cách chơi nhanh. Bỏ qua vài nốt, nghe người giữ nhịp và vào lại ở phách mạnh tiếp theo.
Đơn giản hoá phần của mình. Khi nhịp đang rối, chuyển sang cách chơi đơn giản nhất: guitar chỉ quạt mỗi phách một lần, đàn phím chỉ giữ hợp âm ở phách đầu. Phần đơn giản giúp cả nhóm bám lại dễ hơn.
Người giữ nhịp phải giữ, đừng chiều theo người lệch. Nếu người giữ nhịp cũng dao động theo người đang lệch, cả nhóm sẽ không còn điểm tựa. Họ cần giữ thật vững, thậm chí nhấn rõ hơn ở phách đầu để mọi người nghe thấy.
Quay về phách đầu của đoạn tiếp theo. Nếu lệch nặng, cả nhóm cùng nhắm vào đầu đoạn tiếp theo, chẳng hạn đầu điệp khúc, làm điểm hội tụ. Người giữ nhịp có thể ra hiệu bằng một cái gật mạnh.
Sau buổi chơi mới phân tích. Nghe lại bản ghi để tìm nguyên nhân lệch: có người nhanh dần, có người đếm sai số ô, hay cấu trúc bài chưa rõ. Sửa nguyên nhân ở buổi tập, không phải giữa bài.
Tập giữ nhịp với máy đếm và không có máy
Máy đếm nhịp là công cụ tốt để nhóm học một nhịp chung. Ở giai đoạn đầu, cả nhóm có thể chơi theo tiếng máy đếm qua một chiếc loa nhỏ đặt giữa phòng. Cách này giúp nhận ra ai hay nhanh lên, ai hay chậm lại, và giúp những đoạn chuyển giữ được tốc độ.
Khi đã quen, chuyển sang chỉ cho người giữ nhịp nghe máy đếm qua tai nghe, những người khác theo người đó. Bước này mô phỏng cách nhiều ban nhạc vẫn làm và rèn cho các thành viên thói quen bám vào người giữ nhịp thay vì vào máy.
Cuối cùng, tập cả những lượt không có máy. Một bài tập thú vị là bật máy đếm vài ô nhịp đầu, tắt đi để nhóm tự chơi tiếp, rồi bật lại ở cuối bài xem nhóm còn khớp với máy không. Nếu nhóm đã nhanh hơn hẳn, đó là thông tin quý: bạn biết nhóm có xu hướng nhanh dần và có thể chú ý ở những đoạn cụ thể.
Hiện tượng nhanh dần thường xảy ra ở điệp khúc và đoạn cao trào, khi mọi người hào hứng. Hiện tượng chậm dần hay xảy ra ở đoạn khó hoặc đoạn ít người chơi. Biết xu hướng của nhóm mình giúp tập đúng chỗ.
Chơi chung với người khác trình độ
Người mới chơi cùng người giỏi hơn. Chọn phần đơn giản nhưng chắc chắn, ví dụ chỉ giữ hợp âm ở phách đầu thay vì điệu đệm phức tạp. Chơi ít mà đúng nhịp giúp nhóm hơn chơi nhiều mà lệch. Đừng ngại hỏi trước người giỏi hơn về cấu trúc bài.
Người giỏi chơi cùng người mới. Chừa chỗ, chơi thưa đi, và giữ nhịp thật rõ cho người mới bám. Tránh chơi những đoạn trang trí khiến người mới bối rối không biết đang ở phách nào.
Trẻ em chơi cùng người lớn. Người lớn giữ nhịp chậm, ổn định, để trẻ có thời gian chuyển nốt. Không dừng bài để sửa lỗi của trẻ; khen khi trẻ theo được nhịp chung, đó đã là một kỹ năng khó.
Nhóm có nhiều người cùng chơi một nhạc cụ. Hai cây guitar nên chia vai: một cây quạt hợp âm thế thấp, cây kia rải hoặc chơi thế cao. Hai người cùng quạt một kiểu làm tiếng dày và dễ lệch nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chơi một mình thì đúng nhịp mà chơi chung lại lệch?
Khi chơi một mình, bạn tự là nguồn nhịp nên dù nhanh chậm thế nào cũng không lệch với ai. Khi chơi chung, bạn phải khớp với nhịp của người khác, và còn phải chia sự chú ý để nghe họ. Thuộc phần của mình kỹ hơn và tập nghe người giữ nhịp sẽ cải thiện điều này.
Người hát hay hát nhanh hơn nhóm thì làm thế nào?
Thống nhất rằng người hát cũng phải nghe người giữ nhịp. Trong buổi tập, cho người hát hát cùng máy đếm vài lượt để cảm nhận tốc độ. Người giữ nhịp có thể nhấn rõ phách để người hát nghe thấy. Ghi âm và nghe lại thường giúp người hát tự nhận ra.
Có nên để người hát đếm vào bài không?
Được, nếu người hát có cảm nhận nhịp tốt và cả nhóm thống nhất. Ở nhóm acoustic, người hát kiêm đệm guitar thường tự đếm. Ở nhóm có trống, tay trống đếm bằng dùi gõ vào nhau thường rõ hơn cho cả nhóm.
Tập nghe nhịp ở nhà khi không có nhóm bằng cách nào?
Chơi theo bản thu, theo máy đếm hoặc theo các bản nhạc đệm chỉ có trống và bass. Cách này giúp bạn quen bám vào một nguồn nhịp bên ngoài. Thử chơi nhỏ đi để vẫn nghe rõ bản đệm, giống như khi chơi trong nhóm.
Kết bài như thế nào cho gọn?
Thống nhất trước cách kết cho từng bài: kết ngắt ở một phách, kết ngân dài, hay hát lại câu cuối chậm dần. Người giữ nhịp hoặc người hát ra hiệu ở ô nhịp cuối, mọi người nhìn lên để dừng cùng lúc. Tập riêng đoạn kết vài lần ở mỗi buổi tập.
Chơi nhạc chung có giúp kỹ năng chơi đàn một mình tiến bộ không?
Có. Chơi chung buộc bạn giữ nhịp đều, không được dừng khi sai, và phản ứng nhanh với thay đổi. Những thói quen này mang lại lợi ích ngay cả khi bạn quay lại tập một mình, đặc biệt là sự chắc chắn về nhịp.