Buổi biểu diễn đầu tiên của người chơi nghiệp dư thường là một tiết mục ở lớp nhạc, buổi văn nghệ cơ quan, đêm nhạc của câu lạc bộ hay sinh nhật một người bạn. Dù quy mô nhỏ, nó cần được chuẩn bị như một dự án ngắn: khoảng bốn tuần, có mốc rõ cho từng tuần, kết thúc bằng một buổi duyệt trọn vẹn trước ngày diễn.
Ba quyết định quan trọng nhất đến từ rất sớm: chọn bài dễ hơn khả năng thật của mình một bậc, sắp thứ tự tiết mục sao cho mở và kết bằng bài chắc tay nhất, và tập cả những phần ngoài bài nhạc như lúc bước lên, lời giới thiệu, khoảng nối giữa hai bài.
Bài này đưa ra lịch bốn tuần có thể điều chỉnh theo quỹ thời gian của bạn, kèm cách chạy buổi duyệt tổng và cách rút kinh nghiệm sau buổi diễn. Phần xử lý tâm lý run và sự cố trên sân khấu có bài riêng trong mục này.
Chọn bài: dễ hơn khả năng một bậc
Trên sân khấu, kỹ năng gần như luôn tụt so với lúc tập ở nhà, vì căng thẳng, vì điều kiện lạ, vì không được chơi lại. Một bài bạn chơi đúng tám trên mười lần ở nhà có thể chỉ còn năm trên mười lần trước khán giả. Vì thế, bài biểu diễn đầu tiên nên là bài bạn đã chơi trơn tru từ vài tháng trước, không phải bài vừa tập xong tuần trước.
Ngoài độ khó, hãy chọn bài bạn thật sự thích. Bạn sẽ chơi nó hàng chục lần trong bốn tuần tới; một bài mình chán sẽ nghe nhạt dù chơi đúng. Khán giả cảm nhận được người chơi có thích bài của mình hay không.
Nghĩ đến khán giả và hoàn cảnh. Ở tiệc sinh nhật, một bài vui, quen thuộc mà mọi người hát theo được hợp hơn bản độc tấu dài. Ở buổi biểu diễn của lớp nhạc, khán giả là phụ huynh và bạn học, một bài ngắn chơi chỉn chu được đánh giá cao hơn bài dài nhiều chỗ vấp.
Với lần đầu, một đến ba bài là đủ. Tổng thời lượng dưới mười lăm phút giúp bạn giữ được sự tập trung từ đầu đến cuối. Nếu ban tổ chức cho nhiều thời gian hơn, cứ chọn ít bài và chơi chúng thật chắc.
Lịch bốn tuần trước buổi diễn
Lịch dưới đây giả định bạn tập khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút mỗi ngày, năm ngày một tuần. Ít thời gian hơn thì kéo dài thành sáu tuần; đừng nén lại bằng cách tập dồn.
| Thời điểm | Việc chính | Dấu hiệu đã ổn |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Chốt bài, chốt tông, chốt tốc độ; sửa các đoạn còn vấp bằng cách tập chậm từng đoạn | Chơi được từng đoạn chậm mà không sai |
| Tuần 2 | Ghép đoạn thành bài; đánh dấu các điểm bắt lại; bắt đầu chơi trọn bài không dừng | Chơi trọn bài, lỗi nhỏ không làm bạn dừng |
| Tuần 3 | Tập nối các bài theo thứ tự; tập lời giới thiệu; chơi trước một hai người thân; quay video xem lại | Chạy cả chương trình từ đầu đến cuối một mạch |
| Tuần 4, nửa đầu | Buổi duyệt tổng ở điều kiện gần giống thật; sửa những chỗ duyệt lộ ra | Duyệt xong không có điểm nào phải thay đổi lớn |
| Tuần 4, hai ngày cuối | Chơi nhẹ, giữ tay; không thêm bài, không đổi cách chơi | Cảm thấy bài quen thuộc, không phải "đang học" |
Mốc quan trọng nhất trong bảng là cuối tuần hai: nếu đến lúc đó bạn vẫn chưa chơi trọn được bài mà không dừng, hãy cân nhắc đổi sang bài dễ hơn. Đổi bài ở tuần hai không mất gì nhiều; đổi ở tuần bốn là quá muộn.
Ngày cuối cùng nhiều người muốn tập thật nhiều cho yên tâm. Thực tế, tay mỏi và đầu căng hơn. Ngày trước buổi diễn chỉ nên chơi qua chương trình một lần ở tốc độ thoải mái rồi nghỉ.
Sắp thứ tự tiết mục và tập phần nối giữa các bài
Khán giả không chỉ nghe từng bài mà nghe cả một chương trình. Khoảng nối vụng về, như lên dây quá lâu hay im lặng lúng túng, làm buổi diễn rời rạc dù từng bài đều ổn. Khi có từ hai bài trở lên:
- Mở đầu bằng bài chắc tay nhất, không nhất thiết là bài hay nhất. Vài phút đầu là lúc run nhất; một bài quen giúp bạn vào trạng thái.
- Đặt bài khó nhất, nếu có, ở vị trí thứ hai, khi bạn đã ấm tay nhưng chưa mỏi.
- Kết bằng bài vui hoặc bài khán giả quen, để buổi diễn khép lại với cảm giác tốt.
- Tránh để hai bài cần lên dây khác nhau đứng cạnh nhau. Nếu bắt buộc, chuẩn bị sẵn câu nói ngắn để lấp khoảng lên dây, hoặc dùng máy lên dây kẹp để làm nhanh.
- Tập cả khoảng nối: kết bài này, cúi chào hoặc mỉm cười, nói một câu, vào bài sau. Chạy liền hai bài như vậy vài lần đến khi tự nhiên.
Với nhóm từ hai người trở lên, thống nhất ai nói, ai ra hiệu vào bài, và bài nào chuyển liền không nghỉ. Ghi danh sách bài cỡ chữ to dán ở chỗ ai cũng nhìn thấy, ví dụ dán ở chân giá nhạc hoặc mặt sàn.
Lời giới thiệu: ngắn, thật, đã tập
Nhiều người tập bài rất kỹ nhưng bỏ quên lời nói trên sân khấu, rồi đến lúc cầm micro thì ấp úng. Lời giới thiệu không cần hay; nó cần ngắn và đã được nói thành tiếng vài lần trước gương hoặc trước người thân.
Một khung đơn giản: chào khán giả, nói tên mình hoặc tên nhóm, nói tên bài và một câu vì sao bạn chọn nó. Ví dụ giả định: "Chào mọi người, em là Hà, học guitar được hơn một năm. Bài em chơi hôm nay là bài đầu tiên em tự tập xong trọn vẹn, nên em rất quý nó." Chừng ấy là đủ và chân thật.
Tránh mở đầu bằng xin lỗi, kiểu "em tập chưa kỹ, có gì mọi người bỏ qua". Câu đó khiến khán giả nghe để tìm lỗi. Cũng tránh kể dài; người nghe đến để nghe nhạc.
Nếu không quen cầm micro, tập trước với một vật thay micro, giữ nó cách miệng một gang tay, hướng thẳng vào miệng. Hỏi ban tổ chức xem có chân micro không, vì với người vừa ôm đàn, cầm micro tay là bất tiện. Ở buổi nhỏ không có micro, nói chậm và to hơn bình thường một chút, nhìn về phía hàng ghế cuối.
Hỏi ban tổ chức và xem nơi diễn trước
Nhiều trục trặc ngày diễn đến từ những câu chưa hỏi. Khoảng hai tuần trước buổi diễn, liên hệ người tổ chức để nắm những thông tin dưới đây; với buổi chơi ở nhà bạn bè, hỏi chủ nhà những câu tương tự:
- Bạn được bao nhiêu phút, chơi ở thứ tự thứ mấy, và trước, sau bạn là tiết mục gì. Biết điều này để tính số bài và chuẩn bị tinh thần chờ.
- Giờ phải có mặt, có được chơi thử âm thanh trước không, và chơi thử vào lúc nào.
- Nơi diễn có micro, chân micro, loa, dây cắm cho đàn điện không; có ghế không tay vịn, ghế đàn piano chỉnh được độ cao không. Ai cần mang gì thì phải biết từ trước.
- Nếu dùng đàn phím của nơi tổ chức, hỏi loại đàn, số phím, có pedal không, để tập trên đàn tương tự.
- Chỗ để hộp đàn và đồ cá nhân khi đang chơi, có người trông không.
- Khán giả là ai, khoảng bao nhiêu người, ngồi hay đứng, có ăn uống trong lúc nghe không. Những điều này ảnh hưởng tới cách chọn bài và cách nói.
Ghi các câu trả lời vào một chỗ và gửi cho cả nhóm nếu chơi nhiều người. Hôm diễn, đến sớm hơn giờ hẹn để có thời gian làm quen chỗ ngồi, ánh sáng và tiếng vang của phòng trước khi khán giả vào.
Buổi duyệt tổng: chạy như thật một lần
Buổi duyệt tổng là lần cuối bạn được phép phát hiện vấn đề. Nó nên diễn ra vài ngày trước buổi diễn, đủ sớm để còn sửa. Một buổi duyệt có ích khi giống thật nhiều nhất có thể:
- Mặc bộ đồ sẽ mặc hôm diễn, đi đôi giày sẽ đi. Tay áo rộng có thể vướng dây đàn, giày đế dày có thể làm bạn khó cảm nhận pedal.
- Dùng đúng cây đàn, dây đàn, phụ kiện sẽ dùng. Đừng thay dây mới ngay trước buổi diễn; dây mới cần vài ngày mới giữ ổn định.
- Chơi trọn chương trình từ lúc bước ra đến lúc chào kết, kể cả lời giới thiệu và khoảng nối, không dừng lại sửa.
- Mời ít nhất một người xem, và nhờ quay video từ chỗ khán giả ngồi.
- Ghi lại những gì phát sinh: ghế cao quá, ánh sáng chói, không nhìn thấy danh sách bài, quên lời nói. Sửa từng điểm trong những ngày còn lại.
- Nếu được tập ở đúng nơi diễn, kiểm tra luôn chỗ cắm điện, khoảng cách tới khán giả, và nghe thử tiếng đàn trong phòng đó.
Sau buổi duyệt, kiềm chế mong muốn sửa thêm cách chơi hoặc thêm đoạn mới. Những ngày cuối chỉ để củng cố, không để thay đổi.
Sau buổi diễn: rút kinh nghiệm mà không tự trách
Ngay sau buổi diễn, cảm xúc thường dồn về những chỗ sai. Đừng đánh giá trong lúc đó. Chờ một hai ngày, xem lại video nếu có, rồi mới ghi chép. Lúc đó bạn sẽ thấy nhiều lỗi mình tưởng là lớn hoá ra gần như không nghe thấy, và có những điều bạn làm tốt mà lúc trên sân khấu không nhận ra.
Một cách ghi chép cân bằng là ba cột: điều đã làm tốt, điều cần sửa ở kỹ năng, và điều cần sửa ở khâu chuẩn bị. Ví dụ giả định: làm tốt là giữ nhịp đều, vào bài tự tin; cần sửa kỹ năng là chuyển hợp âm ở điệp khúc còn ngắt; cần sửa chuẩn bị là chưa thử ghế trước nên tư thế bị gò.
Những điều ở cột thứ ba thường dễ sửa nhất và mang lại khác biệt lớn nhất cho lần sau. Kỹ năng cần thời gian, nhưng chuẩn bị tốt hơn thì làm được ngay.
Cuối cùng, hãy đặt lịch cho lần chơi tiếp theo khi còn nhớ cảm giác. Lần thứ hai gần như luôn dễ hơn lần đầu, và khoảng cách giữa hai lần càng ngắn, cảm giác lạ càng ít. Một buổi chơi nhỏ ở nhà bạn bè hay một đêm nhạc mở cũng tính là một lần biểu diễn.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu biểu diễn nên chơi mấy bài?
Một đến ba bài, tổng thời lượng dưới mười lăm phút là hợp lý. Ít bài giúp bạn tập trung chuẩn bị kỹ từng bài, giữ được sự tập trung khi lên sân khấu và giảm nguy cơ mỏi tay ở bài cuối. Nếu được mời chơi lâu hơn, có thể xen thêm bài rất dễ.
Có nên chơi nhìn bản nhạc hay phải thuộc lòng?
Với người nghiệp dư, đặt bản nhạc hoặc bảng hợp âm trên giá là hoàn toàn bình thường, nhất là ở lớp nhạc hay buổi văn nghệ. Điều quan trọng là bạn đã thuộc đủ để chỉ cần liếc qua. Nếu đã quen chơi thuộc lòng, vẫn nên để sẵn bản nhạc làm phao.
Còn một tuần mà bài vẫn chưa chắc thì làm gì?
Đổi sang bài dễ hơn nếu được, hoặc rút gọn bài bằng cách bỏ bớt một lượt phiên khúc hay đoạn khó. Hạ tốc độ xuống mức bạn chơi được ổn định. Một phiên bản ngắn, chậm mà chắc tốt hơn bản đầy đủ nhưng vấp liên tục.
Có nên thay dây đàn mới trước buổi biểu diễn không?
Nếu dây đã cũ, gỉ hoặc tiếng đục, nên thay trước buổi diễn khoảng một tuần để dây kịp giãn và giữ dây ổn định. Thay ngay trước giờ diễn dễ khiến dây tụt liên tục giữa bài. Mang theo một bộ dây dự phòng.
Biểu diễn ở lớp nhạc cho trẻ thì bố mẹ chuẩn bị gì?
Giúp con chọn bài con thích và đã chơi chắc, tổ chức vài buổi diễn thử trong nhà, cho con làm quen với việc cúi chào và nói tên bài. Sau buổi diễn, khen sự cố gắng và hỏi cảm nhận của con, không chấm điểm, không so với bạn cùng lớp.
Quay video buổi biểu diễn đầu tiên có nên đăng lên mạng không?
Tuỳ bạn. Video là tư liệu quý để nhìn lại tiến bộ, nhưng không bắt buộc phải công khai. Nếu đăng bài của người khác, nhớ tìm hiểu quy định bản quyền của nền tảng; nếu trong video có người khác, hỏi ý họ trước khi đăng.