Một buổi tập chung có ích khi mỗi người đã tự tập phần của mình ở nhà, và thời gian tập chung chỉ dành cho những việc không làm một mình được: ghép nhịp, ghép cấu trúc, cân âm lượng, nghe nhau. Nhóm nào dùng buổi tập chung để từng người học phần của mình thì sẽ thấy mất cả buổi mà bài không tiến.
Với nhóm nghiệp dư, một buổi khoảng hai giờ là vừa: đủ để làm nóng, tập bài cũ, đưa vào một bài mới và chạy thử một đoạn chương trình. Lâu hơn thì tay mỏi, tai mỏi, chất lượng giảm rõ ở nửa sau.
Bài này đi qua việc chuẩn bị trước buổi tập, cách cân âm lượng và bảo vệ tai, khung thời gian gợi ý, quy trình tập một bài mới, cách ghi âm để nghe lại và vài thói quen giúp buổi tập không biến thành buổi tán gẫu.
Trước buổi tập: mỗi người tự làm phần của mình
Phần lớn thời gian lãng phí ở buổi tập chung đến từ việc có người chưa thuộc phần của họ. Thống nhất một quy ước đơn giản: bài nào đã chốt sẽ tập ở buổi tới thì mỗi người phải làm xong những việc sau ở nhà:
- Thuộc vòng hợp âm hoặc giai điệu của phần mình, chơi được ở tốc độ đã chốt mà không cần dừng lại.
- Biết cấu trúc bài: dạo bao lâu, mấy lượt phiên khúc và điệp khúc, có đoạn chuyển, độc tấu hay không, kết ra sao.
- Người hát thuộc lời ít nhất ở điệp khúc và đã thử tông đã chốt.
- Tự chơi theo bản thu gốc hoặc theo bản ghi âm buổi tập trước vài lần để quen nhịp.
- Kiểm tra nhạc cụ: dây còn tốt, pin của bộ chỉnh dây và thiết bị điện còn đủ, dây cáp không chập chờn.
- Báo trước trong nhóm nếu chưa kịp chuẩn bị bài nào, để người điều phối đổi thứ tự tập.
Người giữ danh sách bài nên gửi trước buổi tập vài ngày: bài nào sẽ tập, tông, tốc độ, ghi chú cấu trúc. Khi ai cũng có cùng một bản thông tin, buổi tập bớt hẳn những câu kiểu "bài này hát mấy lần điệp khúc nhỉ".
Chọn chỗ tập: phòng thuê hay ở nhà
Nhóm acoustic hai ba người với guitar, ukulele, cajon có thể tập ở nhà, miễn là chọn giờ hợp lý và giữ âm lượng vừa phải. Ở chung cư, nên tránh buổi tối muộn và sáng sớm; trải thảm dưới cajon và chân ghế giảm rung truyền xuống sàn. Báo trước với hàng xóm sát bên cũng là cách giữ hoà khí.
Nhóm có trống bộ, đàn điện, bass, loa gần như bắt buộc phải thuê phòng tập. Ở các thành phố lớn có nhiều phòng tập nhạc cho thuê theo giờ, có sẵn trống, bộ khuếch đại, hệ thống micro và cách âm. Khi chọn phòng, xem độ rộng có đủ cho cả nhóm đứng thoải mái không, thiết bị có hoạt động ổn không, điều hoà có làm phòng quá lạnh không, và có chỗ để xe, để hộp đàn không.
Đặt phòng theo lịch cố định mỗi tuần giúp nhóm giữ nhịp tập đều hơn là hẹn từng lần. Chi phí phòng chia đều cho các thành viên, người giữ quỹ ghi lại để minh bạch.
Dù tập ở đâu, nên xếp chỗ đứng sao cho mọi người nhìn thấy nhau, thường là thành vòng tròn hoặc hình bán nguyệt quay vào giữa. Đứng thành hàng như trên sân khấu khi đang tập làm các thành viên khó ra hiệu và khó nghe nhau.
Cân âm lượng và giữ gìn đôi tai
Lỗi phổ biến nhất trong phòng tập là cuộc đua âm lượng: trống đánh mạnh, guitar điện tăng lên để nghe được mình, bass tăng theo, người hát phải gào. Sau nửa giờ, không ai nghe rõ ai và tai ai cũng ù. Cách cân đơn giản là lấy giọng hát làm mốc: mọi nhạc cụ chỉnh sao cho người hát hát ở mức bình thường mà cả nhóm vẫn nghe rõ lời.
Bắt đầu buổi tập bằng một vòng cân nhanh. Cả nhóm chơi một đoạn điệp khúc, rồi từng người hỏi: mình có nghe thấy người hát không, có nghe thấy nhịp trống không, có nghe thấy bass không. Ai không nghe được ai thì người đang át phải giảm, chứ không phải người bị át tăng lên. Tay trống trong phòng nhỏ có thể dùng dùi mỏng hơn hoặc đánh nhẹ tay.
Tiếng ồn lớn kéo dài có thể gây hại cho thính lực, và tổn thương này thường tích luỹ âm thầm. Dấu hiệu cần chú ý là tai ù hoặc nghe tiếng rít sau buổi tập. Nhiều người chơi nhạc dùng nút bịt tai dành cho nhạc công, loại giảm âm lượng tương đối đều ở các tần số nên vẫn nghe rõ nhạc. Nếu ù tai kéo dài hoặc nghe kém đi, nên đi khám tai mũi họng.
Phòng càng nhỏ, âm lượng càng phải thấp. Một phòng tập vài mét vuông với trống bộ đã đủ ồn mà không cần khuếch đại gì thêm cho guitar.
Khung thời gian gợi ý cho buổi tập hai giờ
Có khung thời gian giúp buổi tập không trôi tuột vào một bài duy nhất hay vào chuyện trò. Bảng dưới là gợi ý cho nhóm nghiệp dư; điều chỉnh theo số bài và mục tiêu sắp tới.
| Thời gian | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 10 phút | Bày nhạc cụ, lên dây, cân âm lượng | Đến đúng giờ để không ăn vào giờ tập |
| 10 phút | Làm nóng bằng một bài cả nhóm đã thuộc | Chơi thoải mái, chưa sửa lỗi |
| 30 phút | Tập lại bài cũ còn chỗ chưa ổn | Chỉ tập đoạn có vấn đề, không chạy cả bài nhiều lần |
| 10 phút | Nghỉ, uống nước | Tai và tay cần nghỉ thật |
| 40 phút | Đưa vào bài mới | Theo quy trình từng bước ở mục dưới |
| 15 phút | Chạy liền vài bài như biểu diễn | Không dừng, ghi âm để nghe lại |
| 5 phút | Chốt việc cho buổi sau | Bài nào cần tự tập, ai lo việc gì |
Người điều phối buổi tập, có thể luân phiên giữa các thành viên, chịu trách nhiệm nhắc giờ. Việc này nghe có vẻ cứng nhắc, nhưng nhóm nghiệp dư thường thấy buổi tập có khung hiệu quả hơn hẳn buổi tập "chơi tới đâu hay tới đó".
Tập một bài mới cùng nhau từng bước
Khi mỗi người đã tự tập phần của mình ở nhà, việc ghép bài ở buổi tập chung nên đi từ khung đến chi tiết:
- Cả nhóm nghe lại bản tham khảo hoặc thống nhất lại cấu trúc bằng lời, để không ai nhớ khác ai.
- Chơi cả bài một lượt ở tốc độ chậm hơn tốc độ chốt, không dừng, để thấy bức tranh chung và phát hiện chỗ lệch.
- Tách ra tập riêng những chỗ lệch: thường là đoạn chuyển từ phiên khúc sang điệp khúc, đoạn dạo và đoạn kết. Lặp lại vài lần chỉ đoạn đó.
- Ghép nhịp giữa trống hoặc người giữ nhịp với bass trước, rồi mới thêm guitar, đàn phím và giọng hát. Nền nhịp vững thì những lớp phía trên dễ khớp.
- Tăng dần tốc độ đến tốc độ chốt, chơi cả bài hai ba lượt liền.
- Ghi âm lượt cuối để mọi người nghe lại ở nhà và chuẩn bị cho buổi sau.
Tránh dừng cả nhóm lại chỉ vì một người sai một nốt. Dừng khi cả nhóm lệch nhau hoặc khi cấu trúc rối; lỗi cá nhân để người đó tự tập ở nhà.
Ghi âm buổi tập và nghe lại
Khi đang chơi, mỗi người chủ yếu nghe tiếng của mình và người đứng gần mình. Bản ghi âm cho thấy cả nhóm thật sự nghe như thế nào từ ngoài vào: ai đang chơi to quá, chỗ nào nhịp nhanh dần, chỗ nào hai người chơi chồng nhau, chỗ nào lời hát bị lấp. Đây là công cụ tốt nhất để nhóm tiến bộ mà không cần thầy.
Không cần thiết bị đắt. Một chiếc điện thoại đặt ở giữa phòng, cao ngang tai, cách xa trống và loa một chút là đủ cho mục đích nghe lại. Nếu có máy ghi âm cầm tay, chất lượng sẽ tốt hơn và ít bị vỡ tiếng ở chỗ to.
Khi nghe lại, mỗi người ghi một hai điểm mình muốn sửa ở phần của mình trước, rồi mới góp ý chung. Cách này giữ không khí tích cực hơn là ai cũng chỉ ra lỗi của người khác. Góp ý cụ thể theo thời điểm trong bản ghi, ví dụ giả định "phút thứ hai, đoạn vào điệp khúc trống nhanh lên", dễ tiếp nhận hơn nhận xét chung chung.
Lưu các bản ghi theo ngày. Sau vài tháng, nghe lại bản ghi buổi đầu và buổi gần nhất là cách động viên rất hiệu quả, vì tiến bộ từng tuần khó thấy nhưng tiến bộ cả mùa thì rõ ràng.
Thói quen giúp buổi tập không biến thành buổi tán gẫu
Đến đúng giờ và bày đồ nhanh. Mười phút chờ một người là mười phút cả nhóm mất. Nhóm có thể quy ước ai đến muộn góp thêm vào quỹ chung, như một lời nhắc vui vẻ.
Nói chuyện vào giờ nghỉ. Chuyện công việc, chuyện đời để dành cho mười phút nghỉ hoặc sau buổi tập. Khi đã cầm đàn thì tập trung vào bài.
Không tự chơi lan man khi người khác đang nói. Khi người điều phối đang thống nhất một đoạn, mọi người tạm dừng tay. Tiếng đàn lặt vặt làm khó nghe và kéo dài thời gian.
Một người góp ý một lúc. Nhiều người cùng chỉ một chỗ sai dễ làm người bị góp ý thấy áp lực. Để người điều phối hoặc người chơi cùng nhạc cụ gần nhất góp ý.
Điện thoại để chế độ im lặng. Một cuộc gọi hay tin nhắn giữa bài kéo cả nhóm dừng lại. Nếu ai đó đang chờ việc gấp, báo trước để cả nhóm biết và sắp xếp bài người đó ít tham gia vào lúc ấy.
Ghi lại quyết định ngay khi chốt. Đổi tông, đổi cấu trúc, thêm một ô nhịp dạo, những quyết định nhỏ này rất dễ quên sau một tuần. Một người ghi ngay vào nhóm chat để buổi sau không phải bàn lại từ đầu.
Kết thúc bằng một bài vui. Dù buổi tập có nhiều chỗ vấp, chơi trọn một bài mọi người thích trước khi về giúp nhóm giữ niềm vui, thứ quan trọng nhất của chơi nhạc nghiệp dư.
Câu hỏi thường gặp
Ban nhạc nghiệp dư nên tập chung mấy buổi một tuần?
Với người đi làm, một buổi chung mỗi tuần kèm tự tập ở nhà là nhịp phổ biến và bền. Khi sắp có buổi diễn, có thể tăng lên hai buổi trong vài tuần cuối. Tập chung nhiều mà không tự tập ở nhà thì hiệu quả không tăng tương ứng.
Có nên dùng máy đếm nhịp khi tập chung không?
Có ích khi tập bài mới hoặc khi nhóm hay nhanh dần. Tay trống hoặc người giữ nhịp có thể nghe máy đếm qua tai nghe, cả nhóm theo người đó. Nhưng cũng nên tập không có máy, vì khi biểu diễn nhóm phải tự giữ nhịp.
Một thành viên hay đến muộn hoặc vắng thì làm sao?
Nói chuyện riêng, thẳng thắn và không trách móc trước cả nhóm. Tìm hiểu lý do, có thể lịch tập không hợp với họ. Nếu không thay đổi được, nhóm cần thống nhất lại cách tổ chức, chẳng hạn chọn giờ khác hoặc chấp nhận tập thiếu người.
Tập ở nhà có cách nào giảm tiếng ồn cho hàng xóm?
Chọn nhạc cụ acoustic, dùng cajon thay trống bộ, trải thảm dày dưới chân, đóng cửa sổ, treo rèm dày và tập vào khung giờ ban ngày hoặc đầu buổi tối. Đàn phím điện và guitar điện có thể cắm tai nghe khi từng người tự tập phần của mình.
Bao lâu thì một nhóm mới có thể chơi trọn một chương trình ngắn?
Phụ thuộc trình độ và độ đều của lịch tập. Một nhóm đã biết chơi nhạc cụ cơ bản, tập đều mỗi tuần, thường cần vài tháng để có năm sáu bài chơi chắc. Đừng vội nhận lời diễn khi nhóm chưa chạy trọn chương trình mà không dừng.
Có cần một người trưởng nhóm không?
Không bắt buộc, nhưng cần ít nhất một người điều phối từng buổi tập để giữ giờ và chốt quyết định nhỏ. Nhiều nhóm luân phiên vai trò này, vừa chia việc vừa giúp mọi người hiểu áp lực của người điều phối.