Lên dây ukulele chuẩn là chỉnh bốn dây thành các nốt G – C – E – A (Son – Đô – Mi – La), tính từ dây gần mặt người chơi nhất xuống dây gần sàn nhà nhất. Cách nhanh và chính xác nhất cho người mới là dùng máy lên dây kẹp vào đầu đàn hoặc ứng dụng lên dây trên điện thoại: gảy từng dây, vặn khoá cho đến khi máy báo đúng nốt.
Điểm làm người mới bối rối là dây G trên cùng lại có cao độ cao hơn dây C ngay bên dưới, khác hẳn guitar nơi dây trên cùng là dây trầm nhất. Đó không phải lỗi, mà là kiểu lên dây đặc trưng tạo nên tiếng ukulele. Bài dưới giải thích điều này, rồi đi qua ba cách lên dây, cách xử lý dây mới liên tục bị tuột và vài kiểu lên dây khác bạn có thể gặp.
Bốn dây G – C – E – A và thứ tự gọi tên
Khi ôm đàn đúng tư thế, dây gần mặt bạn nhất là dây số 4, nốt G; tiếp theo là dây số 3, nốt C; dây số 2, nốt E; và dây gần sàn nhà nhất là dây số 1, nốt A. Cách đánh số từ dưới lên giống guitar: dây số 1 luôn là dây cho nốt cao nhất. Tài liệu hợp âm và tab đều dùng quy ước này, nên nắm chắc thứ tự ngay từ đầu giúp bạn đọc sơ đồ không bị ngược.
Nốt C ở đây là Đô giữa, cùng cao độ với phím Đô ở khoảng giữa đàn piano. E và A nằm trên nó, lần lượt là Mi và La trong cùng quãng tám. Ba dây C – E – A tạo thành một dãy đi lên đều. Dây G thì không nằm dưới C như ta tưởng, mà nằm trên, giữa E và A. Gảy buông bốn dây từ trên xuống, bạn nghe một chuỗi "cao – thấp – lên – lên" rất đặc trưng.
Người Việt học ukulele hay nhớ thứ tự bằng câu tự đặt, ví dụ ghép bốn chữ cái đầu thành một câu dễ thuộc. Cách nào cũng được, miễn bạn đọc vanh vách G – C – E – A mà không cần nghĩ. Khi bốn dây buông đúng, gảy cả bốn cùng lúc bạn có hợp âm Đô trưởng thêm nốt La, một hợp âm sáng và hơi mở, nghe là biết ngay đàn đã lên đúng hay chưa.
Vì sao dây G lại cao hơn dây C: lên dây "quay vòng" và dây G trầm
Kiểu lên dây trong đó một dây không theo thứ tự cao dần được gọi là re-entrant, tạm dịch là lên dây quay vòng. Trên ukulele, dây G được lên cao hơn Đô giữa, thay vì thấp hơn. Lý do mang tính lịch sử và âm thanh: ukulele phát triển ở Hawaii vào cuối thế kỷ 19 từ một loại đàn nhỏ do người nhập cư Bồ Đào Nha từ đảo Madeira mang tới, và kiểu lên dây quay vòng giúp các nốt dồn sát nhau, hợp âm nghe sáng, chặt, nảy.
Hệ quả thực tế là ukulele chuẩn không có nốt nào thấp hơn Đô giữa. Đàn mất phần trầm nhưng được độ trong, và nhiều thế bấm giai điệu trở nên dễ vì các nốt liền nhau nằm trên những dây khác nhau, tạo hiệu ứng ngân chồng lên nhau như tiếng chuông.
Phương án thay thế là dây G trầm (low G): thay dây G bằng một dây to hơn, lên thấp hơn một quãng tám, nằm dưới Đô giữa. Bốn dây lúc đó đi lên đều như guitar thu nhỏ. Đàn có thêm năm nốt trầm, hợp với chơi giai điệu, rải dây và độc tấu, nhưng mất bớt độ sáng khi quạt. Dây G trầm thường dùng trên tenor; trên soprano thân đàn nhỏ nên nốt trầm yếu.
Cả hai cách đều dùng chung thế bấm hợp âm. Bạn không phải học lại gì khi đổi, chỉ cần mua đúng bộ dây (bộ dây G trầm bán riêng) và nhớ rằng rãnh lược đàn đôi khi phải nới nhẹ để vừa dây to hơn. Việc nới rãnh nên nhờ thợ nếu bạn chưa quen dụng cụ.
Lên dây bằng máy kẹp hoặc ứng dụng điện thoại
Máy kẹp đầu đàn cảm nhận rung động qua gỗ nên ít bị tiếng ồn xung quanh làm nhiễu; ứng dụng điện thoại dùng micro, tiện nhưng cần chỗ yên tĩnh. Quy trình giống nhau:
- Kẹp máy vào đầu đàn (hoặc mở ứng dụng, đặt điện thoại gần lỗ thoát âm). Chọn chế độ ukulele nếu có, hoặc chế độ chromatic (nhận mọi nốt).
- Gảy dây số 4 một lần, để tiếng ngân. Đọc tên nốt máy hiện. Mục tiêu là G.
- Nếu nốt thấp hơn (máy hiện kim lệch trái hoặc tên nốt khác thấp hơn), vặn khoá căng dây lên từng chút. Nếu cao hơn, nới dây ra.
- Mẹo quan trọng: luôn tiến tới nốt đúng từ phía thấp lên. Nếu lỡ căng quá, nới xuống dưới nốt một chút rồi căng lại. Dây được kéo lên giữ cao độ ổn định hơn dây được nới xuống.
- Lặp lại với dây C, E, A. Gảy nhẹ và đều tay; gảy quá mạnh làm cao độ vọt lên lúc đầu và máy báo nhảy loạn.
- Quay lại kiểm cả bốn dây một lượt nữa. Chỉnh dây này làm cần đàn chịu lực khác đi một chút, dây đã chỉnh trước có thể lệch nhẹ.
- Gảy hợp âm Đô trưởng (ngón áp út phím 3 dây A) và nghe. Nếu hợp âm tròn, dễ chịu, đàn đã sẵn sàng.
Nếu máy báo đúng nốt nhưng sai tên, ví dụ G thăng thay vì G, bạn đang ở gần nhưng chưa đúng: tiếp tục vặn tới khi chữ hiện đúng và kim nằm giữa. Một số máy hiển thị cao độ theo màu, xanh là đúng; cứ đợi tiếng ngân ổn định rồi mới đọc.
Lên dây bằng tai khi không có máy
Nếu không có máy, bạn có thể lên các dây theo nhau, miễn có một dây làm mốc. Dây A thường được lấy làm mốc vì nốt La dễ tìm từ piano, âm thoa hoặc một nhạc cụ khác đã đúng. Khi chơi một mình, đàn chỉ cần đúng với chính nó; khi chơi cùng người khác, phải có mốc chung.
- Lên dây A theo nốt La của một nhạc cụ khác, hoặc giữ nguyên nếu chỉ chơi một mình và dây nghe không quá chùng.
- Lên dây E: bấm dây E ở phím thứ 5, gảy cùng dây A buông. Hai tiếng phải trùng nhau. Nếu nghe "đập" (âm thanh dao động to nhỏ liên tục), vặn dây E đến khi tiếng đập chậm dần rồi mất.
- Lên dây C: bấm dây C ở phím thứ 4, so với dây E buông. Hai tiếng phải trùng.
- Lên dây G: bấm dây G ở phím thứ 2, so với dây A buông. Hai tiếng phải trùng (với dây G cao thông thường).
- Kiểm lại bằng một hợp âm quen như Đô trưởng hoặc Son trưởng. Tai bạn nhận ra hợp âm lệch dễ hơn nhận ra một nốt lẻ lệch.
Nghe tiếng "đập" là kỹ năng then chốt: khi hai nốt gần trùng, âm thanh dao động như sóng; càng gần đúng, sóng càng chậm. Tập vài tuần, tai bạn sẽ nghe ra khá rõ. Lên dây bằng tai đều đặn cũng là một cách luyện tai rất tốt, dù bạn có máy.
Dây mới cứ tuột: vì sao và xử lý thế nào
Dây nylon giãn trong vài ngày đầu. Dây ukulele mới, dù làm bằng nylon hay loại sợi tổng hợp khác, đều giãn dần khi chịu lực. Bạn lên đúng, chơi mười phút, dây đã chùng. Đây là chuyện bình thường, kéo dài từ vài ngày đến khoảng một tuần tuỳ loại dây và mức độ chơi.
Kéo giãn nhẹ để rút ngắn thời gian. Sau khi lên đúng, dùng ngón tay nhẹ nhàng nhấc từng dây lên khỏi mặt phím một chút ở khoảng giữa, giữ vài giây, rồi lên lại. Lặp vài lượt. Làm nhẹ tay; kéo quá mạnh có thể làm tuột nút buộc ở ngựa đàn hoặc đứt dây.
Kiểm nút buộc và cuộn dây ở khoá. Nếu sau hai tuần dây vẫn tuột nhanh, lỗi có thể nằm ở cách lắp: dây cuộn quá ít vòng ở trục khoá, hoặc nút ở ngựa đàn trượt dần. Hai đến ba vòng dây cuộn gọn xuống phía dưới trục là đủ giữ.
Khoá đàn lỏng. Một số khoá có ốc chỉnh độ nặng ở đầu núm vặn. Nếu núm vặn quá trơn, dây tự trôi ngược, siết nhẹ ốc này. Khoá kiểu ma sát (khoá thẳng) cần siết vừa đủ để giữ.
Nhiệt độ và độ ẩm. Mang đàn từ phòng máy lạnh ra ngoài trời nóng ẩm, hay ngược lại, gỗ và dây cùng thay đổi, đàn lệch cao độ. Đợi đàn quen nhiệt độ phòng vài phút rồi mới lên dây. Cách bảo quản đàn trong mùa nồm có ở chuyên mục chọn mua và bảo quản.
Các kiểu lên dây khác bạn có thể gặp
Ngoài G – C – E – A, tài liệu cũ và một số người chơi dùng những kiểu sau. Nắm tên chúng giúp bạn không bối rối khi sơ đồ hợp âm trông "lạ".
| Kiểu lên dây | Các nốt (dây 4 → dây 1) | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Chuẩn, G cao | G – C – E – A | Mặc định cho soprano, concert, tenor |
| Chuẩn, G trầm | G – C – E – A (G thấp một quãng tám) | Chơi giai điệu, rải dây, thường trên tenor |
| Lên dây D | A – D – F thăng – B | Tài liệu cũ, một số người chơi soprano muốn tiếng sáng hơn |
| Baritone | D – G – B – E | Đàn baritone, giống bốn dây cao của guitar |
Lên dây D cao hơn chuẩn đúng một cung. Thế bấm giữ nguyên, chỉ có tên hợp âm dịch lên: thế bấm "Đô trưởng" trên đàn lên dây D cho ra Rê trưởng. Nếu bạn gặp một sách hợp âm cũ mà bấm theo thấy lệch giọng so với bản ghi âm, hãy kiểm xem tài liệu đó có dùng lên dây D không.
Với người mới, chỉ nên dùng G – C – E – A chuẩn. Gần như toàn bộ tài liệu hiện nay viết cho kiểu này, và khi chơi cùng người khác, ai cũng mặc định như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì phải lên dây ukulele một lần?
Mỗi lần cầm đàn lên chơi, bạn nên kiểm lại. Dây mới cần lên nhiều lần trong một buổi; dây đã ổn định thường chỉ lệch nhẹ sau một hai ngày. Việc kiểm chỉ mất chưa tới một phút với máy kẹp và giúp tai bạn quen nghe đúng.
Máy lên dây kẹp và ứng dụng điện thoại cái nào chính xác hơn?
Cả hai đều đủ chính xác cho người chơi nghiệp dư. Máy kẹp có lợi thế ở chỗ ồn vì đọc rung động qua gỗ. Ứng dụng tiện, không tốn thêm tiền, nhưng dễ bị tiếng nói chuyện hay tiếng đàn người khác làm nhiễu.
Có thể lên dây ukulele thấp hơn chuẩn để bấm nhẹ tay không?
Có thể, nhưng khi đó đàn không còn đúng giọng với nhạc cụ khác và bản ghi âm. Dây chùng cũng dễ rè hơn. Nếu bấm nặng tay, nguyên nhân thường là dây cách phím quá cao; nhờ thợ chỉnh lại là cách giải quyết đúng.
Dây G bị đứt có thay bằng dây G trầm được không?
Được, nếu bạn muốn đổi sang lên dây G trầm. Nhưng nên thay đồng bộ với bộ dây G trầm thay vì lắp một dây lẻ, vì độ căng và chất liệu nên khớp nhau. Rãnh lược có thể cần nới để vừa dây to hơn.
Vì sao đã lên đúng từng dây mà hợp âm vẫn nghe sai?
Có thể do bấm quá mạnh làm nốt cao lên, do dây cách phím quá cao, hoặc do đàn bị lệch cung phím (càng lên cao càng sai). Thử bấm nhẹ hơn trước; nếu vẫn lệch ở phím thứ 12 so với dây buông, đàn cần được thợ chỉnh.
Nốt La chuẩn để lên dây là bao nhiêu Hz?
Chuẩn phổ biến hiện nay là La bằng 440 Hz, mặc định trong hầu hết máy lên dây. Một số nhóm nhạc dùng chuẩn hơi khác; khi chơi cùng ai, chỉ cần mọi người lấy chung một mốc.