Nếu mục tiêu là đệm hát được nhanh, nhạc cụ nhẹ, mang theo dễ, thì ukulele là lựa chọn nhẹ nhàng hơn: bốn dây nylon, hợp âm đầu chỉ một hai ngón, tay ít đau. Nếu mục tiêu là chơi được nhiều thể loại, đệm có phần trầm đầy, chơi rock, fingerstyle, hay sau này chơi trong ban nhạc, thì guitar đáng để bắt đầu luôn, dù vài tuần đầu vất vả hơn.
Hai nhạc cụ không loại trừ nhau. Ukulele lên dây giống bốn dây cao của guitar dịch lên phím 5, nên kỹ năng tay, cảm giác nhịp và hiểu biết hợp âm chuyển qua lại được khá nhiều. Bài dưới so sánh cụ thể, nêu giới hạn thật của ukulele (thứ ít được nói), và đưa ra vài câu hỏi để bạn tự chọn.
Ukulele và guitar khác nhau ở những điểm nào
Bảng dưới so sánh guitar thùng dây thép (loại phổ biến nhất để đệm hát) với ukulele cỡ concert. Guitar cổ điển dây nylon nằm giữa: dây mềm như ukulele nhưng cần đàn rộng hơn guitar thùng.
| Tiêu chí | Ukulele | Guitar thùng |
|---|---|---|
| Số dây | Bốn dây, thường nylon hoặc sợi tổng hợp | Sáu dây, thường dây thép |
| Tầm âm | Hẹp, lên dây chuẩn không có nốt dưới Đô giữa | Rộng hơn hẳn, có nốt trầm cho phần bass |
| Hợp âm đầu tiên | Một đến ba ngón | Hai đến bốn ngón, phải bấm nhiều dây hơn |
| Đau tay tuần đầu | Nhẹ | Rõ hơn do dây thép, mất vài tuần mới quen |
| Kích thước, trọng lượng | Nhỏ, nhẹ, dễ mang | Lớn, cồng kềnh khi đi xa |
| Âm lượng | Vừa, tiếng sáng | To, đầy, đệm được cho nhóm đông |
| Thể loại hợp | Đệm hát nhẹ, pop acoustic, nhạc vui | Gần như mọi thể loại phổ thông |
Điểm đáng chú ý nhất không phải số dây mà là tầm âm. Vì thiếu nốt trầm, ukulele đệm hát nghe nhẹ và sáng; guitar có dây trầm nên tự đệm được cả phần bass. Đây là khác biệt bạn nghe ra ngay, và nó quyết định nhạc cụ nào hợp với loại nhạc bạn thích.
Ukulele dễ hơn ở chỗ nào, và vì sao cái dễ ấy có thật
Tuần đầu ít đau và ít nản. Dây nylon mềm và độ căng thấp hơn khiến đầu ngón không ê buốt như với dây thép. Phần lớn người bỏ guitar trong tháng đầu vì đau tay và vì hợp âm mãi không kêu sạch; trên ukulele, rào cản này thấp hơn nhiều.
Hợp âm ít ngón. Đô trưởng một ngón, La thứ một ngón, Fa trưởng hai ngón. Trên guitar, cùng những hợp âm này cần nhiều ngón hơn, và Fa trưởng thường là hợp âm chặn đầu tiên khiến người mới chật vật.
Cần đàn ngắn, phím hẹp. Bàn tay nhỏ với tới mọi vị trí ở các phím đầu mà không phải dãn ngón. Trẻ em và người tay nhỏ thấy điều này rất rõ.
Ít dây hơn để quản lý. Khi quạt, bạn không phải lo tránh dây trầm không thuộc hợp âm như trên guitar. Bốn dây gần như luôn được quạt hết, nên tay phải đơn giản hơn ở giai đoạn đầu.
Nhưng cái dễ có giới hạn. Ukulele dễ bắt đầu, không có nghĩa là dễ chơi giỏi. Chơi ukulele hay, với kỹ thuật quạt phức tạp, rải ngón, độc tấu, đòi hỏi luyện tập không kém bất kỳ nhạc cụ nào. Lợi thế của ukulele nằm ở đoạn đường từ con số không đến "đệm được vài bài".
Những giới hạn của ukulele mà người mới nên biết trước
Thiếu phần trầm. Khi đệm cho một giọng nam trầm, hay chơi những bài cần nền bass dày, ukulele nghe mỏng. Dây G trầm cải thiện được một phần nhưng không biến ukulele thành guitar.
Âm lượng vừa phải. Trong một buổi tụ tập đông người, ngoài trời, tiếng ukulele dễ chìm. Guitar thùng to hơn rõ.
Ít thể loại hợp tự nhiên. Ukulele nổi tiếng với nhạc vui, nhẹ, acoustic. Chơi rock nặng hay blues đúng chất trên ukulele được, nhưng đòi kỹ thuật và thường phải cắm điện.
Ít nốt hơn cho giai điệu. Bốn dây với tầm âm chỉ khoảng hai quãng tám tuỳ số phím (dây G trầm thêm được vài nốt phía dưới) khiến nhiều giai điệu phải chuyển giọng hoặc lược bớt khi chơi solo. Guitar có tầm âm rộng hơn hẳn nên ít gặp chuyện này; người chơi ukulele độc tấu thường phải tự soạn lại bản phối cho vừa bốn dây.
Tài liệu nâng cao ít hơn guitar. Ở trình độ đầu, tài liệu ukulele rất nhiều. Lên trình độ cao, lựa chọn sách, bài tập, người hướng dẫn chuyên sâu ít hơn guitar đáng kể. Ở các thành phố lớn, lớp ukulele chủ yếu dạy đệm hát cơ bản; muốn học độc tấu bài bản, bạn thường phải tự tìm tài liệu nước ngoài hoặc học từ người chơi guitar cổ điển.
Giới hạn không có nghĩa là kém hơn. Những điểm trên chỉ nói ukulele hẹp hơn guitar, không nói nó là nhạc cụ hạng hai. Nhiều người chơi chọn ukulele chính vì tiếng sáng, gọn, và coi giới hạn tầm âm là một khuôn khổ sáng tạo. Biết trước giới hạn giúp bạn không thất vọng khi bài mình thích nghe trên ukulele khác hẳn bản gốc.
Guitar đòi hỏi gì nhiều hơn, và đổi lại bạn được gì
Guitar đòi hỏi bạn chịu đau tay vài tuần, bấm những hợp âm cần ba bốn ngón trải trên nhiều dây, và học cách tránh gảy dây trầm không thuộc hợp âm. Hợp âm chặn, một ngón đè cả sáu dây, là cửa ải mà hầu như người học guitar nào cũng mất vài tháng mới qua. Cần đàn dài và thân đàn to cũng làm tư thế khó hơn với người nhỏ người.
Đổi lại, guitar cho bạn một nhạc cụ tự đủ. Một người với một cây guitar có thể chơi bass, hợp âm và giai điệu cùng lúc, đệm cho giọng hát bất kỳ, chơi trong ban nhạc, chuyển sang guitar điện. Lượng tài liệu học, bản phối, khoá học ở mọi trình độ gần như vô tận. Nếu bạn đã biết mình thích loại nhạc mà guitar là trung tâm, bắt đầu bằng ukulele chỉ để "đỡ khó" đôi khi là đi đường vòng.
Một lựa chọn trung gian ít được nhắc là guitar cổ điển dây nylon: dây mềm như ukulele nên ít đau, nhưng có đủ sáu dây và tầm âm guitar. Cần đàn rộng hơn guitar thùng nên bấm hợp âm cần dãn ngón hơn. Chi tiết chọn loại guitar có ở chuyên mục học guitar của blog.
Chọn theo mục tiêu: vài tình huống thường gặp
Thay vì hỏi nhạc cụ nào dễ hơn, câu hỏi hữu ích là bạn muốn làm gì với nó trong một năm tới.
- Muốn đệm hát cho bạn bè, mang theo khi du lịch, chơi cho vui sau giờ làm: ukulele.
- Thích nhạc rock, blues, fingerstyle guitar, hay mơ chơi guitar điện: guitar, bắt đầu thẳng.
- Đã thử guitar, bỏ cuộc vì đau tay và nản: ukulele là cách quay lại nhẹ nhàng, sau đó có thể chuyển lại guitar.
- Mua nhạc cụ đầu tiên cho trẻ nhỏ: ukulele thường hợp hơn vì nhẹ và vừa tay; guitar cỡ nhỏ là lựa chọn nếu trẻ muốn guitar rõ ràng.
- Muốn đệm cho giọng hát trầm, hát những bài da diết cần nền dày: guitar.
- Chưa biết mình có kiên trì không, muốn thử với ít rào cản nhất: ukulele.
- Sống ở chung cư, cần tập buổi tối mà không phiền hàng xóm: ukulele nhỏ tiếng hơn guitar thùng; guitar điện cắm tai nghe cũng là một hướng nếu bạn chắc mình muốn guitar.
- Hay di chuyển vì công việc, muốn luôn có nhạc cụ bên mình: ukulele soprano hoặc concert gọn vừa ba lô.
Nếu bạn rơi vào cả hai nhóm, hãy nghe thử thật nhiều bản đệm ukulele và guitar cho những bài mình thích. Tai bạn thường trả lời nhanh hơn bất kỳ bảng so sánh nào.
Học ukulele rồi chuyển sang guitar: mang theo được những gì
Ukulele lên dây G – C – E – A, đúng bằng bốn dây cao của guitar (D – G – B – E) khi đặt capo ở phím 5. Vì vậy hình ngón tay của hợp âm chuyển được nguyên vẹn, chỉ đổi tên. Thế bấm "Đô trưởng" trên ukulele, đặt lên bốn dây cao của guitar không capo, cho ra Son trưởng. Thế "La thứ" thành Mi thứ, thế "Fa trưởng" thành Đô trưởng.
Ngoài hình hợp âm, bạn mang theo cảm giác nhịp tay phải, khả năng chuyển hợp âm không ngắt nhịp, thói quen dùng máy đếm nhịp, tai nghe ra hợp âm lệch, và hiểu biết về vòng hợp âm. Đây là phần khó nhất của việc học nhạc cụ dây, và bạn đã có sẵn. Thứ phải học mới chủ yếu là hai dây trầm, các hợp âm đầy đủ sáu dây, và chịu dây thép.
Ngược lại, người chơi guitar cầm ukulele lên cũng thấy quen ngay, chỉ cần tạm quên hai dây trầm và nhớ rằng tên hợp âm dịch đi một quãng bốn. Nhiều người chơi lâu năm giữ cả hai: guitar ở nhà, ukulele khi đi xa. Chọn nhạc cụ đầu tiên vì thế không phải quyết định một lần cho cả đời.
Năm câu tự hỏi trước khi quyết định
Trả lời thật lòng năm câu dưới đây. Nếu đa số câu nghiêng về một phía, bạn đã có câu trả lời.
- Ba bài bạn muốn chơi được nhất là bài gì, và trong bản thu bạn thích, nhạc cụ nào đang đệm?
- Bạn sẽ chơi chủ yếu ở đâu: phòng riêng, chung cư cần giữ yên, quán cà phê với bạn bè, hay mang đi du lịch?
- Bạn từng bỏ dở một nhạc cụ vì khó chưa? Nếu có, rào cản thấp ở tuần đầu quan trọng với bạn đến mức nào?
- Bạn có định chơi cùng người khác không, và họ chơi gì? Một nhóm toàn guitar sẽ cần thêm guitar hay thêm một màu tiếng khác?
- Mỗi ngày bạn thật sự có bao nhiêu phút cho đàn? Ít thời gian thì nhạc cụ cho kết quả sớm giúp giữ động lực.
Không có câu trả lời sai. Người bắt đầu bằng ukulele rồi yêu guitar, hay ngược lại, đều rất nhiều. Điều quan trọng là bạn bắt đầu, và chọn được nhạc cụ khiến mình muốn cầm lên mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Học ukulele trước có làm guitar sau này khó hơn không?
Không. Kỹ năng tay, nhịp và hợp âm chuyển sang được nhiều. Chỗ cần làm quen là hai dây trầm, độ dãn ngón rộng hơn và dây thép. Một số người ban đầu bị lẫn tên hợp âm vì cùng hình bấm khác tên, nhưng vài tuần là hết.
Ukulele có chơi được nhạc Việt không?
Được. Rất nhiều bài nhạc Việt phổ thông dùng các vòng hợp âm cơ bản mà ukulele đệm tốt. Những bài cần nền trầm dày hoặc giọng hát rất trầm sẽ nghe nhẹ hơn bản guitar, nhưng vẫn đệm được để hát cùng.
Người lớn hơn 40 tuổi nên học ukulele hay guitar?
Tuổi không quyết định. Nếu khớp ngón tay hay bị mỏi, ukulele và guitar dây nylon nhẹ nhàng hơn. Nếu bạn yêu tiếng guitar thùng, cứ học guitar, chia nhỏ buổi tập để tay quen dần. Hứng thú với âm thanh giữ bạn tập lâu hơn độ dễ.
Học cả hai cùng lúc có được không?
Được nhưng ít khi hiệu quả ở giai đoạn đầu, vì cùng hình bấm cho hai tên hợp âm khác nhau dễ gây lẫn. Nên chơi vững một nhạc cụ trong vài tháng, đệm được vài bài, rồi mới thêm nhạc cụ thứ hai.
Ukulele có thay được guitar trong ban nhạc không?
Trong một nhóm acoustic nhỏ, ukulele góp màu tiếng sáng rất hay. Trong ban nhạc có trống và bass, ukulele thường cần cắm điện để không bị chìm, và thường làm một lớp trang trí hơn là thay vị trí guitar đệm chính.
Tự học ukulele bao lâu thì đệm hát được?
Với 15–20 phút mỗi ngày, nhiều người lớn đệm chậm được một bài bốn hợp âm sau khoảng một tháng. Đệm trôi, giữ nhịp vững trong khi hát thường cần thêm vài tháng. Mốc này nhanh hơn guitar dây thép ở đa số người mới.