Nhạc cụ hợp nhất cho con thường là nhạc cụ con tự quay lại nhiều lần, trong số những nhạc cụ gia đình có điều kiện đáp ứng. Bố mẹ khoanh vùng theo không gian nhà ở, tiếng ồn, thời gian đưa đón và ngân sách; còn con chọn trong vùng đó sau khi được nghe, được chạm thử. Cách chia vai này giữ được cả sự hứng thú của con lẫn tính khả thi của gia đình.
Hai sai lầm hay gặp nằm ở hai đầu: bố mẹ chọn thay hoàn toàn theo mong ước của mình ("hồi nhỏ không được học piano, giờ con phải học"), hoặc để trẻ sáu tuổi tự chọn theo một video vừa xem rồi đổi ý sau hai tuần. Bài này giúp bạn đi giữa hai đầu đó, với bảng so sánh các nhạc cụ phổ biến cho trẻ và quy trình thử trước khi mua.
Ai nên là người chọn nhạc cụ
Nghiên cứu về động lực học tập nhiều năm nay cho thấy người học kiên trì hơn khi cảm thấy mình có quyền lựa chọn, và điều này đúng cả với trẻ nhỏ. Một đứa trẻ tự chọn violin sẽ chịu được những tuần tiếng đàn rít chói tốt hơn đứa trẻ bị gửi vào lớp violin vì bố mẹ thấy đẹp. Khi chán, câu "con đã chọn nó mà" cũng là chỗ dựa để nói chuyện với con.
Nhưng lựa chọn của trẻ dễ bị chi phối bởi những thứ thoáng qua: màu sắc của đàn, một bạn trong lớp đang học, một bộ phim hoạt hình. Trẻ cũng không biết hết những ràng buộc thực tế. Con muốn học trống trong khi nhà ở chung cư vách mỏng, hàng xóm có em bé; con muốn học đàn tranh trong khi gần nhà không có lớp nào. Đây là những thứ bố mẹ phải cân.
Cách làm hợp lý là chia hai bước. Bước một, bố mẹ tự lọc danh sách nhạc cụ khả thi: để được trong nhà, có lớp hoặc giáo viên trong tầm đưa đón, vừa túi tiền cả năm chứ không chỉ tiền mua đàn. Bước hai, trong danh sách đó, con được nghe, xem và chạm thử, rồi chọn. Danh sách chỉ cần hai đến bốn nhạc cụ là đủ để con thấy mình được chọn thật.
So sánh các nhạc cụ phổ biến cho trẻ
Bảng dưới không xếp hạng nhạc cụ nào hay hơn, chỉ gom những điều kiện thực tế ảnh hưởng tới việc con có theo được lâu hay không.
| Nhạc cụ | Bắt đầu dễ hay khó | Tiếng ồn trong nhà | Không gian | Hợp với trẻ thế nào |
|---|---|---|---|---|
| Piano, đàn phím | Dễ ra tiếng ngay, nốt nằm sẵn trên phím | Vừa; đàn điện cắm tai nghe được | Cần một góc cố định | Trẻ thích giai điệu, thích nhìn thấy cấu trúc rõ ràng |
| Ukulele | Dễ, vài hợp âm là đệm được bài | Nhỏ | Rất gọn, mang đi được | Trẻ thích hát, thích chơi cùng người khác |
| Guitar cổ điển cỡ nhỏ | Vừa, đau ngón vài tuần đầu | Vừa | Gọn | Trẻ lớn hơn chút, thích đệm hát hoặc độc tấu |
| Violin | Khó ra tiếng đẹp những tháng đầu | Khá chói | Gọn | Trẻ kiên nhẫn, nghe tốt, chịu được giai đoạn tiếng chưa hay |
| Trống | Dễ thấy vui ngay, khó chơi đều | Rất to; có trống điện giảm tiếng | Cần chỗ khá rộng | Trẻ nhiều năng lượng, thích vận động |
| Sáo trúc | Khó thổi ra tiếng lúc đầu | Vừa | Rất gọn | Trẻ lớn, thích nhạc Việt, chịu khó tập hơi |
| Đàn tranh | Vừa, gảy ra tiếng dễ | Nhỏ đến vừa | Cần chỗ đặt đàn dài | Trẻ thích nhạc dân tộc, có lớp gần nhà |
Nhìn bảng sẽ thấy không có nhạc cụ "dễ toàn diện". Piano và ukulele cho cảm giác thành công sớm, hợp làm nhạc cụ đầu. Violin và sáo khó lúc đầu nhưng trẻ vượt qua được thì rất gắn bó. Trống hợp với những em khó ngồi yên, miễn là gia đình giải được bài toán tiếng ồn.
Chọn theo tính cách: gợi ý chứ không phải khuôn
Con thích hát, hay ngân nga. Nhạc cụ đệm được như ukulele, piano, guitar giúp con vừa chơi vừa hát, thứ con vốn đã thích. Con cũng có thể vào lớp hát hoặc hợp xướng thiếu nhi song song.
Con nhiều năng lượng, khó ngồi yên lâu. Trống, cajon, nhạc cụ gõ cho phép con dùng cả cơ thể. Ngồi yên trước đàn phím ba mươi phút có thể là cực hình với những em này, dù sau vài năm con vẫn có thể chuyển sang.
Con tỉ mỉ, thích làm từng chút cho đúng. Violin, piano, đàn tranh có nhiều chi tiết kỹ thuật, hợp với trẻ thích sửa từng động tác nhỏ và thấy vui khi một đoạn khó dần trôi chảy.
Con thích chơi cùng bạn. Ukulele, guitar, các nhạc cụ trong ban nhạc trường hay dàn nhạc thiếu nhi cho con cơ hội chơi chung sớm. Piano thường là nhạc cụ chơi một mình nhiều hơn.
Con nhút nhát. Không cần tránh nhạc cụ biểu diễn. Nhiều trẻ nhút nhát lại thấy dễ "nói" qua cây đàn hơn qua lời. Chỉ nên chọn lớp riêng hoặc nhóm nhỏ lúc đầu để con không bị áp lực trước đông người.
Lưu ý chung. Tính cách chỉ là gợi ý. Có những em hiếu động mê piano và những em trầm lặng mê trống. Khi con nói rõ mình thích nhạc cụ nào, lời con nặng ký hơn mọi bảng phân loại.
Quy trình cho con thử trước khi mua đàn
Thử nhạc cụ không tốn nhiều, trong khi mua nhầm một cây đàn đắt hay đóng tiền cả năm cho lớp con không thích thì tốn hơn nhiều. Có thể đi theo thứ tự sau trong vài tuần.
- Nghe trước khi chạm. Cùng con xem các buổi biểu diễn có nhiều nhạc cụ: dàn nhạc thiếu nhi, buổi báo cáo của một trung tâm, ban nhạc ở trường. Hỏi con tiếng nào con thích nhất.
- Chạm thử ở nơi có sẵn. Nhà người quen có đàn, phòng nhạc ở trường, buổi học thử miễn phí ở các lớp nhạc. Cho con bấm, gảy, thổi tự do vài phút mà không ai sửa.
- Học thử hai đến bốn buổi. Một buổi duy nhất chưa nói được gì: con có thể hào hứng vì mới lạ hoặc ngại vì lạ người. Vài buổi liên tiếp mới cho thấy con có quay lại với nhạc cụ đó không.
- Thuê hoặc mượn trước khi mua. Với violin, guitar cỡ nhỏ, trẻ sẽ lớn và đổi cỡ đàn sau một hai năm; thuê, mượn hoặc mua đàn cũ đang tốt là lựa chọn hợp lý giai đoạn đầu.
- Hẹn ngày cùng xem lại. Sau ba tháng, cả nhà ngồi lại: con còn muốn đi học không, có tự cầm đàn khi không ai nhắc không. Lúc đó mới quyết định đầu tư nhạc cụ tốt hơn.
Quy trình này cũng dạy con một điều: chọn một việc nghiêm túc là có thử, có cân nhắc, có hẹn xem lại, chứ không phải bốc đồng hay bị ép. Đó là bài học có ích ngoài âm nhạc.
Phần chi phí và thời gian ít nhà tính trước
Khi khoanh vùng nhạc cụ khả thi, nhiều gia đình chỉ nghĩ tới tiền mua đàn. Thực tế, những khoản dưới đây mới quyết định con có theo được vài năm hay không, và nên được tính cho cả năm đầu.
- Học phí theo tháng hoặc theo khoá: lớp nhóm, lớp riêng, giáo viên tới nhà chênh nhau đáng kể; nhạc cụ hiếm như đàn tranh, đàn bầu có thể ít lớp nên khó so sánh.
- Thời gian đưa đón: một buổi học bốn lăm phút cộng hai lượt đi về giờ cao điểm có thể chiếm cả buổi tối của một người lớn, mỗi tuần một hai lần.
- Đổi cỡ đàn: violin và guitar có nhiều cỡ theo tuổi; trẻ lớn nhanh sẽ cần đổi đàn sau một đến hai năm.
- Phụ kiện và bảo dưỡng: dây đàn, vĩ, nhựa thông, bao đàn, ghế đúng tầm, máy lên dây, chỉnh đàn định kỳ với piano cơ.
- Người ngồi cùng con ở nhà: những tháng đầu trẻ nhỏ cần một người lớn nhắc giờ, ngồi nghe. Đây là chi phí bằng thời gian, thường bị quên nhất.
Không cần con số chính xác, chỉ cần cả nhà trả lời được: khoản nào gánh được đều đặn trong một năm. Một nhạc cụ vừa sức gia đình mà con học đều vẫn tốt hơn nhạc cụ lý tưởng mà học được ba tháng rồi đứt.
Khi lựa chọn của con khác mong muốn của bố mẹ
Tình huống rất hay gặp: bố mẹ mong con học piano vì nghĩ đó là nền tảng, còn con nằng nặc đòi học trống hay guitar điện. Trước khi phản đối, nên hỏi con thích điều gì ở nhạc cụ đó. Có khi con thích một ban nhạc, có khi con thích cảm giác gõ mạnh, có khi chỉ vì bạn thân đang học. Mỗi lý do dẫn tới một cách xử lý khác nhau.
Quan niệm "phải học piano trước mới học được nhạc cụ khác" là không đúng. Piano giúp nhìn thấy nốt nhạc rõ ràng trên phím, nhưng trẻ học guitar, trống hay sáo vẫn học được nhạc lý và đọc nốt qua chính nhạc cụ của mình. Nhiều người chơi nhạc giỏi chưa từng học piano.
Nếu điều kiện gia đình không cho phép nhạc cụ con chọn, hãy nói thật lý do và cùng con tìm phương án gần nhất. Ví dụ giả định: con thích trống nhưng nhà ở chung cư, có thể bắt đầu bằng cajon và pad tập, rồi tìm lớp trống có phòng tập riêng. Con thấy mình được lắng nghe sẽ dễ chấp nhận hơn nhiều so với một câu "không được" không giải thích.
Ngược lại, nếu bố mẹ thật sự mong con học một nhạc cụ, có thể mời con thử nó như một trong các lựa chọn, nhưng giữ quyền quyết định cuối cho con. Một khởi đầu ép buộc hiếm khi kéo dài.
Những điều không nên dựa vào khi chọn
Nhạc cụ "sang" hay "có ích cho hồ sơ". Trẻ không học được lâu chỉ vì nhạc cụ đó trông đẹp trong mắt người lớn. Thứ giữ con lại là niềm vui khi chơi.
Một bài kiểm tra năng khiếu duy nhất. Một buổi kiểm tra ngắn khi con còn nhỏ, lạ người, lạ phòng không nói được nhiều về khả năng lâu dài. Đa số kỹ năng âm nhạc phát triển qua tập luyện.
Giá nhạc cụ rẻ hay đắt. Nhạc cụ rẻ nhất chưa chắc tiết kiệm nếu khó chơi đến mức con nản; nhạc cụ đắt chưa chắc cần ở giai đoạn thử. Hãy cân theo việc con dùng được bao lâu.
Điều anh chị em hay con nhà hàng xóm đang học. Mỗi đứa trẻ một sở thích. Hai anh em học cùng nhạc cụ còn dễ sinh so bì, điều nên tránh.
Lời hứa nhạc cụ này giúp con giỏi toán hơn. Bằng chứng về tác động của học nhạc lên các môn học khác còn nhiều tranh luận. Chọn nhạc cụ vì âm nhạc, không vì một lời hứa khó kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Piano có phải nhạc cụ nền tảng bắt buộc không?
Không bắt buộc. Piano giúp nhìn thấy nốt và hợp âm rõ ràng, nên nhiều giáo viên thích dùng làm nhạc cụ đầu. Nhưng trẻ học guitar, violin, sáo vẫn học nhạc lý qua chính nhạc cụ của mình, và có thể học thêm piano sau nếu muốn.
Con đòi đổi nhạc cụ sau một tháng thì sao?
Nên hỏi con vì sao muốn đổi: vì khó, vì chán, hay vì thật sự thích nhạc cụ khác hơn. Thường nên thoả thuận học tiếp một khoảng nhất định, ví dụ hết khoá ba tháng, rồi mới đổi, để con học được cách theo một việc đến mốc hẹn.
Trẻ học violin có quá khó không?
Violin khó ở giai đoạn đầu vì phải tự tìm cao độ và kéo vĩ cho ra tiếng đẹp. Nhiều trẻ vẫn học tốt nếu có đàn cỡ vừa tay, giáo viên quen dạy trẻ và bố mẹ kiên nhẫn với những tháng tiếng đàn còn chói.
Nhà chung cư có cho con học trống được không?
Được, với một số cách: tập trên pad tập hoặc trống điện cắm tai nghe, kê đệm chống rung dưới chân trống, đi tập ở phòng tập riêng. Nên nói trước với hàng xóm và giữ giờ tập hợp lý trong ngày.
Con không có hứng thú với nhạc cụ nào thì sao?
Không phải trẻ nào cũng cần học nhạc cụ. Con vẫn có thể yêu âm nhạc qua nghe, hát, nhảy. Có thể để thời gian trôi, cho con tiếp xúc tự nhiên với nhiều loại nhạc, sau một hai năm hỏi lại mà không ép.
Nên mua đàn mới hay đàn cũ cho con mới học?
Giai đoạn thử, đàn cũ còn tốt hoặc đàn thuê là lựa chọn hợp lý, nhất là với nhạc cụ có nhiều cỡ như violin và guitar. Điều quan trọng là đàn chơi được dễ dàng, không quá cứng tay, không lệch tiếng nặng.