Số chỉ nhịp là cặp số viết chồng lên nhau ở đầu bản nhạc. Với các nhịp đơn như 2/4, 3/4, 4/4, số trên cho biết mỗi ô nhịp có bao nhiêu phách, số dưới cho biết loại nốt nào được tính là một phách: 4 là nốt đen, 2 là nốt trắng, 8 là nốt móc đơn. Vậy 3/4 nghĩa là mỗi ô nhịp có ba phách, mỗi phách một nốt đen.
Nhịp 6/8 thì đọc khác: nó thuộc nhóm nhịp kép, mỗi ô có hai phách lớn, mỗi phách chia ba nốt móc đơn. Đây là chỗ người tự học hay hiểu sai nhất, và cũng là lý do một bài 6/8 nghe đung đưa khác hẳn một bài 3/4 dù cả hai đều có sáu nốt móc đơn trong hai ô.
Ô nhịp, vạch nhịp và phách
Bản nhạc được cắt thành từng đoạn bằng nhau bởi các vạch nhịp dọc; mỗi đoạn là một ô nhịp. Tổng trường độ của các nốt và dấu lặng trong một ô luôn đúng bằng số chỉ nhịp quy định, trừ ô lấy đà và ô cuối. Vạch kép mảnh đánh dấu chỗ chuyển đoạn, vạch kép có nét đậm là vạch kết bài, còn vạch kép kèm hai chấm là dấu nhắc lại.
Phách là nhịp đập đều đặn bạn cảm thấy khi nghe nhạc, chỗ người ta tự nhiên gõ chân hay gật đầu. Số chỉ nhịp gom các phách thành nhóm và đặt phách mạnh ở đầu mỗi nhóm. Vì thế cùng một chuỗi phách đều, chia thành nhóm hai hay nhóm ba sẽ cho cảm giác rất khác: nhóm hai như bước đi, nhóm ba như điệu nhảy xoay vòng.
Số chỉ nhịp chỉ ghi một lần ở đầu bài, ngay sau khoá nhạc và bộ dấu hoá, rồi có hiệu lực cho tới khi gặp số chỉ nhịp mới. Khác với khoá nhạc và dấu hoá được nhắc lại ở đầu mỗi dòng, số chỉ nhịp không lặp lại. Vì vậy khi mở bản nhạc ở giữa trang, bạn cần lật về đầu bài hoặc đầu đoạn gần nhất để biết mình đang đếm mấy phách.
Tốc độ của phách thì số chỉ nhịp không quy định. Nó được ghi riêng bằng con số tiếng mỗi phút, ví dụ nốt đen bằng 80, hoặc bằng thuật ngữ như chậm, vừa, nhanh. Bài 4/4 có thể rất chậm hoặc rất nhanh; số chỉ nhịp chỉ cho biết cách đếm và cách nhấn.
Bốn nhịp phổ biến nhất
Bảng so sánh bốn số chỉ nhịp bạn sẽ gặp trong phần lớn bài hát và bài tập nhập môn:
| Nhịp | Số phách mỗi ô | Đơn vị phách | Nhấn | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| 2/4 | 2 | Nốt đen | Mạnh – nhẹ | Bước đi, hành khúc, nhiều bài thiếu nhi và dân ca vui |
| 3/4 | 3 | Nốt đen | Mạnh – nhẹ – nhẹ | Xoay vòng, điệu valse, nhiều bài trữ tình |
| 4/4 | 4 | Nốt đen | Mạnh – nhẹ – mạnh vừa – nhẹ | Phổ biến nhất trong nhạc đại chúng, pop, rock, ballad |
| 6/8 | 2 phách lớn | Nốt đen chấm dôi (ba móc đơn) | Mạnh – nhẹ, mỗi phách chia ba | Đung đưa, ru, bập bềnh |
Nhịp 4/4 còn được viết bằng chữ C lớn ở đầu khuông. Chữ C có một gạch dọc xuyên qua là nhịp 2/2, mỗi ô hai phách nốt trắng, thường dùng cho đoạn nhanh để người đọc cảm theo hai phách lớn thay vì bốn phách nhỏ.
Cột "cảm giác" chỉ là xu hướng. Một bài 4/4 có thể buồn, một bài 3/4 có thể sôi nổi; tốc độ, hoà âm và lối chơi quyết định nhiều hơn số chỉ nhịp.
Nhịp đơn và nhịp kép: vì sao 6/8 không phải 3/4 gấp đôi
Ở nhịp đơn (2/4, 3/4, 4/4), mỗi phách chia tự nhiên làm hai: một nốt đen bằng hai nốt móc đơn. Ở nhịp kép (6/8, 9/8, 12/8), mỗi phách chia làm ba: một phách là nốt đen chấm dôi, bằng ba nốt móc đơn. Với nhịp kép, số trên chia cho 3 mới ra số phách thật: 6/8 có hai phách, 9/8 có ba phách, 12/8 có bốn phách.
So sánh trực tiếp sẽ thấy khác biệt. Viết sáu nốt móc đơn trong 3/4 thì chúng được nhóm thành ba cặp: một-và, hai-và, ba-và, nhấn ở nốt 1. Viết sáu nốt móc đơn trong 6/8 thì nhóm thành hai nhóm ba: một-hai-ba, bốn-năm-sáu, nhấn ở nốt 1 và nhẹ hơn ở nốt 4. Cùng số nốt, cùng tổng độ dài, nhưng tai nghe một bên là ba bước đều, một bên là hai nhịp đu đưa.
Cách nhóm gạch nối trên bản nhạc phản ánh điều này: trong 6/8, các nốt móc đơn được nối thành nhóm ba; trong 3/4, chúng nối thành nhóm hai. Nhìn cách nối là đoán được nhịp kể cả khi lỡ bỏ qua số chỉ nhịp ở đầu bài.
Nhiều bài ballad chậm mang cảm giác chia ba trong mỗi phách được ghi bằng 12/8, tức bốn phách lớn, mỗi phách ba nốt móc đơn. Khi đệm, người chơi thường đếm bốn phách và rải ba nốt trong mỗi phách. Nếu thấy một bài nghe "lắc lư" mà ghi 4/4, có thể người viết đã dùng liên ba hoặc ghi chú chơi lơi thay cho nhịp kép.
Cách đếm khi chơi từng loại nhịp
Đếm thành tiếng là cách nhanh nhất để nhịp ngấm vào tay. Bạn tập mỗi kiểu với máy đếm nhịp chậm, gõ chân ở phách chính:
- 2/4: đếm "một – hai", nhấn chữ "một". Có nốt móc đơn thì đếm "một và hai và".
- 3/4: đếm "một – hai – ba", nhấn "một". Đệm đàn kiểu valse thường đánh nốt trầm ở phách một, hợp âm ở phách hai và ba.
- 4/4: đếm "một – hai – ba – bốn", nhấn mạnh "một", nhấn vừa "ba". Nhạc pop, rock thường thêm trống dồn ở phách hai và bốn, tạo cảm giác ngược lại.
- 6/8 chậm: đếm cả sáu "một – hai – ba – bốn – năm – sáu", nhấn "một" và "bốn". Chân chỉ gõ hai lần mỗi ô.
- 6/8 nhanh: đếm hai phách "một – hai", mỗi phách tự cảm ba nốt nhỏ bên trong. Đây là cách người chơi thạo cảm 6/8.
- Chuyển nhịp giữa bài: khi gặp số chỉ nhịp mới giữa bản nhạc, dừng tay một nhịp trong lúc tập để đổi cách đếm, rồi mới chơi liền mạch.
Khi đã chơi trôi, bạn có thể bỏ đếm thành tiếng và chỉ đếm thầm, rồi chỉ cần gõ chân. Nhưng mỗi khi gặp đoạn tiết tấu khó, quay lại đếm to là cách sửa nhanh nhất.
Nhịp lấy đà, đảo phách và những chỗ dễ hụt
Nhịp lấy đà. Nhiều bài không bắt đầu ở phách một mà bắt đầu bằng một vài nốt trước vạch nhịp đầu tiên, gọi là nhịp lấy đà. Ô đầu tiên vì thế thiếu phách, và ô cuối bài thường được viết thiếu đúng phần đó để cộng lại tròn. Khi đệm hát, hợp âm đầu tiên thường rơi vào phách một của ô đầy đủ chứ không phải vào nốt lấy đà.
Đảo phách. Khi nốt được nhấn rơi vào phách nhẹ hoặc vào nửa sau của phách, rồi ngân vắt qua phách mạnh kế tiếp, ta có đảo phách. Đây là thứ làm cho nhạc pop, jazz, nhạc Latin có độ nảy. Cách tập là đếm nửa phách thật rõ để biết nốt đang bắt đầu ở "và" nào.
Ô cuối thiếu phách. Đừng tưởng bản nhạc in sai. Kiểm tra xem bài có nhịp lấy đà không; nếu có, phần thiếu ở ô cuối đã được bù ở đầu bài.
Vào sau dấu lặng đầu ô. Câu hát bắt đầu sau một dấu lặng ở phách một là chỗ người mới hay vào sớm. Đếm thành tiếng cả phách im lặng, đến đúng phách hai mới vào.
Quên nhấn phách mạnh. Chơi đều đều mọi phách khiến người nghe không biết bài là 3/4 hay 4/4. Một chút nhấn ở phách một là đủ để nhịp hiện ra.
Nhịp và các điệu đệm hát quen thuộc
Người đệm hát ở Việt Nam thường gọi theo tên điệu nhiều hơn số chỉ nhịp. Bảng dưới nối hai cách gọi theo thông lệ phổ biến; cách chơi cụ thể của từng điệu thì tuỳ người dạy và tuỳ nhạc cụ.
| Điệu | Nhịp thường ghi | Cách cảm phách khi đệm |
|---|---|---|
| Valse | 3/4 | Ba phách đều, phách một nặng, hai phách sau nhẹ |
| Boston | 3/4 | Như valse nhưng chậm và mềm hơn |
| Slow rock | 12/8 (có khi ghi 6/8 hoặc 4/4 kèm liên ba) | Bốn phách lớn, mỗi phách ba nốt nhỏ đung đưa |
| Ballad | 4/4 | Bốn phách, chậm, thường rải hợp âm |
| Bolero | 4/4 | Bốn phách chậm, tay đệm theo một tiết tấu riêng của điệu |
| Hành khúc (march) | 2/4 | Hai phách rõ, như bước chân |
Biết điệu thuộc nhịp nào giúp bạn đếm vào đúng và chuyển qua lại giữa các điệu cùng nhịp. Khi một bài nghe không ổn với điệu đang đệm, hãy kiểm tra số phách trước: có thể bạn đang đệm ba phách cho một bài bốn phách, hoặc ngược lại.
Tên điệu và tiết tấu tay phải được dạy kỹ ở các bài về đệm đàn; ở đây chỉ cần nắm khung nhịp bên dưới mỗi điệu, vì đó là phần không đổi dù bạn chơi guitar, piano hay ukulele.
Tự đoán nhịp của bài hát khi không có bản nhạc
Người đệm hát thường phải tự nghe ra nhịp. Vài cách thực tế:
- Gõ chân theo bài, rồi tìm chỗ cảm giác "về đầu" hoặc chỗ trống đánh mạnh nhất. Đếm số lần gõ chân giữa hai chỗ đó: hai, ba hay bốn.
- Nghe xem mỗi phách chia đôi hay chia ba. Nếu bên trong mỗi lần gõ chân có ba nhịp nhỏ đung đưa, khả năng cao là nhịp kép như 6/8 hoặc 12/8.
- Theo câu hát: câu nhạc phổ thông thường dài bốn hoặc tám ô nhịp, nên đếm số phách của một câu rồi chia ra.
- Nhìn người khác đệm: tay quạt đàn guitar hay nhịp trống thường lặp theo đúng chu kỳ ô nhịp.
- Thử đệm cả hai cách, ví dụ 3/4 và 6/8. Cách nào khớp với nhấn của lời hát và giai điệu thì đó là nhịp hợp.
Đôi khi một bài có thể ghi bằng hai số chỉ nhịp khác nhau mà nghe giống hệt, ví dụ 2/4 nhanh và 4/4 chậm gấp đôi. Với người đệm hát, điều quan trọng là cách đếm khớp với cảm giác bài, không phải ghi đúng như bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp 4/4 và 2/2 nghe có khác nhau không?
Tổng độ dài mỗi ô bằng nhau, nhưng 2/2 được cảm theo hai phách lớn nốt trắng thay vì bốn phách nhỏ nốt đen. Thường dùng cho bài nhanh để người chơi đỡ phải đếm dày. Với người nghe, khác biệt nằm ở cảm giác nhấn: 2/2 nhẹ nhàng và trôi hơn, 4/4 có bốn điểm nhấn rõ ràng hơn.
Có nhịp nào lẻ như 5/4 hay 7/8 không?
Có, gọi chung là nhịp lẻ hoặc nhịp hỗn hợp. Chúng được cảm như ghép các nhóm hai và ba: 5/4 thường là ba cộng hai hoặc hai cộng ba, 7/8 là hai cộng hai cộng ba hay các cách ghép khác. Nhạc dân gian một số vùng và nhạc rock thể nghiệm hay dùng loại nhịp này.
Vì sao đệm 6/8 bằng điệu 3/4 nghe sai sai?
Vì 3/4 đặt ba điểm nhấn đều trong ô, còn 6/8 chỉ có hai điểm nhấn với ba nốt nhỏ trong mỗi phách. Đệm 3/4 cho bài 6/8 sẽ làm câu hát bị lệch nhấn, nghe như nói sai trọng âm. Thử đổi lại tay đệm theo hai nhóm ba, cảm giác đung đưa sẽ hiện ra.
Nhịp và tiết tấu khác nhau thế nào?
Nhịp là khung đều đặn chia phách và nhấn mạnh nhẹ, giống như dòng kẻ trên giấy. Tiết tấu là cách các nốt dài ngắn được sắp lên khung đó, giống chữ viết trên dòng kẻ. Cùng nhịp 4/4 có vô số tiết tấu khác nhau, từ bốn nốt đen đều đặn đến những chùm móc kép đảo phách.
Làm sao biết bài bắt đầu bằng nhịp lấy đà?
Nhìn ô đầu tiên: nếu tổng trường độ ít hơn số chỉ nhịp, đó là nhịp lấy đà. Khi nghe, chú ý lời hát: nếu vài chữ đầu nghe như dẫn vào và chữ quan trọng rơi vào phách mạnh sau đó, những chữ đầu thuộc ô lấy đà. Khi đếm vào, bạn đếm phần còn thiếu rồi mới hát.
Đếm "một và hai và" hay "một hai ba bốn" thì đúng?
Cả hai đều đúng, dùng cho mức chia khác nhau. Đếm theo phách khi các nốt từ nốt đen trở lên, thêm chữ "và" khi có nốt móc đơn để đánh dấu nửa phách. Với móc kép, nhiều người đếm "một e và a" để chia mỗi phách thành bốn phần đều nhau.