Khi đệm hát guitar, tay phải có hai cách chính: quạt chả — gảy nhiều dây cùng lúc theo chiều lên xuống, tiếng dày, hợp với bài vui hoặc điệp khúc cần sức; và rải — gảy lần lượt từng dây, thường ngón cái gảy nốt trầm rồi các ngón kia gảy dây cao, tiếng mỏng và trong, hợp với bài chậm hoặc đoạn đầu cần nhẹ nhàng.
Người mới chỉ cần ba mẫu để đệm được rất nhiều bài: một mẫu quạt bốn phách, một mẫu rải bốn phách và điệu valse ba phách. Các tên điệu khác như slow, boston, bolero, bossa nova đều là biến thể hoặc mở rộng của những nguyên tắc này, học sau khi tay phải đã vững.
Quạt chả và rải khác nhau thế nào
Chữ "quạt chả" là cách gọi dân dã của người chơi guitar Việt, lấy hình ảnh tay quạt bếp than: cổ tay vẩy lên xuống đều đặn qua các dây. Khi quạt, phím gảy hoặc móng ngón tay quét qua nhiều dây trong một cú. Tiếng đàn dày, có lực, nhịp rõ, dễ dẫn dắt người hát và cả nhóm hát theo.
Rải (hay gảy rải, gảy ngón) là tách hợp âm ra thành từng nốt. Ngón cái thường lo nốt trầm — gọi là nốt bass, chính là dây gốc của hợp âm — các ngón trỏ, giữa, áp út lo dây 3, 2, 1. Tiếng mềm, có khoảng thở, để giọng hát nổi lên. Rải đòi ngón tay phải độc lập hơn nên thường học sau quạt một chút.
Trong một bài, hai cách thường đi cùng nhau: rải ở phần đầu và đoạn chuyển, quạt ở điệp khúc. Sự đổi lớp này tạo cao trào tự nhiên mà không cần thêm nhạc cụ. Người mới đệm cả bài một kiểu vẫn hoàn toàn ổn; khi đã vững, việc đổi từ rải sang quạt ở điệp khúc là bước nâng cấp dễ nhất.
Về âm lượng, rải luôn nhỏ hơn quạt. Nếu bạn đệm cho cả nhóm cùng hát ở nơi đông người, rải có thể bị chìm; ngược lại, khi đệm cho một giọng hát nhỏ trong phòng, quạt mạnh dễ lấn giọng. Nghe xem giọng hát có còn nổi lên trên tiếng đàn không là cách nhanh nhất để chọn giữa hai lối chơi ở từng đoạn.
Mẫu quạt bốn phách đầu tiên
Mẫu quạt phổ biến nhất cho nhịp 4/4 có thể đọc là: xuống – xuống lên – lên xuống lên. Học theo từng tầng:
- Quạt xuống bốn cái mỗi ô nhịp, mỗi phách một cái, đếm "một, hai, ba, bốn". Giữ đều theo máy đếm nhịp chậm.
- Thêm cú lên giữa các phách: xuống – lên – xuống – lên… tám cú mỗi ô, đếm "một và hai và ba và bốn và". Tay phải lên xuống liên tục như con lắc.
- Bỏ bớt cú chạm dây nhưng giữ tay chạy. Mẫu xuống – xuống lên – lên xuống lên chính là chuỗi tám cú trên, nhưng ở phách "ba" tay vẫn đi xuống mà không chạm dây.
- Lặp trên một hợp âm cho tới khi không cần nghĩ, rồi ghép với việc đổi hợp âm ở đầu mỗi ô.
- Nhấn nhẹ phách hai và bốn khi đã quen, cho tiếng đàn có độ "lắc" hơn.
Điểm mấu chốt là tay phải không bao giờ dừng chuyển động lên xuống; chỉ có chuyện chạm dây hay không. Người mới hay sai vì cố "nhảy" cách quãng, làm nhịp lúc nhanh lúc chậm.
Mẫu rải bốn phách và rải ba phách
Ký hiệu: B là nốt bass (dây gốc của hợp âm, gảy bằng ngón cái), số 3, 2, 1 là dây gảy bằng ngón trỏ, giữa, áp út. Đây là các mẫu hay gặp; mỗi người dạy có thể viết hơi khác.
| Mẫu | Cách gảy trong một ô nhịp | Hợp với |
|---|---|---|
| Rải bốn phách đơn | B – 3 – 2 – 1 – 2 – 3 – 2 – 3 (tám nốt đều) | Ballad chậm, đoạn mở đầu |
| Rải bốn phách có bass đổi | Giống trên, nhưng nửa sau ô gảy một nốt bass khác của hợp âm | Bài chậm cần chuyển động ở tiếng trầm |
| Rải ba nốt mỗi phách | Mỗi phách: B – 3 – 2 rồi 1 – 2 – 3, xoay vòng | Các bài slow nhịp chậm có cảm giác chia ba |
| Valse ba phách | Phách một: B; phách hai và ba: các ngón gảy cùng lúc dây 3, 2, 1 | Bài nhịp 3/4 |
Bảng nốt bass của các hợp âm mở: Em, E, G gảy từ dây 6; Am, A, C gảy từ dây 5; D, Dm gảy từ dây 4. Gảy nhầm dây bass — nhất là gảy dây 6 khi bấm C hay D — là lý do chính khiến tiếng đệm nghe đục.
Khi tập rải, đặt máy đếm nhịp ở tốc độ thật chậm và để mỗi nốt rơi đúng một tiếng gõ chia nhỏ. Rải đều quan trọng hơn rải nhanh: tám nốt cách nhau đều đặn nghe như một dòng chảy, còn tám nốt lúc dồn lúc giãn nghe như đàn bị vấp, dù không có nốt nào sai.
Chọn điệu cho một bài hát
Đếm nhịp trước. Nghe bài gốc, vỗ tay theo. Nếu cảm giác "một hai ba, một hai ba" là nhịp 3/4, dùng valse. Nếu là "một hai ba bốn", là nhịp 4/4. Nếu mỗi phách như chia ba nhỏ "một-và-a, hai-và-a", bài có cảm giác chia ba, hợp với kiểu rải ba nốt mỗi phách.
Nghe tốc độ. Bài chậm, tình cảm thường hợp với rải; bài vừa và nhanh, vui tươi thường hợp với quạt. Không có quy định cứng — nhiều bài chậm vẫn quạt nhẹ được.
Nghe tiếng trống trong bản gốc. Nhạc cụ gõ trong bản thu thường gợi ý điệu. Trống nhấn mạnh phách hai và bốn thì mẫu quạt ở trên hợp. Không nghe rõ trống thì chọn rải.
Nghĩ đến chỗ chơi. Đệm ở buổi họp mặt ồn ào cần quạt cho đủ lực; đệm trong phòng yên tĩnh, hát nhỏ thì rải. Cùng một bài có thể chơi hai cách tùy hoàn cảnh.
Giữ đơn giản. Một mẫu đều, đúng nhịp nghe hay hơn nhiều so với mẫu phức tạp mà lúc nhanh lúc chậm. Người nghe nhớ nhịp, ít ai để ý mẫu tay phải.
Vừa đàn vừa hát mà không loạn nhịp
Phần lớn người mới thấy tay phải đang đều bỗng rối khi bắt đầu hát. Lý do là giai điệu hát có nhịp riêng — có chỗ ngân dài, có chỗ chữ rơi vào giữa phách — trong khi tay phải phải giữ nguyên mẫu. Não phải làm hai việc có nhịp khác nhau cùng lúc.
Cách tập hiệu quả là đi từng lớp. Đầu tiên, tay phải chơi mẫu quạt hoặc rải tới mức tự động; thử vừa chơi vừa nói chuyện, nếu tay không dừng là đã đủ tự động. Tiếp theo, chơi và ngân nga giai điệu không lời. Rồi hát lời rất chậm, có thể chỉ quạt xuống mỗi phách một cái. Cuối cùng mới quay lại mẫu đầy đủ.
Chọn đúng tông giọng cũng quan trọng. Bài quá cao hoặc quá thấp làm bạn gồng giọng và mất tập trung vào tay. Một chiếc kẹp tăng tông (capo) kẹp lên cần đàn giúp nâng cao độ cả bài mà vẫn giữ các hình hợp âm mở đã quen. Thử vài vị trí capo cho tới khi giọng hát thoải mái nhất.
Ví dụ giả định: một bạn đệm bài nhịp 4/4 bằng G – Em – C – D nhưng hát bị gắt ở điệp khúc. Kẹp capo ở phím 2 và giữ nguyên các hình hợp âm, cả bài cao lên một cung; hoặc chuyển sang hình hợp âm của giọng thấp hơn. Sau vài lần thử, bạn tìm được chỗ hát vừa giọng mà không phải học hợp âm mới.
Chặn tiếng bằng lòng bàn tay: cách thêm nhấn cho tiếng quạt
Khi mẫu quạt cơ bản đã đều, kỹ thuật đáng học tiếp theo là chặn tiếng: ngay sau khi quạt xuống ở một phách, đặt nhanh cạnh lòng bàn tay phải (phía ngón út) lên các dây để tắt tiếng, tạo một tiếng "chát" ngắn và khô. Trong nhiều tài liệu tiếng Việt, đây chính là chữ "chặn" trong các cụm như "bass – chặn – chặn" của điệu valse.
Chặn tiếng thường đặt ở phách hai và bốn của nhịp 4/4, đúng chỗ tiếng trống dập trong ban nhạc. Chỉ cần thêm nó vào mẫu xuống – xuống lên – lên xuống lên, tiếng đàn lập tức có cảm giác có bộ gõ đi kèm, rất hợp khi đệm một mình ở buổi họp mặt.
Cách tập: quạt xuống một cái, để tiếng vang, rồi đặt cạnh bàn tay lên dây gần ngựa đàn cho tắt hẳn. Lặp chậm, chú ý tiếng tắt phải gọn chứ không rè kéo dài. Khi đã quen, ghép cú quạt và cú chặn thành một động tác liền: tay quét xuống rồi cạnh bàn tay rơi ngay lên dây. Ở guitar classic, có thể chặn bằng cách đặt các ngón tay phải lên dây thay cho cạnh bàn tay.
Đừng lạm dụng. Chặn ở mọi phách làm tiếng đàn cụt và mất độ vang; một hai chỗ chặn mỗi ô nhịp là đủ tạo nhấn.
Lỗi tay phải thường gặp và cách sửa nhanh
Nghe lại bản thu của mình và đối chiếu với danh sách dưới đây:
- Quạt toàn bộ sáu dây cho mọi hợp âm: làm C, D nghe đục. Ở cú xuống đầu tiên, nhắm vào dây bass đúng; các cú sau có thể quét ít dây hơn.
- Cú lên quá mạnh: cú lên thường chỉ cần chạm ba bốn dây cao, nhẹ hơn cú xuống. Cú lên quá nặng làm tiếng đàn chát.
- Rải bị dồn: nốt rải dính chùm vào nhau. Tập rải thật chậm, mỗi nốt một tiếng đếm, để ngón tách bạch.
- Gồng cổ tay khi quạt nhanh: tiếng cứng và mỏi. Hạ tốc độ, thả lỏng, để phím gảy hơi đàn hồi.
- Đổi điệu giữa bài mà không báo trước: người hát theo bị hụt. Khi chuyển từ rải sang quạt, làm ở đầu điệp khúc và có một cú quạt dẫn ở phách cuối câu trước.
Một bài tập nhỏ: thu ba mươi giây đệm không hát, nghe lại chỉ để ý tay phải. Người mới thường phát hiện nhịp nhanh dần về cuối — một lỗi rất khó tự nhận ra khi đang chơi, nhưng nghe lại thấy ngay.
Câu hỏi thường gặp
Nên học quạt hay rải trước?
Phần lớn người mới học quạt trước vì dễ nghe ra kết quả và giúp tay trái quen đổi hợp âm theo nhịp. Rải đòi các ngón tay phải độc lập, nên học sau vài tuần. Nếu bạn học guitar cổ điển hoặc chủ yếu thích bài chậm, có thể bắt đầu bằng rải.
Quạt bằng phím gảy hay bằng ngón tay?
Cả hai đều được. Phím gảy cho tiếng sáng, đều và to hơn trên dây sắt; ngón tay hoặc móng cho tiếng mềm, ấm. Người mới đệm hát acoustic thường dùng phím mỏng. Với rải, phần lớn người chơi dùng ngón tay để gảy nhiều dây cách nhau.
Điệu bolero, boston khác gì những điệu trong bài này?
Đó là những điệu có mẫu tay phải đặc trưng riêng, phổ biến trong nhạc Việt. Boston gần với valse, chơi chậm và nhẹ; bolero có mẫu nhấn riêng, thường kết hợp bass và chặn tiếng. Nên học sau khi đã vững quạt bốn phách, rải và valse, vì chúng xây trên các kỹ năng đó.
Capo có làm mất đi cái hay của đàn không?
Không. Capo là dụng cụ phổ biến kể cả với người chơi chuyên nghiệp, giúp chuyển tông nhanh và giữ được tiếng vang của dây buông. Lưu ý kẹp sát thanh phím và lên dây lại sau khi kẹp nếu thấy lệch, vì capo có thể kéo dây căng thêm một chút.
Vừa hát vừa đàn thì nên nhìn tay hay nhìn ra trước?
Khi tập, nhìn tay lúc đổi hợp âm khó là bình thường. Khi chơi cùng mọi người, cố gắng nhìn ra trước và chỉ liếc tay ở chỗ khó. Muốn làm được, tay phải và các cú chuyển phải đủ tự động, nên luyện từng lớp trước khi ghép.
Có thể tự tạo mẫu quạt riêng không?
Có. Khi đã vững mẫu cơ bản, bạn có thể bỏ hoặc thêm cú chạm dây, nhấn phách khác, chặn tiếng bằng lòng bàn tay để tạo màu. Nguyên tắc là tay phải vẫn chạy đều lên xuống theo nhịp, chỉ thay đổi chỗ chạm dây, để nhịp không bị xô.