Tám hợp âm mở người mới học guitar nên biết trước là Em, Am, E, A, D, C, G và Dm. Với chúng, bạn đệm được một phần lớn các bài hát phổ thông ở các giọng thông dụng. Thứ tự dễ nhất để bắt đầu là Em và Am (chỉ hai, ba ngón và gần nhau), sau đó tới E, A, D, rồi C và G — hai hợp âm cần dang ngón nhiều nhất.
Gọi là hợp âm "mở" vì chúng dùng các dây buông (không bấm) cùng với vài nốt bấm ở ba phím đầu. Bấm được hình không khó; cái khó là làm cho mọi dây cần kêu đều kêu rõ, dây cần tắt thì không gảy vào. Bài này đi qua cách đọc sơ đồ, cách bấm từng hợp âm và cách tự sửa tiếng rè.
Cách đọc ký hiệu hợp âm guitar
Trên sơ đồ hợp âm, sáu đường dọc là sáu dây: bên trái là dây 6 (dây Mi trầm, to nhất), bên phải là dây 1 (dây Mi cao, mảnh nhất). Các đường ngang là thanh phím; vạch đậm trên cùng là đầu đàn. Chấm tròn là chỗ đặt ngón, số trong chấm là ngón nào: 1 là ngón trỏ, 2 ngón giữa, 3 ngón áp út, 4 ngón út. Ký hiệu O trên đầu dây là gảy dây buông, X là không gảy dây đó.
Nhiều tài liệu chữ dùng cách viết sáu ký tự, đọc từ dây 6 tới dây 1. Ví dụ "x 0 2 2 1 0" nghĩa là: dây 6 không gảy, dây 5 buông, dây 4 bấm phím 2, dây 3 bấm phím 2, dây 2 bấm phím 1, dây 1 buông. Đó chính là hợp âm Am. Bài này dùng cách viết đó kèm mô tả ngón để bạn đọc mà không cần hình.
Tên hợp âm theo ký hiệu quốc tế: chữ cái là nốt gốc (C là Đô, D Rê, E Mi, F Fa, G Sol, A La, B Si); chữ "m" thường viết liền sau là hợp âm thứ (nghe buồn hơn), không có "m" là hợp âm trưởng (nghe sáng). Như vậy Am là La thứ, C là Đô trưởng. Ý nghĩa sâu hơn của trưởng – thứ thuộc chuyên mục nhạc lý; để bấm đàn, bạn chỉ cần đọc đúng tên.
Tám hợp âm mở đầu tiên và cách bấm
Bảng dưới ghi vị trí từ dây 6 tới dây 1 và ngón bấm. Ngón đặt theo gợi ý phổ biến; về sau bạn có thể gặp cách bấm khác cho cùng hợp âm, điều đó bình thường.
| Hợp âm | Dây 6 → 1 | Ngón bấm | Gảy từ dây |
|---|---|---|---|
| Em (Mi thứ) | 0 2 2 0 0 0 | Ngón 2 dây 5 phím 2, ngón 3 dây 4 phím 2 | Cả sáu dây |
| Am (La thứ) | x 0 2 2 1 0 | Ngón 1 dây 2 phím 1, ngón 2 dây 4 phím 2, ngón 3 dây 3 phím 2 | Dây 5 |
| E (Mi trưởng) | 0 2 2 1 0 0 | Hình giống Am, dời sang phía dây trầm một dây: ngón 1 dây 3 phím 1, ngón 2 dây 5 phím 2, ngón 3 dây 4 phím 2 | Cả sáu dây |
| A (La trưởng) | x 0 2 2 2 0 | Ba ngón 1, 2, 3 cùng phím 2 ở dây 4, 3, 2 | Dây 5 |
| D (Rê trưởng) | x x 0 2 3 2 | Ngón 1 dây 3 phím 2, ngón 2 dây 1 phím 2, ngón 3 dây 2 phím 3 | Dây 4 |
| Dm (Rê thứ) | x x 0 2 3 1 | Ngón 1 dây 1 phím 1, ngón 2 dây 3 phím 2, ngón 3 dây 2 phím 3 | Dây 4 |
| C (Đô trưởng) | x 3 2 0 1 0 | Ngón 1 dây 2 phím 1, ngón 2 dây 4 phím 2, ngón 3 dây 5 phím 3 | Dây 5 |
| G (Sol trưởng) | 3 2 0 0 0 3 | Ngón 2 dây 5 phím 2, ngón 3 dây 6 phím 3, ngón 4 dây 1 phím 3 | Cả sáu dây |
G có thêm một cách bấm hay gặp là 3 2 0 0 3 3, thêm ngón ở dây 2 phím 3; tiếng đặc hơn và về sau chuyển sang C, D thuận tay hơn với một số người. Người mới có thể bắt đầu với cách nào thấy dễ.
Vì sao nên học theo thứ tự này
Em và Am cho kết quả nhanh. Em chỉ cần hai ngón và gảy cả sáu dây, gần như không thể sai số dây. Am thêm một ngón nữa và dạy bạn chuyện bỏ dây 6. Có hai hợp âm này trong vài ngày, bạn đã chuyển qua lại được và nghe ra một vòng nhạc buồn quen thuộc.
E là Am dời lên một dây. Hình ngón của E và Am giống hệt nhau, chỉ khác dây. Học hai hợp âm này cạnh nhau giúp bạn hiểu rằng hợp âm là những hình có thể di chuyển, một ý tưởng sẽ dùng lại khi học hợp âm chặn.
A và D dạy bấm chụm ngón. Ba ngón dồn vào một phím (A) hay xếp thành tam giác nhỏ trên ba dây cao (D) rèn độ chính xác của đầu ngón: phải bấm đúng dây mà không chạm dây kề. Đây là kỹ năng nền cho mọi hợp âm sau.
C và G để sau vì cần dang ngón. C trải ngón qua ba phím và bốn dây, G kéo ngón từ dây 6 tới dây 1. Tay chưa quen sẽ dễ làm tịt dây 3 trong C hoặc chạm dây 5 trong G. Khi các hợp âm trước đã ổn, ngón tay đủ linh hoạt để học hai hợp âm này nhanh hơn.
Dm để cuối nhưng đừng bỏ. Dm hay xuất hiện trong các bài giọng La thứ cùng Am, E, nên cần cho việc đệm hát. Hình của nó hơi gò, ngón 1 chỉ chạm dây 1 nên dễ bị kêu đục; tập riêng vài ngày là quen.
Quy trình bấm một hợp âm cho kêu sạch
Mỗi khi học một hợp âm mới, làm đúng chuỗi sau thay vì đặt cả bàn tay xuống rồi quạt ngay:
- Đặt từng ngón một, bắt đầu từ ngón ở dây trầm nhất. Nhìn kỹ dây và phím trước khi ấn.
- Ép đầu ngón sát phía sau thanh phím, ngón cong để không chạm dây kề.
- Gảy từng dây một từ dây gốc tới dây 1, chậm. Nghe dây nào rè (tiếng xè xè) hoặc tịt (tiếng bụp không vang).
- Sửa đúng ngón gây lỗi: dây rè thường do ngón bấm xa phím hoặc chưa đủ lực; dây tịt thường do ngón bên cạnh nằm đè lên.
- Nhấc cả bàn tay ra rồi đặt lại, lặp lại năm đến mười lần. Mục tiêu là đặt cả cụm ngón cùng lúc mà vẫn đúng.
- Chỉ khi gảy từng dây đều sạch mới quạt cả hợp âm.
Bước gảy từng dây tốn thêm ít thời gian nhưng tiết kiệm nhiều tuần. Người bỏ qua nó thường quạt mạnh để át tiếng rè, rồi mang hợp âm lỗi theo nhiều tháng mà không biết.
Bảng sửa lỗi hay gặp khi bấm hợp âm
Khi một hợp âm nghe "không giống", gần như luôn rơi vào một trong các trường hợp dưới đây.
| Hiện tượng | Hay gặp ở hợp âm | Cách sửa |
|---|---|---|
| Dây 1 tịt | C, Am, D | Gốc bàn tay chạm dây 1 hoặc ngón 1 duỗi phẳng; cong ngón nhiều hơn, đưa cổ tay ra trước |
| Dây 3 tịt | C, Am | Ngón 2 ở dây 4 đổ lên dây 3; dựng ngón đứng hơn, bấm bằng đầu ngón |
| Dây 5 bị chạm trong G | G | Ngón 3 ở dây 6 đè lên dây 5; dịch ngón sát mép dây 6 |
| Rè lẹt xẹt | Mọi hợp âm | Ngón bấm xa thanh phím hoặc lực yếu; dời ngón sát phím, ép chắc hơn |
| Nghe đục, lẫn tiếng trầm lạ | D, Dm, C, Am | Gảy cả dây không thuộc hợp âm; tập tay phải bắt đầu đúng dây gốc |
| Hợp âm đúng mà nghe vẫn lệch | Mọi hợp âm | Đàn chưa lên dây chuẩn, hoặc ấn quá mạnh làm dây căng thêm và chênh cao độ |
Nếu đã thử mọi cách mà một phím vẫn rè ở cả dây buông lẫn khi bấm, rất có thể đàn có vấn đề: dây quá thấp, phím đàn kênh. Khi đó nên mang đàn tới thợ kiểm tra, đừng cố tập để "quen".
Bước tiếp theo: các hợp âm bảy mở dễ bấm
Khi tám hợp âm trên đã ổn, nhóm hợp âm bảy mở là phần mở rộng tự nhiên. Chúng thường dễ bấm hơn bạn tưởng, vì nhiều hình chỉ cần nhấc bớt một ngón khỏi hợp âm đã biết, và chúng xuất hiện rất thường trong các bài nhạc phổ thông như một bước "dẫn" sang hợp âm sau.
| Hợp âm | Dây 6 → 1 | Liên hệ với hợp âm đã biết |
|---|---|---|
| E7 | 0 2 0 1 0 0 | Bấm E rồi nhấc ngón ở dây 4, để dây 4 buông |
| A7 | x 0 2 0 2 0 | Bấm A rồi nhấc ngón ở dây 3 |
| D7 | x x 0 2 1 2 | Hình tam giác của D lật ngược, ngón 1 ở dây 2 phím 1 |
| G7 | 3 2 0 0 0 1 | Giống G, nhưng dây 1 bấm phím 1 thay vì phím 3 |
| C7 | x 3 2 3 1 0 | Bấm C rồi thêm ngón út ở dây 3 phím 3 |
| B7 | x 2 1 2 0 2 | Hình mới, bốn ngón; hay gặp trong các bài giọng Mi thứ |
Trong một bài giọng La thứ, cú chuyển E7 sang Am nghe "về nhà" rõ hơn E sang Am; trong giọng Mi thứ, B7 sang Em cũng vậy. Bạn không cần hiểu lý thuyết để nghe ra điều đó — chỉ cần chơi thử hai cách và so tai. Lý do sâu hơn nằm ở chuyên mục nhạc lý.
Từ bấm được tới đệm được
Biết tám hợp âm chưa có nghĩa là đệm được bài. Bước tiếp theo là tập chuyển giữa những cặp hay đi cùng nhau: Am – Em, C – Am, G – Em, D – G, Am – Dm, E – Am. Các vòng như C – Am – Dm – G hay G – Em – C – D xuất hiện trong rất nhiều bài hát phổ thông; tập riêng chúng như những bài khởi động mỗi buổi.
Ví dụ giả định: một bạn đã bấm sạch cả tám hợp âm nhưng đệm bài đầu tiên vẫn vấp vì C sang G mất hai giây. Bạn dành năm phút mỗi tối chỉ đổi qua đổi lại C và G theo máy đếm nhịp chậm. Sau khoảng mười ngày, cú chuyển gần như tự động và bài đầu tiên trơn tru hơn hẳn. Kỹ thuật chuyển hợp âm có bài riêng trong chuyên mục này.
Lưu ý khi tra hợp âm bài hát: bạn có thể dùng hợp âm để tập cho riêng mình, nhưng khi chia sẻ công khai, nhất là chép nguyên lời và hợp âm cả bài, cần để ý chuyện bản quyền của bài hát đó.
Câu hỏi thường gặp
Ngón út có cần dùng khi bấm hợp âm cơ bản không?
Ở tám hợp âm mở đầu tiên, ngón út chủ yếu dùng trong G (dây 1 phím 3) theo cách bấm phổ biến. Dù vậy, nên tập cho ngón út khoẻ sớm, vì nó rất cần cho hợp âm bảy, hợp âm chặn và nhiều cách bấm G, C về sau.
Hợp âm C hay bị tịt dây 1, phải làm sao?
Thường là do phần thịt dưới ngón trỏ hoặc gốc bàn tay chạm vào dây 1. Hãy đẩy cổ tay ra trước một chút để lòng bàn tay rời khỏi cần đàn, dựng ngón 1 đứng hơn để chỉ đầu ngón chạm dây 2. Gảy riêng dây 1 sau mỗi lần chỉnh để kiểm tra.
Tay nhỏ có bấm được hợp âm G không?
Được. Hợp âm G cần dang ngón từ dây 6 tới dây 1 nhưng chỉ trong ba phím đầu, nơi khoảng cách phím rộng nhưng vẫn vừa với đa số bàn tay. Tập kéo giãn ngón dần mỗi ngày, và thử cách bấm G dùng ngón 1, 2, 3 nếu ngón út còn yếu.
Có nên học hợp âm qua ứng dụng không?
Ứng dụng giúp tra hình hợp âm nhanh và có thể nghe mẫu tiếng chuẩn để so. Nhưng ứng dụng không thấy tay bạn, nên vẫn cần tự gảy từng dây để nghe lỗi, hoặc quay video tay mình để soi lại. Dùng ứng dụng như từ điển, không phải người dạy.
Học bao lâu thì bấm được tám hợp âm này?
Với người tập đều mỗi ngày, bấm sạch từng hợp âm thường mất vài tuần, còn chuyển qua lại mượt thì lâu hơn. Mỗi người một tốc độ. Thay vì đếm ngày, hãy dùng phép thử gảy từng dây: hợp âm nào qua được thì coi là đã thuộc.
Hợp âm thứ và trưởng khác nhau thế nào khi nghe?
Khi nghe cạnh nhau, hợp âm trưởng thường cho cảm giác sáng, vững, còn hợp âm thứ nghe trầm, man mác hơn. Thử bấm A rồi Am, E rồi Em: chỉ khác một nốt nhưng màu sắc đổi hẳn. Đây là cách luyện tai đơn giản ngay trên cây đàn.