Mang đàn đi xa an toàn phụ thuộc vào hai thứ: lớp bảo vệ đủ cho phương tiện bạn đi và tránh cho đàn bị sốc nhiệt, sốc ẩm. Đi xe máy trong thành phố, một bao có đệm đeo hai vai là đủ; gửi xe khách hay ký gửi máy bay thì hộp cứng gần như là điều kiện bắt buộc nếu bạn muốn đàn về nguyên vẹn.
Với máy bay, quy định mang nhạc cụ lên khoang khác nhau theo từng hãng, từng hạng vé và có thể thay đổi, nên việc đầu tiên là đọc quy định hiện hành của hãng bạn bay trước khi đặt vé. Bài này đi qua từng phương tiện thường gặp ở Việt Nam, kèm những việc nên làm khi đến nơi để cây đàn quen lại với khí hậu mới.
Đàn hỏng khi đi xa vì đâu
Phần lớn hư hỏng khi vận chuyển đến từ ba nguồn. Thứ nhất là va đập: đàn rơi, bị đè, bị xô vào cạnh cứng. Chỗ yếu nhất của guitar là đầu cần nơi nối với khoá dây, vì nó dài, nhô ra và có góc nghiêng; khi thùng đàn rơi theo chiều đứng, lực dồn vào đây và có thể làm nứt hoặc gãy hẳn.
Thứ hai là nhiệt độ. Khoang xe kín dưới nắng, cốp xe ô tô, khoang hành lý xe khách có thể nóng hơn rất nhiều so với ngoài trời. Nhiệt độ cao làm keo dán các chi tiết mềm đi, sơn có thể nhăn, ngựa đàn có thể bị kéo bong dưới lực căng dây. Ngược lại, khoang hàng máy bay và phòng điều hoà lạnh rồi bất ngờ ra trời nóng ẩm khiến hơi nước đọng trên mặt đàn.
Thứ ba là độ ẩm thay đổi nhanh khi bạn đi từ vùng khí hậu này sang vùng khác, ví dụ từ mùa nồm miền Bắc vào mùa khô miền Nam, hoặc lên vùng núi cao lạnh. Gỗ đàn cần thời gian thích nghi; thay đổi quá nhanh là lúc dễ nứt mặt, phím trồi. Biết ba nguồn này, bạn sẽ thấy mọi lời khuyên phía dưới đều nhằm giảm một trong ba.
Chọn lớp bảo vệ theo phương tiện
Không phải chuyến đi nào cũng cần hộp cứng. Bảng dưới gợi ý mức bảo vệ phù hợp với từng tình huống phổ biến:
| Phương tiện | Rủi ro chính | Lớp bảo vệ nên dùng |
|---|---|---|
| Xe máy trong thành phố | Va quệt, mưa, nắng | Bao có đệm dày, quai hai vai, áo mưa trùm ngoài khi mưa |
| Ô tô cá nhân | Nóng trong xe khi đỗ, đồ nặng đè lên | Bao hoặc hộp đặt trong khoang hành khách, không để lại trong xe đỗ dưới nắng |
| Xe khách, gửi hàng | Bị xếp dưới hàng nặng, nóng trong khoang | Hộp cứng hoặc thùng có chèn kín, đánh dấu dễ vỡ, hỏi chỗ để |
| Máy bay, mang lên khoang | Không có chỗ trên giá, bị yêu cầu ký gửi phút chót | Bao có đệm gọn, chuẩn bị sẵn phương án nếu phải ký gửi |
| Máy bay, ký gửi | Va đập mạnh, xếp chồng, thay đổi nhiệt độ | Hộp cứng, chèn kín khoảng trống, nới dây nhẹ |
| Tàu hoả | Chỗ để chật, xóc | Bao có đệm, giữ đàn bên cạnh hoặc giá phía trên nếu vừa |
Nhạc cụ nhỏ như ukulele, kalimba, harmonica gần như luôn mang theo người được, chỉ cần túi đệm và tránh nhiệt. Đàn phím điện cần hộp hoặc bao có đệm dày và thường phải ký gửi khi đi máy bay.
Đi xe máy và ô tô: những lỗi hay gặp
Đeo đàn một quai lệch vai. Đàn đung đưa, dễ va vào người đi bên cạnh hoặc gương xe, người lái mỏi vai và mất thăng bằng. Bao đeo hai vai giữ đàn thẳng sau lưng, đầu cần hướng lên.
Kẹp đàn trước mặt người lái. Đặt đàn giữa hai chân hoặc ở chỗ để chân phía trước vừa nguy hiểm cho người lái vừa dễ làm đầu cần va vào tay lái. Nếu bạn ngồi sau, ôm đàn trước ngực theo chiều đứng, đầu cần hướng lên.
Để đàn trong xe ô tô dưới nắng. Xe đỗ ngoài trời buổi trưa có thể rất nóng bên trong, nhất là cốp sau và chỗ kính chiếu nắng. Dù chỉ vài chục phút, mang đàn theo người hoặc đỗ chỗ có bóng râm.
Bỏ đàn chung với đồ nặng. Vali, thùng đồ, túi sách đè lên bao mềm làm mặt đàn chịu lực trực tiếp. Đặt đàn trên cùng hoặc ở ghế sau có cài dây an toàn.
Đi dưới mưa với bao mỏng. Bao mềm phần lớn không chống thấm hoàn toàn. Trùm thêm áo mưa hoặc túi chống nước, và khi đến nơi mở bao ra lau khô ngay nếu thấy ẩm.
Đi máy bay: chuẩn bị từ lúc đặt vé đến lúc nhận đàn
Đi máy bay với nhạc cụ cần chuẩn bị sớm hơn chuyến đi thông thường. Trình tự gợi ý:
- Trước khi đặt vé, đọc quy định về nhạc cụ của hãng: được mang lên khoang không, kích thước tối đa, có cần mua thêm ghế cho nhạc cụ không, mức phí hành lý quá khổ khi ký gửi. Quy định khác nhau và thay đổi theo thời gian.
- Nếu định mang lên khoang, chọn bao gọn, nhẹ. Lên máy bay sớm trong lượt của bạn để còn chỗ trên giá. Chuẩn bị tinh thần có thể được yêu cầu ký gửi khi chuyến bay đầy.
- Dụng cụ như kìm cắt dây, dao nhỏ, khoá lục giác dài có thể không được mang qua kiểm tra an ninh vào khoang. Kiểm danh sách vật cấm và để chúng trong hành lý ký gửi.
- Nếu ký gửi, dùng hộp cứng. Chèn khăn mềm vào khoảng trống quanh đầu cần và thân để đàn không xê dịch trong hộp. Tháo capo, máy lên dây kẹp ra khỏi đàn.
- Nhiều người chơi nới dây xuống một chút trước khi ký gửi để giảm lực lên cần và ngựa khi nhiệt độ thay đổi. Việc này còn có ý kiến khác nhau; nới nhẹ là cách thận trọng phổ biến, không cần nới hết.
- Ghi thông tin liên hệ bên trong và bên ngoài hộp, đánh dấu dễ vỡ, chụp ảnh tình trạng đàn và hộp trước khi gửi.
- Khi nhận lại, kiểm hộp ngay tại sân bay. Nếu có hư hỏng, báo quầy hành lý trước khi rời khu nhận hành lý và làm biên bản theo quy trình của hãng.
Ảnh chụp trước khi gửi và biên bản ngay tại chỗ là hai thứ giúp bạn có cơ sở yêu cầu bồi thường nếu không may đàn hỏng.
Chọn bao đàn và hộp cứng cho người hay di chuyển
Độ dày và độ đều của đệm. Bao tốt có lớp đệm dày đều ở mặt trước, mặt sau và đặc biệt là phần đầu cần, chỗ hay chịu va đập nhất. Bao chỉ có lớp vải và mút mỏng chủ yếu chống bụi, không chống va.
Độ vừa khít. Đàn lọt thỏm trong bao hay hộp quá rộng sẽ xê dịch khi di chuyển. Hộp cứng tốt có lòng định hình theo dáng đàn và có gối đỡ dưới cần, đầu cần không chạm đáy hộp.
Quai và tay cầm. Quai đeo hai vai có đệm cho xe máy và đi bộ xa; tay cầm chắc ở giữa thân cho lúc xách. Kiểm đường may nối quai với thân bao, chỗ này hay rách nhất khi đàn nặng.
Khả năng chống nước. Bao có lớp vải chống thấm và khoá kéo có nẹp che giúp chịu mưa nhỏ. Với mưa lớn, vẫn cần trùm thêm áo mưa hoặc túi chống nước bên ngoài.
Hộp cứng vỏ gỗ hay vỏ nhựa đúc. Hộp vỏ gỗ bọc da chắc và cách nhiệt khá, nhưng nặng. Hộp nhựa đúc nhẹ hơn, chịu va tốt, nhiều loại có gioăng kín giúp giữ độ ẩm ổn định. Chọn theo cách bạn di chuyển và sức mang vác của mình.
Ngăn phụ. Ngăn ngoài đựng dây, máy lên dây, giấy tờ rất tiện, nhưng đừng nhét đồ cứng cộm ở ngăn áp sát mặt đàn, vì khi bị đè, chính món đồ đó tì vào gỗ.
Gửi đàn bằng xe khách hoặc dịch vụ vận chuyển
Gửi đàn theo xe khách là cách phổ biến khi chuyển đàn giữa các tỉnh, nhưng cũng là cách rủi ro nhất nếu đóng gói sơ sài. Khoang hành lý dưới gầm xe có thể nóng và xóc, thùng hàng nặng dễ bị xếp đè lên. Hộp cứng là lựa chọn tốt nhất; nếu chỉ có bao mềm, hãy đặt đàn trong bao vào một thùng các-tông chắc, chèn kín bằng vật liệu mềm ở đầu cần, đáy và hai bên.
Bạn nên hỏi nhà xe có chỗ để đàn ở khoang trên, gần tài xế hay không, và ghi chú rõ hàng dễ vỡ, không đặt đồ nặng lên trên. Chụp ảnh đàn và thùng trước khi giao, giữ lại thông tin gửi hàng. Người nhận ở đầu kia nên kiểm ngay khi nhận và báo lại nếu có hư hỏng.
Với dịch vụ vận chuyển hàng hoá, đọc kỹ điều kiện về hàng dễ vỡ, giá trị khai báo và bồi thường. Một số đơn vị không nhận bảo hiểm cho nhạc cụ, hoặc chỉ bồi thường theo mức cố định thấp. Biết trước để bạn quyết định có nên mua thêm bảo hiểm hàng hoá hay tìm cách mang theo người.
Khi đến nơi: cho đàn thích nghi rồi mới chơi
Đàn vừa trải qua nhiệt độ và độ ẩm khác thường cần một chút thời gian. Vài việc nên làm ngay khi đến:
- Để đàn trong hộp hoặc bao thêm một lúc, nhất là khi từ ngoài trời nóng vào phòng điều hoà hoặc ngược lại. Mở ra ngay, hơi nước có thể đọng trên mặt đàn và dây.
- Mở hộp, kiểm tổng thể: đầu cần, ngựa đàn, mặt đàn, lược đàn. Phát hiện sớm hư hỏng giúp việc khiếu nại dễ hơn.
- Lên dây lại từ từ nếu đã nới dây trước khi đi.
- Đặt đàn ở chỗ thoáng, tránh cửa gió điều hoà khách sạn và cửa sổ hắt nắng. Đi biển thì tránh để đàn ngoài ban công gió muối và cát.
- Trong vài ngày đầu ở vùng khí hậu khác, độ cao dây có thể thay đổi nhẹ. Đây là bình thường; chỉ chỉnh cần nếu bạn ở đó lâu dài.
- Khi đi nhiều ngày, mang theo gói kiểm soát ẩm và một ẩm kế nhỏ trong hộp để theo dõi.
Những việc này mất ít thời gian nhưng giảm đáng kể nguy cơ nứt gỗ, loại hỏng hóc hay gặp nhất sau các chuyến đi dài.
Câu hỏi thường gặp
Có thể mang guitar lên khoang máy bay không cần ký gửi không?
Nhiều hãng cho phép mang nhạc cụ cỡ guitar lên khoang nếu còn chỗ trên giá, có hãng yêu cầu mua thêm ghế, có hãng chỉ cho ký gửi. Quy định khác nhau theo hãng, hạng vé và thời điểm, nên bạn cần đọc quy định hiện hành trên kênh chính thức của hãng trước khi đặt vé.
Đàn ukulele có phải ký gửi khi đi máy bay không?
Ukulele nhỏ, nhẹ nên phần lớn trường hợp có thể mang theo người như hành lý xách tay, miễn là đáp ứng giới hạn kích thước và trọng lượng của hãng. Cất ukulele trong túi có đệm và đặt trên giá, không nhét dưới ghế bị đạp.
Đàn guitar để trong ô tô bao lâu thì có hại?
Không có con số an toàn chung, vì phụ thuộc nắng, màu xe, chỗ đỗ. Khoang xe kín dưới nắng trưa nóng lên rất nhanh. Cách an toàn là không để đàn lại trong xe đỗ ngoài trời; nếu buộc phải để, đặt trong khoang hành khách có bóng râm, không để trong cốp.
Có nên mua bảo hiểm khi ký gửi đàn đắt tiền không?
Với đàn có giá trị cao, nên cân nhắc. Mức bồi thường mặc định cho hành lý ký gửi thường có giới hạn, có khi không đủ cho nhạc cụ. Bạn tìm hiểu dịch vụ khai giá trị hoặc bảo hiểm hành lý, đọc kỹ điều khoản loại trừ hàng dễ vỡ.
Mang đàn phím điện đi diễn xa nên đóng gói thế nào?
Tháo đàn khỏi chân, dùng bao hoặc hộp có đệm dày đúng kích thước, chèn kín khoảng trống. Bộ nguồn, pedal, dây cáp để riêng trong túi phụ, không bỏ chung vào hộp đàn đè lên phím. Đặt đàn nằm ngang, không dựng đứng lâu ở cạnh có núm xoay và cổng cắm.
Đi biển có nên mang guitar không?
Mang được, nhưng gió muối và cát là kẻ thù của dây, khoá và gỗ. Cất đàn trong bao khi không chơi, không để trên cát nóng, lau dây và thân sau mỗi lần chơi ngoài trời, và kiểm khoá dây khi về để phát hiện gỉ sớm.