Bạn nên đem đàn đi sửa khi lỗi liên quan đến kết cấu gỗ hoặc cần dụng cụ chuyên môn: ngựa đàn bong, mặt hoặc lưng đàn nứt, góc cần gục, phím rè ở nhiều vị trí dù đã chỉnh cần, đầu phím sắc cứa tay, piano kẹt nhiều phím hoặc có nốt rè lạ. Những việc thuộc bảo dưỡng thường ngày như thay dây, lên dây, lau chùi, siết ốc khoá thì bạn tự làm được.
Ở giữa là nhóm việc người chơi có thể học làm nhưng dễ làm hỏng nếu thiếu kinh nghiệm, điển hình là chỉnh ty cần và hạ độ cao dây. Nguyên tắc chung: nếu việc đó có thể đảo ngược dễ dàng thì bạn thử được; nếu đã làm sai là mất vật liệu, như mài yên ngựa hay mài phím, thì để thợ làm.
Dấu hiệu thường gặp và nên làm gì
Bảng dưới gom các triệu chứng người chơi guitar hay gặp, nguyên nhân thường gặp và hướng xử lý. Một triệu chứng có thể có nhiều nguyên nhân; bảng chỉ cho hướng đi đầu tiên.
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Tự làm hay cần thợ |
|---|---|---|
| Dây rè ở vài phím liền nhau | Phím đó cao hơn phím bên cạnh, hoặc cần cong ngược | Kiểm cần trước; nếu cần ổn mà vẫn rè, cần thợ san phím |
| Dây cao, bấm nặng tay sau mùa nồm | Gỗ hút ẩm, cần võng thêm | Chờ độ ẩm ổn định; chỉnh ty cần nhẹ nếu đã biết cách, không thì nhờ thợ |
| Đầu phím sắc ở mép cần | Mặt phím gỗ co lại do khô | Thợ mài đầu phím; đồng thời xử lý độ ẩm phòng |
| Mép sau ngựa đàn hở, luồn được giấy | Keo yếu do nhiệt, ẩm hoặc mặt đàn biến dạng | Cần thợ, nới dây ngay để tránh ngựa bật |
| Vết nứt trên mặt, lưng, hông | Khô nhanh, va đập | Cần thợ gia cố; giữ đàn ở độ ẩm ổn định trong lúc chờ |
| Dây tụt cao độ liên tục | Dây mới chưa giãn hết, khoá rơ, chốt ngựa lắp sai | Tự kiểm dây và chốt; khoá rơ thì thay khoá |
| Phím 12 lệch cao độ so với dây buông | Yên ngựa cần chỉnh hoặc dây cũ | Thay dây trước; vẫn lệch thì nhờ thợ |
| Tiếng lạch xạch khi gảy | Ốc khoá lỏng, vật lạ trong thùng, thanh giằng bong | Siết ốc khoá, kiểm thùng; nếu vẫn kêu, cần thợ |
Điều quan trọng là xử lý sớm. Ngựa hở một chút sửa đơn giản hơn nhiều so với ngựa đã bật kéo theo một mảng mặt đàn.
Những việc bạn tự làm được ở nhà
Nhóm việc dưới đây an toàn cho người chơi bình thường, chỉ cần dụng cụ đơn giản và cẩn thận:
- Thay dây và lên dây; học cách quấn khoá đúng chiều và kéo giãn dây mới.
- Lau dây, mặt phím, thân đàn bằng khăn khô; dưỡng phím gỗ không phủ sơn bằng một lượng dầu rất nhỏ vài lần mỗi năm.
- Siết nhẹ ốc và đai ốc của khoá dây khi thấy lỏng, bằng tua vít hoặc cờ lê vừa cỡ, không siết quá tay làm nứt gỗ đầu đàn.
- Kiểm độ cao dây ở phím 12 và độ võng của cần theo cách nhìn dọc cần và đo khe hở ở phím giữa.
- Thay chốt ngựa bị nứt bằng chốt đúng cỡ, thay pin bộ thu âm, vệ sinh tiếp điểm jack cắm.
- Với piano điện: lau phím, vệ sinh bụi bên ngoài, kiểm dây nguồn và jack pedal.
- Với piano cơ: giữ sạch, kiểm soát độ ẩm, ghi lại những phím kẹt hay nốt lạ để báo thợ lên dây.
Chỉnh ty cần nằm ở ranh giới: nhiều người chơi tự làm được, nhưng cần vặn từng phần tư vòng hoặc ít hơn, chờ gỗ ổn định rồi mới kiểm, và dừng ngay nếu ty kẹt. Lần đầu, nên quan sát thợ làm trước.
Những việc nên để thợ làm, và vì sao
Hạ yên ngựa, thay lược đàn. Mài yên ngựa hay đáy lược là việc không đảo ngược được: mài thấp quá thì dây rè, phải làm chi tiết mới. Thợ đo và mài từng chút, kiểm theo từng dây.
San phím, mài đầu phím, thay phím. San phím đòi hỏi dụng cụ đo độ phẳng và giũa chuyên dụng. Làm sai có thể khiến cả cần đàn rè, và mỗi lần san là mất đi một lớp phím không lấy lại được.
Dán lại ngựa đàn, gia cố vết nứt. Cần kẹp đúng áp lực, keo phù hợp, làm sạch keo cũ và kiểm mặt đàn có biến dạng không. Dùng keo dán đa năng tự sửa ở nhà thường làm việc sửa sau khó hơn.
Chỉnh góc cần. Khi góc cần đã gục, dây cao mà yên ngựa không còn chỗ hạ, việc sửa phải tháo cần hoặc can thiệp vào kết cấu. Đây là việc của thợ có kinh nghiệm.
Mọi thứ bên trong piano cơ. Lên dây, điều chỉnh bộ cơ, xử lý phím kẹt bên trong, thay dây đứt, xử lý búa. Piano có lực căng dây rất lớn; tự tháo bộ cơ không có dụng cụ và kinh nghiệm có thể làm hỏng nặng thêm.
Sửa mạch điện tử. Bộ thu âm guitar, mạch piano điện, loa: liên quan đến hàn mạch và linh kiện. Trừ việc thay pin và vệ sinh tiếp điểm, nên để người có chuyên môn.
Chỉnh đàn định kỳ: không đợi hỏng mới đem đi
Nhiều thợ đàn khuyên mang guitar đi chỉnh tổng thể định kỳ, thường gọi là chỉnh setup, dù đàn chưa có lỗi rõ ràng. Một lượt chỉnh thường gồm: kiểm và chỉnh cần, chỉnh độ cao dây ở lược và ngựa, kiểm cao độ ở các phím cao, làm sạch và dưỡng phím, siết các chi tiết lỏng, kiểm keo ngựa và các thanh giằng. Với đàn có bộ thu âm thì kiểm thêm mạch và jack.
Ở khí hậu Việt Nam, thời điểm hợp lý là sau mùa nồm hoặc khi chuyển từ mùa ẩm sang mùa khô, vì đây là lúc cần đàn dịch chuyển nhiều nhất. Người chơi ít có thể chỉnh mỗi năm một lần; người chơi nhiều, biểu diễn thường xuyên có thể cần dày hơn. Không có quy định cứng, bạn quyết định theo cảm giác chơi và theo những gì thợ nhận xét.
Lợi ích lớn nhất của chỉnh định kỳ là phát hiện sớm. Ví dụ giả định: trong một lượt chỉnh, thợ thấy mép ngựa bắt đầu hở một khe nhỏ và đề nghị dán lại; nếu để thêm một mùa, mép hở có thể lan rộng, kéo theo một mảng gỗ mặt đàn khi ngựa bật. Chi phí sửa ở hai thời điểm đó chênh nhau đáng kể.
Làm việc với thợ sửa đàn cho hiệu quả
Thợ giỏi cũng cần thông tin rõ ràng. Một vài bước giúp buổi sửa đàn đạt kết quả như bạn muốn:
- Ghi lại triệu chứng cụ thể trước khi đi: rè ở phím nào, dây nào, xuất hiện từ khi nào, sau sự kiện gì như đi xa, mùa nồm, thay dây.
- Mang đàn đến với bộ dây bạn hay dùng, hoặc báo rõ bạn muốn dùng cỡ dây nào, vì việc chỉnh độ cao dây phụ thuộc vào dây.
- Nói rõ phong cách chơi: đệm hát quạt mạnh, chơi ngón nhẹ, hay chơi solo nhiều ở phím cao. Thợ sẽ chỉnh theo cách bạn chơi.
- Đề nghị thợ báo trước những việc cần làm và chi phí ước tính trước khi bắt đầu, đặc biệt với các việc không đảo ngược được như san phím hay mài yên ngựa.
- Khi nhận đàn, chơi thử ngay tại chỗ ở các thế bấm bạn hay dùng; hỏi thợ đã làm những gì và nên chú ý gì khi bảo quản.
- Giữ lại ghi chú về lần sửa: ngày, việc đã làm, cỡ dây, nhận xét của thợ. Lần sau bạn hoặc thợ khác sẽ có thông tin để so sánh.
Một thợ đàn tốt thường giải thích được vì sao đàn có lỗi, đề nghị cách xử lý ít xâm lấn nhất trước, và không ngại nói khi một việc không đáng sửa so với giá trị cây đàn.
Những cách "tự sửa" làm đàn hỏng thêm
Vặn ty cần mạnh tay cho nhanh. Ty chỉnh cần chịu lực lớn; vặn quá nhiều một lần, hoặc cố vặn khi ty đã kẹt, có thể làm gãy ty hoặc toét đầu ốc. Khi đó việc sửa trở nên phức tạp hơn rất nhiều so với lỗi ban đầu.
Dùng giấy nhám tự mài phím hoặc yên ngựa. Mài bằng tay không có dụng cụ đo dễ làm phím không đều và yên ngựa nghiêng, kết quả là rè nhiều chỗ hơn. Lớp vật liệu đã mài đi không lấy lại được.
Dán băng keo lên vết nứt. Băng keo không giữ được kết cấu, còn để lại keo dính trên sơn và che mắt người sửa sau này. Nếu cần che tạm để vết nứt không bám bụi, hãy hỏi thợ cách phù hợp.
Xịt dầu bôi trơn vào khoá dây. Nhiều khoá dây guitar dây sắt là loại kín, đã có sẵn chất bôi trơn bên trong. Xịt dầu từ ngoài vào có thể chảy xuống làm ố gỗ đầu đàn và không giải quyết được khoá rơ.
Lên dây cao hơn chuẩn cho "căng chắc". Đưa dây lên cao hơn cao độ thiết kế làm tăng lực lên cần và ngựa, dễ đứt dây và đẩy nhanh việc ngựa bong, mặt đàn phồng. Đàn được thiết kế cho đúng mức căng ở cao độ chuẩn.
Piano: dấu hiệu cần gọi thợ ngay, không chờ đến lịch lên dây
Với piano cơ, đa số việc được gom vào các lần lên dây định kỳ. Tuy vậy có một số dấu hiệu nên gọi thợ sớm: nhiều phím cùng kẹt hoặc trở lên rất chậm, một nốt có tiếng rè hay tiếng lạch cạch lạ, một dây đứt, pedal kêu to hoặc không nâng giảm âm đều, nước đổ vào đàn, hoặc thấy dấu chuột, mạt gỗ do mọt trong đàn.
Trường hợp nước đổ vào đàn cần xử lý nhanh nhất: lau khô phần bên ngoài, không bấm phím liên tục để thử, không dùng máy sấy thổi vào bên trong, và gọi thợ càng sớm càng tốt. Với dây đứt, đừng cố chơi tiếp các nốt lân cận bằng lực mạnh; dây đứt có thể quấn vào bộ cơ, và thợ cần thay dây rồi lên dây lại cho cân.
Với piano điện, gọi thợ khi có phím chết, phím ra tiếng to bất thường, màn hình hoặc nút bấm không hoạt động, loa rè, hoặc đàn không lên nguồn dù bộ nguồn còn tốt. Nếu đàn còn bảo hành, liên hệ nơi bán trước khi tự mở hoặc mang đến thợ ngoài, vì việc tự mở có thể làm mất quyền bảo hành.
Câu hỏi thường gặp
Guitar bị rè có phải lúc nào cũng do đàn lỗi không?
Không. Rè có thể do kỹ thuật bấm: ngón chưa đủ lực, bấm quá xa phím, phần ngón khác chạm vào dây bên cạnh. Trước khi mang đi sửa, nhờ người chơi lâu năm bấm thử đúng chỗ đó. Nếu họ bấm vẫn rè, lỗi ở đàn; nếu hết rè, bạn cần chỉnh kỹ thuật.
Có nên dùng keo dán đa năng tự dán ngựa đàn bị bong không?
Không nên. Keo dán đa năng có thể không chịu được lực kéo liên tục của dây, và khi đã ngấm vào gỗ thì lần sửa sau rất khó làm sạch để dán đúng cách. Hãy nới dây ngay khi thấy ngựa hở và mang đến thợ.
Sửa đàn cũ có đáng không hay nên mua đàn mới?
Phụ thuộc giá trị cây đàn, mức hỏng và mức gắn bó của bạn với nó. Các việc như chỉnh cần, thay lược, mài đầu phím thường đáng làm với hầu hết đàn. Các việc lớn như chỉnh góc cần trên đàn rẻ tiền có khi không tương xứng; hỏi thợ chi phí ước tính rồi so với giá đàn mới tương đương.
Bao lâu nên chỉnh cần guitar một lần?
Không có chu kỳ cố định. Cần đàn thay đổi theo mùa và theo cỡ dây. Nhiều người chơi kiểm độ cao dây mỗi tháng và chỉ chỉnh khi thấy thay đổi rõ, thường rơi vào lúc chuyển mùa. Nếu tự chỉnh, vặn từng ít một và chờ gỗ ổn định trước khi đánh giá.
Đàn còn bảo hành có nên mang ra thợ ngoài chỉnh không?
Bạn nên đọc kỹ điều kiện bảo hành trước. Một số nơi chấp nhận việc chỉnh thông thường như thay dây, chỉnh cần, nhưng từ chối bảo hành nếu đàn đã bị can thiệp vào kết cấu hoặc mạch điện. Khi còn bảo hành, ưu tiên liên hệ nơi bán trước.
Làm sao biết thợ sửa đàn có tay nghề?
Bạn có thể hỏi người chơi trong câu lạc bộ, lớp nhạc về trải nghiệm của họ, xem thợ có giải thích rõ lỗi và phương án trước khi làm không, và bắt đầu bằng một việc nhỏ như thay dây, chỉnh cần để đánh giá trước khi giao các việc lớn hơn.