Người mới học harmonica nên bắt đầu với kèn diatonic 10 lỗ tông Đô (C). Đây là loại kèn nhỏ, phổ biến nhất, có tài liệu nhiều nhất, và tông Đô nằm ở khoảng giữa nên nốt không quá chói cũng không quá trầm. Mỗi lỗ cho hai nốt: một khi thổi ra, một khi hút vào. Thử thách đầu tiên của người mới là thổi được từng lỗ một thay vì ba bốn lỗ cùng lúc.
Ở Việt Nam, nhiều người gọi harmonica là kèn acmonica hoặc khẩu cầm, và loại hay thấy trong trường học thường là kèn tremolo nhiều lỗ hơn. Bài dưới phân biệt các loại, giải thích vì sao 10 lỗ tông Đô là điểm khởi đầu hợp lý, rồi đi qua cách cầm kèn, hơi thở, hai kỹ thuật thổi nốt đơn, sơ đồ nốt, và việc giữ kèn sạch.
Ba loại harmonica thường gặp và nên chọn loại nào
Ba loại dưới đây trông na ná nhau từ xa nhưng cách chơi và âm thanh khác hẳn. Chọn sai loại so với tài liệu mình học là nguyên nhân phổ biến khiến người mới bối rối.
| Loại | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Diatonic 10 lỗ | Nhỏ, mỗi lỗ một nốt thổi và một nốt hút, chỉ có các nốt của một giọng | Blues, folk, rock, pop, người mới học |
| Chromatic | Có nút gạt bên hông để lên nửa cung, đủ mọi nốt thăng giáng | Jazz, nhạc cổ điển, giai điệu nhiều nốt ngoài giọng |
| Tremolo | Hai lá kèn cho mỗi nốt, lệch nhau rất nhẹ, tạo tiếng rung "sóng sánh" | Giai điệu trữ tình, nhạc dân ca, phổ biến ở nhiều nước châu Á |
Kèn diatonic là lựa chọn mặc định của phần lớn tài liệu học harmonica trên thế giới, và mọi kỹ năng cơ bản học trên nó dùng được cho hai loại kia. Kèn tremolo dễ thổi giai điệu đơn giản nhưng khó học các kỹ thuật như uốn nốt; kèn chromatic đầy đủ nốt hơn nhưng to, nặng, và đắt hơn đáng kể so với diatonic.
Nếu bạn đã có sẵn một cây tremolo từ thời đi học, cứ dùng nó để làm quen hơi thở và chơi vài giai điệu. Khi muốn theo tài liệu blues hay folk, hãy chuyển sang diatonic.
Vì sao người mới nên bắt đầu với kèn tông Đô
Kèn diatonic chỉ có các nốt của một giọng. Muốn chơi bài ở giọng khác, người chơi đổi kèn, nên những người chơi lâu năm thường có cả bộ kèn nhiều tông. Với người mới, tông Đô có ba lợi thế. Thứ nhất, gần như mọi sách, video và tab cho người mới đều viết cho kèn Đô; bạn thổi theo là đúng ngay. Thứ hai, cao độ nằm ở khoảng giữa, không chói tai như các tông cao, không đòi nhiều hơi như các tông trầm. Thứ ba, các kỹ thuật như uốn nốt sau này trên kèn Đô ở mức vừa phải, không quá khó như kèn tông thấp.
Tên tông in trên kèn cho biết giọng trưởng mà kèn chơi được khi thổi theo cách cơ bản. Kèn Đô chơi gam Đô trưởng. Nhưng trong nhạc blues, người chơi lại hay dùng kèn Đô để chơi ở giọng Son, gọi là vị trí thứ hai; đó là lý do một số bài blues ở giọng Son lại yêu cầu kèn Đô. Người mới chưa cần bận tâm điều này, chỉ cần biết để không ngạc nhiên khi đọc tài liệu.
Khi chọn kèn, bạn ưu tiên loại có lược (phần thân giữa) bằng nhựa hoặc kim loại thay vì gỗ chưa xử lý: gỗ có thể nở ra khi gặp hơi ẩm và cấn môi. Một cây kèn tốt cho người mới là cây mà mọi lỗ đều thổi và hút ra tiếng rõ, không lỗ nào bị "điếc" hay rít. Kèn quá rẻ hay có vài lỗ không kêu, khiến bạn tưởng mình thổi sai.
Cầm kèn và hơi thở: thổi ra, hút vào
Lỗ số 1 bên trái. Cầm kèn sao cho các con số in trên nắp hướng lên trên, lỗ số 1 (nốt trầm nhất) ở bên trái bạn. Tay trái kẹp kèn giữa ngón cái và ngón trỏ, tay phải úp khum phía sau tạo thành một khoang, giúp tiếng ấm hơn và về sau dùng để tạo hiệu ứng rung bằng cách mở khép bàn tay.
Đưa kèn vào sâu trong môi. Người mới hay chỉ chạm hờ kèn vào môi ngoài. Hãy đưa kèn vào sâu để phần trong ẩm của môi trên và môi dưới ôm lấy kèn. Môi thả lỏng, không mím chặt.
Hơi thở từ bụng, nhẹ và đều. Harmonica không cần nhiều hơi; thổi quá mạnh làm lá kèn bị kẹt hoặc nhanh hỏng, nhất là khi hút. Hãy thở như khi bình thường, chỉ hướng luồng hơi qua kèn. Một cách nghĩ dễ hiểu: bạn đang thở qua kèn chứ không phải thổi kèn.
Thổi và hút luân phiên giữ hơi cân bằng. Vì có cả nốt thổi và nốt hút, khi chơi một giai điệu bạn vừa thở ra vừa hít vào. Đó là lý do harmonica ít làm mệt hơn sáo hay kèn đồng. Nếu thấy hụt hơi hoặc quá nhiều hơi trong phổi, tách miệng ra khỏi kèn một chút ở chỗ nghỉ để thở qua mũi.
Thử hợp âm trước, nốt đơn sau. Thổi ra ba lỗ 1, 2, 3 cùng lúc: bạn nghe hợp âm Đô trưởng. Hút vào ba lỗ đó: một hợp âm khác. Làm quen cảm giác này trước khi tập thu hẹp xuống một lỗ.
Thổi ra nốt đơn: chu môi và chặn lưỡi
Có hai kỹ thuật phổ biến. Phần lớn người mới bắt đầu bằng chu môi (pucker) vì tự nhiên hơn; chặn lưỡi (tongue blocking) khó lúc đầu nhưng mở ra nhiều hiệu ứng về sau. Các bước dưới đây hướng dẫn chu môi:
- Đặt kèn sâu vào môi, nhắm vào lỗ số 4 (gần giữa kèn).
- Chu môi như khi huýt sáo hoặc hút ống hút, sao cho lỗ hơi giữa hai môi chỉ rộng bằng một lỗ kèn.
- Thổi ra nhẹ. Nghe tiếng: nếu nghe nhiều nốt cùng lúc (tiếng dày như hợp âm), lỗ môi đang quá rộng; nếu không nghe gì, môi lệch hoặc hở.
- Dịch kèn sang trái phải chút ít đến khi chỉ nghe một nốt trong. Hút vào ở cùng lỗ: nốt khác, cũng phải đơn và trong.
- Di chuyển kèn, không di chuyển đầu: giữ môi cố định, trượt kèn sang lỗ 5, lỗ 6. Kiểm từng lỗ, cả thổi lẫn hút.
- Dùng gương hoặc quay video để xem môi có giữ hình chu không. Tập mỗi ngày vài phút; với nhiều người, nốt đơn trong mất vài ngày đến vài tuần.
Với chặn lưỡi, bạn ôm ba bốn lỗ bằng miệng rồi dùng mặt lưỡi chặn các lỗ bên trái, chỉ để lỗ bên phải thông hơi. Kỹ thuật này cho phép xen hợp âm và nốt đơn rất nhanh, nhưng nên học sau khi đã thổi nốt đơn bằng chu môi ổn định.
Sơ đồ nốt kèn 10 lỗ tông Đô
Bảng dưới cho kèn diatonic tông Đô với cách lên dây chuẩn. Lưu ý vùng lỗ 4 đến 7 chứa trọn gam Đô trưởng, là chỗ người mới nên bắt đầu chơi giai điệu.
| Lỗ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Thổi | Đô | Mi | Son | Đô | Mi | Son | Đô | Mi | Son | Đô |
| Hút | Rê | Son | Si | Rê | Fa | La | Si | Rê | Fa | La |
Đọc gam Đô trưởng ở vùng giữa: thổi 4 (Đô), hút 4 (Rê), thổi 5 (Mi), hút 5 (Fa), thổi 6 (Son), hút 6 (La), hút 7 (Si), thổi 7 (Đô). Để ý ở lỗ 7, thứ tự đảo lại: hút trước, thổi sau. Đây là chỗ người mới hay vấp.
Ở vùng thấp (lỗ 1 đến 3), gam bị thiếu vài nốt khi chơi cơ bản, và lỗ 2 hút với lỗ 3 thổi cùng cho nốt Son. Đó là thiết kế có chủ ý để các hợp âm thổi, hút đều nghe hay. Tab harmonica thường ghi số lỗ kèm dấu: số không dấu hoặc dấu cộng là thổi, dấu trừ là hút; kiểm phần chú thích của tài liệu bạn dùng.
Uốn nốt và vị trí thứ hai: để dành cho chặng sau
Uốn nốt (bend) là kỹ thuật thay đổi hình khoang miệng và hướng hơi để hạ cao độ một nốt xuống, thường nửa cung hoặc hơn. Trên kèn diatonic, kỹ thuật này vừa tạo ra tiếng "khóc" đặc trưng của blues, vừa cho phép chơi những nốt mà kèn vốn không có. Người chơi lâu năm uốn được cả nốt hút ở các lỗ thấp lẫn nốt thổi ở các lỗ cao.
Uốn nốt là kỹ năng khó; đa số người học mất vài tháng mới uốn được ổn định ở một hai lỗ. Tập quá sớm, khi chưa thổi nốt đơn trong, thường dẫn tới thổi quá mạnh, làm lá kèn yếu và lệch tiếng. Lời khuyên chung là đợi đến khi bạn chơi được vài giai điệu sạch sẽ, rồi mới bắt đầu với lỗ hút số 4, thường được coi là lỗ dễ uốn nhất trên kèn Đô.
Vị trí thứ hai, như đã nói, là chơi kèn Đô ở giọng Son, lấy lỗ 2 hút làm nốt chủ. Cách chơi này tận dụng các nốt hút giàu cảm xúc và là nền tảng của harmonica blues. Nó cũng là lý do bạn thấy người chơi blues phần lớn thời gian hút vào thay vì thổi ra. Nếu bạn yêu blues, đây sẽ là đích đến; nếu bạn thích giai điệu dân ca và pop, vị trí thứ nhất đủ dùng lâu dài.
Vệ sinh, dùng chung và bảo quản kèn
Harmonica đi vào miệng nên vệ sinh không phải chuyện phụ. Vài thói quen giúp kèn bền và an toàn:
- Súc miệng hoặc uống nước trước khi chơi; vụn thức ăn và đường lọt vào lá kèn làm kèn rít hoặc câm.
- Không dùng chung kèn với người khác. Nếu cần thử kèn của ai, ít nhất lau kỹ phần tiếp xúc và hỏi người chủ trước.
- Chơi xong, gõ nhẹ kèn vào lòng bàn tay với các lỗ hướng xuống để hơi ẩm thoát ra, rồi để kèn khô tự nhiên vài phút trước khi cất hộp.
- Không ngâm nước hay rửa bằng xà phòng, nhất là kèn có lược gỗ; lau bên ngoài bằng khăn khô mềm.
- Cất kèn trong hộp riêng, tránh túi quần nơi bụi vải lọt vào và kèn bị đè cong.
- Lá kèn yếu dần theo thời gian, nhất là khi thổi mạnh; một lỗ bị lệch tiếng hoặc câm là dấu hiệu nên nhờ người biết sửa hoặc thay kèn.
Nếu kèn bị câm đột ngột một lỗ, thử gõ nhẹ và thổi hút mạnh vài lần để đẩy vật lạ ra. Không cạy nắp kèn bằng dụng cụ nhọn khi chưa biết cấu tạo bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Harmonica và kèn acmonica có phải một không?
Phải. Acmonica là cách đọc phiên âm phổ biến ở Việt Nam của harmonica, cũng có nơi gọi là khẩu cầm. Tuy vậy, kèn hay gặp ở trường học thường là loại tremolo nhiều lỗ, khác kèn diatonic 10 lỗ mà phần lớn tài liệu quốc tế dùng.
Học harmonica có khó không?
Thổi ra tiếng rất dễ, ai cũng làm được ngay. Thổi nốt đơn trong mất vài ngày đến vài tuần. Chơi giai điệu đơn giản được sau khoảng một tháng tập đều. Phần khó là uốn nốt và chơi blues biểu cảm, đòi hỏi nhiều tháng.
Mỗi ngày nên tập harmonica bao lâu?
Mười đến hai mươi phút mỗi ngày là đủ với người mới. Kèn nhỏ, có thể mang theo và tập vài phút lúc rảnh. Tránh tập liên tục quá lâu khi mới bắt đầu vì môi mỏi và dễ thổi quá mạnh.
Harmonica có ảnh hưởng tốt tới phổi không?
Thổi harmonica là một hoạt động thở có kiểm soát, và một số chương trình phục hồi hô hấp có dùng nó như hoạt động bổ trợ. Tuy vậy, đây không phải phương pháp điều trị; người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi coi nó là một phần của việc tập phục hồi.
Vì sao lỗ số 2 hút và lỗ số 3 thổi lại cùng một nốt?
Đó là thiết kế của cách lên dây chuẩn trên kèn diatonic, ưu tiên cho các hợp âm thổi và hút đều nghe hài hoà. Đổi lại, vùng thấp thiếu vài nốt của gam, người chơi bù bằng kỹ thuật uốn nốt.
Có nên mua cả bộ kèn nhiều tông ngay từ đầu?
Không cần. Một cây kèn Đô đủ cho vài tháng đầu, thậm chí lâu hơn. Khi đã chơi vững và muốn theo các bài ở giọng khác, thường kèn Son hoặc kèn La là cây thứ hai được nhiều người chọn.