Ghi âm hoặc quay video chính mình là cách nhận phản hồi rẻ nhất cho người tự học nhạc. Khi đang chơi, phần lớn chú ý của bạn dồn vào tay và nốt tiếp theo, nên tai bỏ sót rất nhiều: nhịp nhanh dần, nốt rè, câu hát lệch cao độ. Nghe lại bản ghi, bạn trở thành người nghe thay vì người chơi, và những lỗi đó hiện ra rõ ràng. Chỉ cần điện thoại, đặt cách nhạc cụ khoảng một đến hai mét, và nghe lại theo từng lượt, mỗi lượt một câu hỏi.
Phần dưới giải thích vì sao bạn nghe mình lúc chơi khác lúc nghe lại, cách chuẩn bị ghi cho đúng, quy trình nghe năm lượt, những lỗi thường gặp theo từng nhạc cụ, cách dùng video để soi tư thế và cách giữ một "nhật ký âm thanh" để thấy mình tiến bộ.
Vì sao lúc chơi bạn nghe khác lúc nghe lại
Khi chơi đàn, não bạn làm nhiều việc cùng lúc: nhớ nốt, điều khiển ngón, theo dõi nhịp, đọc bản nhạc. Khả năng chú ý có hạn, nên phần dành cho việc nghe âm thanh thật sự phát ra bị thu nhỏ lại. Bạn nghe thấy cái mình định chơi nhiều hơn cái mình thật sự chơi.
Thêm vào đó là trí nhớ dễ dãi. Ngay sau khi chơi xong, bạn thường chỉ nhớ những đoạn trơn tru và quên những chỗ vấp nhẹ, những nốt hơi rè. Bản ghi thì không có thiện chí như vậy; nó giữ lại mọi thứ đúng như đã xảy ra.
Với người hát, còn một lý do vật lý. Khi bạn hát hoặc nói, âm thanh tới tai bạn theo hai đường: qua không khí như người khác nghe, và qua xương sọ. Đường qua xương làm giọng nghe trầm và dày hơn. Vì vậy hầu hết mọi người đều thấy giọng mình trong bản ghi "lạ" và mỏng hơn tưởng tượng. Bản ghi gần với cái người nghe thật nghe thấy hơn là cái bạn nghe trong đầu.
Nghe lại không có nghĩa là bạn phải tìm ra lỗi để tự trách. Mục đích là có thông tin chính xác về hiện trạng, để buổi tập tiếp theo nhắm đúng chỗ. Một lần nghe lại năm phút có thể cho bạn nhiều việc cụ thể để tập hơn cả tuần chơi mà không nghe.
Chuẩn bị ghi: điện thoại là đủ
Không cần micro rời hay phần mềm phức tạp. Những điều dưới đây quan trọng hơn thiết bị.
- Khoảng cách: đặt điện thoại cách nhạc cụ khoảng một đến hai mét. Quá gần thì tiếng bị vỡ và nghe thấy cả tiếng ngón chạm phím, quá xa thì lẫn tiếng phòng.
- Mức âm lượng: ghi thử mười giây ở đoạn bạn chơi to nhất. Nếu nghe lại thấy tiếng bị rè bẹt ở chỗ to, lùi điện thoại ra xa hơn.
- Tiếng ồn: tắt quạt, điều hoà nếu có thể, đóng cửa sổ phía đường. Bật chế độ không làm phiền để cuộc gọi không cắt ngang bản ghi.
- Góc quay video: đặt máy hơi chếch sang một bên để thấy được cả hai tay và vai. Với piano, góc nghiêng từ phía sau vai cho thấy cổ tay rõ nhất.
- Ghi cả máy đếm nhịp nếu đang dùng: nghe được tiếng gõ trong bản ghi giúp bạn so nhịp chính xác.
- Đặt tên tệp có ngày và tên bài: sau vài tháng, bạn sẽ muốn tìm lại bản ghi cũ để so.
Một mẹo nhỏ: bấm ghi rồi đợi vài giây trước khi bắt đầu chơi, và đợi vài giây sau nốt cuối mới dừng. Bạn sẽ nghe được trọn phần ngân cuối, nơi nhiều người hay buông tay quá sớm mà không biết.
Nghe lại theo năm lượt, mỗi lượt một câu hỏi
Nghe một lần và cố để ý mọi thứ thì cuối cùng bạn chỉ nhớ một cảm giác chung chung "chưa hay". Chia ra nhiều lượt, mỗi lượt chỉ hỏi một câu, bạn sẽ có danh sách lỗi cụ thể. Với một đoạn ngắn một hai phút, cả năm lượt mất khoảng mười phút.
- Lượt nhịp: gõ nhẹ chân hoặc bật máy đếm nhịp song song. Đoạn nào nhanh lên, đoạn nào chậm lại, có chỗ nào ngắt quãng khi chuyển hợp âm hay lấy hơi không?
- Lượt nốt và cao độ: có nốt sai, nốt thiếu không? Với người hát và người thổi sáo, nốt nào bị non hoặc phô so với nốt đúng?
- Lượt âm sắc: tiếng có rè, có lẫn tiếng dây khác, có tiếng xì hơi, có nốt bị cụt không? Tiếng to nhỏ có đều giữa các ngón không?
- Lượt sắc thái: bạn có định chơi chỗ này nhỏ, chỗ kia to không, và trong bản ghi có nghe ra sự khác biệt đó không? Thường thì sắc thái trong bản ghi phẳng hơn nhiều so với ý định.
- Lượt hình ảnh (nếu có video): tắt tiếng, chỉ nhìn tay, vai, lưng, mặt. Có chỗ nào gồng, nhô vai, ngón cái ép chặt, hay nhăn mặt không?
Sau năm lượt, chọn ra một hai lỗi quan trọng nhất để đưa vào mục tiêu buổi tập sau. Ghi lại mọi lỗi tìm được thì tốt, nhưng cố sửa tất cả cùng lúc thì không lỗi nào được sửa tới nơi.
Lỗi hay nghe thấy trong bản ghi, theo nhạc cụ
Bảng dưới gom những lỗi mà người tự học thường chỉ phát hiện ra khi nghe lại, kèm việc tập tiếp theo gợi ý.
| Nhạc cụ | Lỗi hay nghe thấy | Việc tập tiếp |
|---|---|---|
| Guitar, ukulele đệm hát | Khoảng im ngắn mỗi lần chuyển hợp âm; quạt nhanh dần ở điệp khúc | Tập chuyển riêng cặp hợp âm đó với máy đếm nhịp, giữ tay quạt không dừng |
| Piano, đàn phím | Tay trái lấn tay phải; nốt ngón bốn ngón năm nhỏ hơn hẳn | Tập riêng tay phải với tay trái thật nhỏ; tập gam chú ý độ to đều |
| Sáo trúc | Nốt cao bị phô do thổi quá mạnh; tiếng xì ở đầu nốt | Tập nốt dài với hơi đều, tập đánh lưỡi nhẹ ở đầu nốt |
| Thanh nhạc | Cuối câu bị non do hết hơi; đầu câu vào trễ | Đánh dấu chỗ lấy hơi trên lời, tập hát theo máy đếm nhịp chỉ gõ phách 2 và 4 |
| Đàn tranh, đàn bầu | Tiếng nhấn, rung không đều; nốt luyến lệch cao độ | Tập riêng kỹ thuật nhấn trên một dây, so cao độ với máy chỉnh âm |
Cột cuối chỉ là gợi ý ban đầu. Nếu một lỗi xuất hiện trong mọi bản ghi suốt nhiều tuần dù bạn đã tập, đó có thể là dấu hiệu thiếu một kỹ thuật nền, đáng để hỏi một người chơi giỏi hơn hoặc học vài buổi với giáo viên.
Video: soi tư thế mà gương không cho thấy
Bạn không nhìn được mình khi đang chơi. Mắt bạn dán vào phím, vào dây hoặc bản nhạc. Gương thì chỉ thấy được một góc và khiến bạn ngồi khác đi. Video quay trong lúc bạn tập tự nhiên cho thấy đúng thói quen thật.
Nhìn vai và cổ trước. Vai nhô lên dần qua mỗi đoạn khó, cổ đưa về trước để nhìn phím, là những thói quen người tự học hay mắc và dẫn tới mỏi cổ vai gáy.
Nhìn cổ tay. Với guitar, cổ tay trái gập quá mức khi bấm hợp âm; với piano, cổ tay võng xuống hoặc nhô lên cao. Video quay chậm lại ở đoạn khó cho thấy rõ nhất.
Nhìn ngón không bấm. Ngón đang nghỉ mà co cứng hay vểnh lên cao là dấu hiệu của gồng, và khiến lần bấm tiếp theo phải đi xa hơn.
Nhìn mặt và hơi thở. Nín thở ở đoạn khó, nhăn mặt, cắn môi đều là dấu hiệu bạn đang chơi vượt khả năng kiểm soát. Đó là chỗ cần tập chậm lại.
Giữ cùng một góc quay qua các tháng. Đặt máy ở cùng vị trí mỗi lần quay, bạn so được tư thế tháng này với tháng trước một cách công bằng. Một thay đổi nhỏ như vai hạ xuống hay cổ tay thẳng hơn chỉ thấy rõ khi hai đoạn video có cùng góc nhìn.
Vượt qua cảm giác ngại khi nghe mình
Rất nhiều người ghi âm một lần, nghe thấy giọng hát hoặc tiếng đàn của mình, thấy khó chịu và không bao giờ ghi nữa. Cảm giác đó rất phổ biến, và như đã nói, với giọng hát nó có cơ sở vật lý: bạn chưa quen nghe giọng mình qua không khí.
Cách vượt qua đơn giản nhất là làm cho việc ghi âm trở thành chuyện thường ngày. Ghi ngắn, chỉ một đoạn ba mươi giây, nhưng ghi thường xuyên. Sau khoảng chục lần, tai bạn quen với âm thanh thật của mình, và cảm giác "đây không phải mình" giảm hẳn.
Cách thứ hai là đổi câu hỏi khi nghe. Thay vì "nghe có hay không", hãy hỏi những câu cụ thể như ở phần năm lượt: nhịp có đều không, nốt nào sai. Câu hỏi cụ thể biến việc nghe từ phán xét bản thân thành thu thập thông tin.
Cuối cùng, bản ghi là của riêng bạn. Không ai bắt bạn đăng lên mạng hay gửi cho người khác. Bạn có thể xoá ngay sau khi nghe xong, chỉ giữ lại một bản mỗi tháng để so sánh.
Nhật ký âm thanh: so mình hôm nay với ba tháng trước
Tiến bộ trong âm nhạc diễn ra chậm và đều, nên ngày qua ngày bạn gần như không cảm thấy. Đó là lý do nhiều người tự học có cảm giác mình "dậm chân tại chỗ" dù thực ra đã đi được khá xa. Một nhật ký âm thanh giải quyết vấn đề này.
Cách làm: chọn một hai bài làm "bài đo", mỗi tháng ghi lại một lần, cùng chỗ đặt máy, cùng tốc độ nếu được. Đặt tên tệp theo tháng. Thêm vào đó một bản ghi bất kỳ của bài bạn đang tập trong tháng đó.
Sau ba tháng, nghe liền các bản ghi theo thứ tự. Bạn sẽ nghe ra những thay đổi mà lúc tập không nhận thấy: chuyển hợp âm liền hơn, nhịp đều hơn, giọng ổn định hơn ở nốt cao. Đây là thông tin quý hơn mọi lời khen, vì nó đến từ chính bạn và không thể nhầm lẫn.
Nhật ký âm thanh cũng có ích khi bạn gặp một người hướng dẫn: thay vì mô tả bằng lời "em hay bị vấp chỗ này", bạn đưa họ nghe một bản ghi, và họ có thể chỉ ra vấn đề trong vài phút.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm bằng điện thoại có đủ tốt để nghe ra lỗi không?
Đủ cho mục đích tập luyện. Điện thoại ghi đủ rõ để nghe nhịp, nốt sai, tiếng rè và cao độ. Bạn chỉ cần thiết bị tốt hơn khi muốn làm bản ghi để đăng tải hoặc chia sẻ với chất lượng cao; còn để tự sửa lỗi, điều quan trọng là vị trí đặt máy và phòng yên tĩnh.
Nên ghi âm thường xuyên tới mức nào?
Một hai lần mỗi tuần cho đoạn đang tập là hợp lý với hầu hết người tự học, cộng với một bản ghi đo mỗi tháng. Ghi mỗi buổi thì tốn thời gian nghe lại; nếu không có thời gian nghe, việc ghi trở nên vô ích.
Nghe lại thấy quá nhiều lỗi, nản thì sao?
Đó là dấu hiệu đoạn bạn đang tập quá khó hoặc tốc độ quá cao. Chọn một hai lỗi quan trọng nhất, bỏ qua phần còn lại tạm thời. Cũng nên nghe lại một bản ghi cũ để thấy mình đã tiến từ đâu, giúp cân bằng cảm giác.
Có nên nhờ người khác nghe bản ghi không?
Nếu có người chơi giỏi hơn sẵn lòng nghe, phản hồi của họ rất có giá trị. Hãy gửi kèm câu hỏi cụ thể, ví dụ "nhịp ở điệp khúc có nhanh lên không", để nhận câu trả lời hữu ích thay vì những lời khen chung chung.
Người hát nghe giọng mình trong bản ghi thấy khàn, có phải giọng có vấn đề?
Giọng trong bản ghi thường mỏng và khác do cách âm thanh truyền tới tai, không có nghĩa là có bệnh. Nhưng nếu bạn cảm thấy khàn khi nói hằng ngày, đau họng khi hát, hoặc khàn kéo dài hơn hai tuần, hãy đi khám tai mũi họng.
Có nên tập theo bản ghi của chính mình không?
Có thể dùng bản ghi phần đệm của bạn để tập phần giai điệu hoặc tập hát theo, như một người bạn tập. Cách này giúp luyện nghe và phối hợp, nhưng nhớ rằng nhịp trong bản ghi có thể chưa đều; dùng thêm máy đếm nhịp nếu cần.