Bạn nên thay dây guitar khi dây xỉn màu, gỉ, sờ thấy ráp, khi tiếng đàn đục và ngân ngắn dù đã lên dây đúng, hoặc khi đàn khó giữ cao độ và lệch tiếng ở các phím cao. Với người tập đều mỗi ngày, mức này thường đến sau vài tháng; người chơi ít, lau dây cẩn thận thì lâu hơn, còn người ra nhiều mồ hôi tay hoặc sống ở nơi ẩm thì nhanh hơn.
Thay dây là việc bạn tự làm được ở nhà với một chiếc quay khoá dây, một kìm cắt nhỏ và khoảng nửa giờ cho lần đầu. Guitar thùng dây sắt và guitar cổ điển dây nylon thay theo hai cách khác nhau, nên bài này tách riêng từng loại, kèm những lỗi hay gặp khiến dây mới vẫn nhanh tụt hoặc đứt.
Vì sao dây cũ làm đàn nghe tệ và khó chơi
Dây guitar dây sắt gồm một lõi thép, các dây trầm có thêm sợi kim loại quấn quanh. Theo thời gian, mồ hôi, dầu tay và bụi lọt vào khe giữa các vòng quấn, cộng với độ ẩm làm bề mặt oxy hoá. Khối lượng và độ đều của dây thay đổi, dây không còn rung đều theo chiều dài, nên tiếng mất độ sáng, ngân ngắn, và các bồi âm lệch khiến cao độ ở phím cao không còn khớp.
Dây cũ cũng mệt về cơ học: sau nhiều lần căng chùng và bấm vào phím, dây có chỗ bị lõm do tì lên phím, độ đàn hồi giảm. Đó là lý do một bộ dây cũ có thể lên đúng ở dây buông mà vẫn chênh khi bấm hợp âm.
Với dây nylon của guitar cổ điển, quá trình hơi khác: dây trầm quấn kim loại cũng bị xỉn và mòn, dây trong suốt thì mất độ đàn hồi, xuất hiện vết lõm. Tiếng đàn chuyển dần từ ấm, tròn sang đục, thiếu sức sống. Người chơi lâu thường nhận ra bằng tai trước khi nhìn thấy.
Một phép thử đơn giản: lên dây chuẩn dây buông, rồi bấm phím 12 và đo bằng máy lên dây. Với dây còn tốt và đàn đã chỉnh, nốt ở phím 12 gần như trùng tên nốt dây buông cao hơn một quãng tám. Nếu trước đây khớp mà giờ lệch dần ở nhiều dây, trong khi cần đàn và ngựa không thay đổi, dây đã đến lúc thay. Phép thử này giúp bạn quyết định bằng số đo thay vì cảm giác.
Chọn dây mới: đúng loại, đúng cỡ
Đúng loại đàn. Guitar thùng dùng dây sắt, guitar cổ điển dùng dây nylon. Không lắp dây sắt cho guitar cổ điển: lực căng lớn hơn nhiều có thể làm hỏng cần và ngựa đàn vốn không thiết kế cho mức lực đó.
Cỡ dây với người mới. Dây sắt được gọi theo đường kính dây mảnh nhất. Dây nhẹ, mảnh dễ bấm, ít đau tay hơn, hợp người mới; dây nặng hơn cho tiếng to, chắc nhưng bấm nặng tay. Đổi cỡ dây chênh nhiều so với dây cũ có thể làm thay đổi độ cong cần, cần chỉnh lại.
Dây nylon và độ căng. Bộ dây nylon thường chia theo mức căng thấp, trung bình, cao. Mức căng thấp dễ bấm hơn, mức căng cao cho tiếng vang và rõ hơn.
Dây có lớp phủ. Một số dây có lớp phủ mỏng bên ngoài để chậm gỉ, hợp với khí hậu ẩm và người ra nhiều mồ hôi tay, đổi lại giá cao hơn và cảm giác hơi khác.
Mua thêm một bộ dự phòng. Dây mảnh nhất hay đứt nhất, nhất là lúc thay dây hoặc lên dây quá tay. Có sẵn dây dự phòng giúp bạn không phải ngừng tập.
Chuẩn bị dụng cụ trước khi thay
Chuẩn bị đủ trước khi tháo dây cũ để không phải bỏ dở giữa chừng với một cây đàn trơ dây:
- Bộ dây mới đúng loại, đúng cỡ, kiểm xem còn đủ sáu dây và đúng thứ tự trong bao.
- Quay khoá dây: tay quay nhỏ lắp vào đầu khoá giúp quấn nhanh, nhiều loại có sẵn rãnh nhổ chốt ngựa.
- Kìm cắt dây nhỏ; kéo thường cắt dây sắt rất khó và nhanh hỏng lưỡi.
- Máy lên dây kẹp đầu cần hoặc ứng dụng lên dây.
- Khăn mềm trải dưới đàn và một khăn khác để lau phím.
- Gối nhỏ hoặc khăn gấp để kê đầu cần khi đàn nằm ngửa.
- Khoá lục giác chỉnh cần đi kèm đàn, phòng khi bạn đổi cỡ dây và cần chỉnh nhẹ sau đó.
Lần đầu thay dây, bạn nên làm vào lúc rảnh, không vội, ở nơi đủ sáng. Chụp lại vài tấm ảnh cách dây đang quấn ở khoá và ở ngựa trước khi tháo để có mẫu đối chiếu.
Các bước thay dây guitar thùng dây sắt
Trải khăn trên bàn, đặt đàn nằm ngửa, kê đầu cần lên một chiếc gối nhỏ hoặc khăn gấp. Sau đó:
- Nới từng dây cho chùng hẳn bằng cách vặn khoá. Đừng cắt dây đang căng, dây bật lại có thể văng vào mặt hoặc làm xước đàn.
- Rút chốt ngựa bằng rãnh trên chiếc quay khoá dây hoặc dụng cụ nhổ chốt. Nếu chốt chặt, ấn nhẹ dây vào trong thùng đàn để đầu dây không còn kẹt chốt rồi mới nhổ. Không dùng kìm kẹp chốt vì dễ làm vỡ chốt hoặc xước ngựa.
- Tháo dây cũ khỏi khoá. Khi đã tháo hết dây (nếu bạn chọn tháo hết), lau mặt phím và thân đàn bằng khăn khô; đây là lúc dễ vệ sinh nhất.
- Luồn đầu tròn của dây mới vào lỗ ngựa, ấn chốt vào, rãnh của chốt quay về phía dây. Một tay ấn chốt, một tay kéo nhẹ dây lên để đầu tròn tì vào tấm gỗ đỡ bên trong mặt đàn thay vì kẹt vào đầu chốt.
- Kéo dây dọc cần lên đến khoá, luồn qua lỗ trục khoá, chừa một đoạn đủ để quấn: dây trầm quấn được khoảng hai đến ba vòng, dây cao nhiều vòng hơn. Gập đầu dây để giữ.
- Vặn khoá sao cho dây quấn xuống dưới, các vòng sau nằm dưới vòng trước, dây đi thẳng từ lược đàn vào trục mà không cọ vào khoá bên cạnh.
- Lên dây gần đúng cao độ, rồi kéo giãn nhẹ từng dây bằng cách nhấc dây khỏi phím một chút dọc theo cần, lên dây lại, lặp vài lần. Dây mới sẽ ổn định nhanh hơn.
- Cắt đoạn dây thừa, chừa một khúc ngắn ở trục khoá. Gập đầu nhọn xuống để không đâm vào tay.
Có hai cách: thay từng dây một, hoặc tháo hết rồi lắp lại. Thay từng dây giữ cần đàn không mất lực đột ngột; tháo hết thì tiện vệ sinh phím. Với lần thay ngắn trong vài chục phút, cả hai đều an toàn cho phần lớn đàn.
Các bước thay dây guitar cổ điển dây nylon
Guitar cổ điển không có chốt ngựa; dây được buộc vào ngựa và quấn quanh trục khoá nằm ngang. Các bước:
- Nới dây cũ cho chùng, tháo nút buộc ở ngựa và tháo khỏi trục khoá.
- Luồn dây mới qua lỗ ngựa từ phía lược đàn ra phía sau, chừa một đoạn ngắn ở đầu.
- Vòng đầu dây ngược lại, luồn dưới chính nó một đến ba lần tạo nút xoắn, kéo cho nút nằm sát mép sau của ngựa. Dây trầm thường chỉ cần một vòng, dây cao trơn hơn nên quấn nhiều vòng hơn để không tuột.
- Đưa dây lên đầu cần, luồn qua lỗ trên trục khoá nằm ngang, vòng đầu dây quay lại dưới chính nó để khoá, rồi bắt đầu quấn.
- Quấn sao cho dây cuộn về phía mép ngoài của đầu đàn và đi qua lược đàn thẳng hàng, các vòng xếp gọn không đè chéo.
- Lên dây gần đúng. Dây nylon giãn nhiều hơn dây sắt rất nhiều, có thể phải lên dây lại liên tục trong vài ngày đầu.
- Cắt đầu dây thừa ở ngựa và ở trục khoá, chừa một đoạn ngắn để nút không tuột.
Đừng nản khi dây nylon mới cứ tụt sau mỗi bài. Đó là đặc tính vật liệu. Kéo giãn nhẹ và lên dây lại nhiều lần trong buổi đầu giúp rút ngắn thời gian chờ.
Lỗi hay gặp khi thay dây và cách tránh
Đầu tròn của dây kẹt ở đầu chốt ngựa thay vì tì vào tấm gỗ bên trong: dây có vẻ giữ được nhưng tụt dần và chốt bật lên khi lên dây. Cách phòng là kéo nhẹ dây lên trong khi ấn chốt, cảm thấy một tiếng "tách" nhỏ khi đầu dây vào đúng chỗ.
Quấn quá ít hoặc quá nhiều vòng ở khoá: quá ít vòng làm dây dễ trượt, đặc biệt với dây nylon; quá nhiều vòng chồng chéo làm dây tụt khi các vòng tự xếp lại. Quấn sai chiều làm dây cọ vào cạnh khoá hoặc lược, gây đứt và lệch cao độ.
Lên dây quá cao rồi mới hạ: dây mảnh dễ đứt khi lên vượt cao độ. Bạn nên dùng máy lên dây và tiến lên từ từ, nhận biết tên nốt đúng của từng dây trước khi vặn mạnh. Cuối cùng, không kiểm cần đàn sau khi đổi cỡ dây: dây nặng hơn kéo cần võng thêm, dây nhẹ hơn làm cần thẳng ra; vài ngày sau khi đổi, kiểm lại độ cao dây và chỉnh nếu cần.
Giữ dây mới bền lâu hơn
Lau dây sau mỗi lần chơi là thói quen đơn giản nhất kéo dài tuổi thọ dây. Dùng khăn khô kẹp quanh từng dây, vuốt dọc từ ngựa lên đầu cần để lấy mồ hôi và dầu tay, cả mặt trên lẫn mặt dưới dây nơi tiếp xúc với phím.
Rửa tay trước khi chơi, nhất là sau khi ăn hoặc dùng kem tay. Cất đàn trong bao khi không chơi giảm bụi và hơi ẩm bám vào dây. Trong mùa nồm, độ ẩm cao làm dây gỉ nhanh hơn rõ rệt; kiểm soát độ ẩm phòng giúp cả dây lẫn gỗ đàn.
Ghi lại ngày thay dây bằng một mẩu giấy trong bao đàn hoặc ghi chú trên điện thoại. Sau vài lần, bạn sẽ biết chu kỳ thay dây hợp với cách chơi của mình, thay vì đợi đến khi dây đứt giữa buổi tập. Với những dịp quan trọng như biểu diễn, nên thay dây trước vài ngày để dây kịp ổn định, không thay ngay sát giờ.
Câu hỏi thường gặp
Thay dây guitar có cần chỉnh lại cần đàn không?
Nếu thay đúng cỡ dây như cũ thì thường không cần. Nếu đổi sang dây nặng hơn hoặc nhẹ hơn rõ rệt, lực kéo lên cần thay đổi nên độ cong cần và độ cao dây có thể đổi theo. Chơi vài ngày, kiểm lại, và chỉnh ty cần nếu bạn thấy dây cao hoặc rè.
Có nên chỉ thay một dây bị đứt không?
Có thể, nhất là khi bộ dây còn mới. Nhưng nếu các dây còn lại đã cũ, dây mới sẽ sáng tiếng hơn hẳn và nghe lệch tông màu với các dây kia. Khi bộ dây đã dùng lâu, thay cả bộ thường hợp lý hơn.
Dây mới lắp xong cứ tụt dây có phải do lắp sai?
Không hẳn. Dây mới luôn giãn trong vài ngày đầu, dây nylon giãn nhiều hơn dây sắt. Nếu sau một tuần vẫn tụt nhanh, kiểm lại chốt ngựa, số vòng quấn ở khoá và độ chặt của khoá.
Có thể lắp dây guitar thùng lên guitar cổ điển không?
Không nên. Guitar cổ điển được thiết kế cho lực căng thấp của dây nylon; dây sắt căng hơn nhiều có thể làm cong cần, bong ngựa đàn. Ngựa và khoá của guitar cổ điển cũng không giữ được đầu dây sắt đúng cách.
Có cần lau dầu phím mỗi lần thay dây không?
Không. Lần thay dây là dịp tốt để lau sạch mặt phím bằng khăn khô. Dầu phím chỉ dùng vài lần mỗi năm cho phím gỗ không phủ sơn khi trông khô, với lượng rất nhỏ và lau sạch phần dư.
Thay dây guitar điện có khác guitar thùng không?
Nguyên lý quấn khoá giống nhau, nhưng đầu dây được giữ ở ngựa hoặc xuyên qua thân đàn tuỳ kiểu đàn, không dùng chốt như guitar thùng. Một số đàn có ngựa nhún cần cân lại lò xo khi đổi cỡ dây, việc này nên nhờ thợ nếu bạn chưa quen.