Cách lên dây đàn guitar chuẩn: bằng máy, bằng ứng dụng và bằng tai

Guitar sáu dây theo dây chuẩn được lên theo các nốt Mi – La – Rê – Sol – Si – Mi (E – A – D – G – B – E), tính từ dây 6 trầm nhất tới dây 1 cao nhất. Cách nhanh và chính xác nhất cho người mới là dùng máy lên dây kẹp đầu đàn hoặc ứng dụng lên dây trên điện thoại: gảy từng dây, vặn khoá cho tới khi màn hình báo đúng nốt và kim nằm giữa.

Khi chưa có máy, bạn vẫn lên được bằng tai theo phương pháp phím 5: lấy một dây làm chuẩn, rồi so từng dây kế tiếp với nốt bấm ở phím 5 (hoặc phím 4 với dây Si). Lên dây là động tác đầu tiên của mọi buổi tập; đàn lệch dây làm hợp âm đúng vẫn nghe sai và làm tai quen với âm lệch.

Tên và cao độ sáu dây theo dây chuẩn

Bảng dưới là thông tin cần thuộc. Cột tần số dùng mốc phổ biến La = 440 Hz, các ứng dụng lên dây thường để mặc định theo mốc này.

Hai dây Mi cùng tên nhưng cách nhau hai quãng tám. Câu nhớ thứ tự dây là chuyện của mỗi người; phổ biến nhất là đọc thẳng "Mi La Rê Sol Si Mi" cho tới khi thuộc như số điện thoại nhà mình.

Lên dây bằng máy kẹp hoặc ứng dụng điện thoại

Máy kẹp đầu đàn bắt rung động qua gỗ nên ít bị tiếng ồn xung quanh làm sai; ứng dụng điện thoại dùng micro, nên lên dây ở chỗ yên tĩnh. Cách làm giống nhau:

1. Kẹp máy vào đầu đàn hoặc mở ứng dụng, đặt điện thoại gần lỗ thoát âm. Chọn chế độ guitar hoặc chế độ tự nhận nốt (chromatic).
2. Gảy dây 6 một cái rõ ràng, để ngân, không gảy liên tục. Màn hình hiện tên nốt gần nhất và kim lệch trái (thấp) hoặc phải (cao).
3. Nếu màn hình hiện sai tên nốt, ví dụ D thay vì E, dây đang lệch quá xa. Vặn từ từ cho tới khi hiện đúng E rồi mới tinh chỉnh.
4. Vặn khoá đàn từng chút, gảy lại sau mỗi lần vặn. Nên lên từ dưới lên: nếu dây đang cao hơn, hạ xuống thấp hơn đích một chút rồi vặn lên lại. Cách này giúp dây giữ tiếng ổn định hơn.
5. Lặp lại cho dây 5 tới dây 1.
6. Quay lại kiểm tra cả sáu dây một lượt, vì kéo căng một dây làm cần đàn thay đổi chút ít và có thể làm dây khác lệch theo, nhất là khi vừa thay dây.

Dấu "#" (thăng) hiện bên cạnh tên nốt nghĩa là dây đang ở nốt cao hơn nửa cung, thường là dấu hiệu vặn quá tay. Nếu thấy E# hoặc F khi lên dây 1, hạ xuống. Đừng vặn tiếp lên vì sợ chưa đủ: dây quá căng có thể đứt.

Lên dây bằng tai: phương pháp phím 5

Phương pháp này lên các dây đúng với nhau (đàn hoà với chính nó), dù dây chuẩn ban đầu có thể không đúng tuyệt đối. Đủ để tự tập và đệm hát một mình khi không có máy.

1. Chọn dây 6 làm chuẩn. Nếu có một nhạc cụ khác hoặc một nốt Mi mẫu, lên dây 6 theo nó; nếu không, giữ nguyên dây 6.
2. Dây 5: bấm dây 6 ở phím 5 (được nốt La), gảy, rồi gảy dây 5 buông. Vặn dây 5 cho tới khi hai tiếng trùng nhau.
3. Dây 4: bấm dây 5 ở phím 5 (nốt Rê), so với dây 4 buông.
4. Dây 3: bấm dây 4 ở phím 5 (nốt Sol), so với dây 3 buông.
5. Dây 2 — ngoại lệ: bấm dây 3 ở phím 4 (nốt Si), so với dây 2 buông.
6. Dây 1: bấm dây 2 ở phím 5 (nốt Mi), so với dây 1 buông.
7. Kiểm tra bằng hợp âm: bấm E, G, D và nghe. Nếu hợp âm nào cũng có một dây "chói", quay lại dây đó.

Khó nhất là nghe ra hai tiếng đã trùng chưa. Khi hai nốt gần nhau nhưng chưa trùng, bạn nghe thấy tiếng "ọ ọ" dao động, gọi là phách. Vặn dần, tiếng dao động chậm lại; khi nó biến mất, hai dây đã trùng. Tập nghe điều này vài lần, tai sẽ quen rất nhanh.

Vì sao đàn hay bị lệch dây

Dây mới còn giãn. Dây vừa thay sẽ giãn dần trong vài ngày đầu, nên lệch liên tục. Sau khi lắp, kéo nhẹ từng dây ra khỏi mặt phím vài lần rồi lên lại, lặp vài lượt, dây sẽ ổn định nhanh hơn.

Nhiệt độ và độ ẩm. Gỗ và kim loại co giãn theo thời tiết. Mang đàn từ phòng điều hoà ra ngoài trời nóng, hay qua những ngày nồm ẩm ở miền Bắc, đàn lệch là chuyện bình thường. Để đàn vài phút cho quen nhiệt độ rồi mới lên dây.

Chơi mạnh và bấm quá lực. Quạt mạnh liên tục và ép dây quá tay đều kéo cao độ lệch đi chút ít. Lực bấm vừa đủ không chỉ đỡ đau mà còn giữ hợp âm đúng cao độ.

Dây đã cũ. Dây cũ gỉ, mất độ đàn hồi, khó giữ tiếng và nghe đục. Nếu lên xong mà hợp âm vẫn không trong, hoặc lên ở phím 12 lệch hẳn so với dây buông, có thể đã tới lúc thay dây.

Khoá đàn lỏng hoặc kém. Một số khoá đàn giá rẻ trượt dần sau vài phút. Nếu một dây cứ tụt dù dây còn mới, nhờ thợ kiểm tra khoá.

Thay dây mới rồi lên dây: làm sao cho dây giữ tiếng

Dây mới là lúc đàn lệch nhiều nhất. Thay đúng cách giúp rút ngắn giai đoạn này. Với guitar acoustic, trình tự phổ biến như sau (guitar classic buộc dây ở ngựa đàn theo cách riêng, nên xem hướng dẫn cho loại đàn đó):

1. Thay từng dây một thay vì tháo cả sáu dây cùng lúc. Cách này giữ sức căng lên cần đàn tương đối ổn định và bạn luôn có dây bên cạnh để nhìn cách luồn.
2. Nới dây cũ bằng khoá cho tới khi chùng hẳn, rồi mới tháo ở ngựa đàn và ở khoá. Không cắt dây đang căng.
3. Lắp đầu tròn của dây mới vào ngựa đàn, ấn chốt giữ chắc, kéo nhẹ dây để đầu tròn bám vào mặt dưới.
4. Luồn đầu kia qua lỗ trục khoá, chừa một đoạn đủ để quấn vài vòng quanh trục. Quấn để dây đi xuống phía dưới trục, giúp dây ép vào đầu đàn và giữ tiếng tốt hơn.
5. Lên dây tới gần nốt chuẩn, rồi kéo nhẹ dây ra khỏi mặt phím dọc theo chiều dài vài lần để dây giãn. Lên lại, lặp hai ba lượt.
6. Cắt phần dây thừa ở khoá, chừa một đoạn ngắn để khỏi chọc tay.
7. Kiểm tra lại cả sáu dây sau khi thay xong và vài lần trong những ngày đầu chơi.

Trong một hai ngày đầu, dây mới tụt cao độ nhanh; đó không phải đàn hỏng. Sau vài lần lên lại, dây sẽ ổn định. Nên thay dây trước buổi chơi quan trọng vài ngày chứ không phải ngay sáng hôm đó.

Những lỗi hay gặp khi mới tập lên dây

Lên dây có vẻ đơn giản, nhưng người mới thường mất thời gian vì vài lỗi lặp đi lặp lại:

• Vặn nhầm khoá: gảy dây 3 nhưng tay vặn khoá dây 4, vặn mãi không thấy kim đổi rồi vặn quá tay dây kia. Lần theo dây từ đầu đàn tới khoá trước khi vặn.
• Gảy liên tục trong lúc vặn: máy chưa kịp đọc nốt đã nhận tiếng mới, kim nhảy loạn. Gảy một cái, chờ kim ổn định, rồi mới vặn.
• Lên nhầm quãng tám: dây 1 vặn lên tới một nốt Mi cao hơn quãng tám — dây sẽ căng nguy hiểm. Nếu thấy dây căng bất thường dù máy báo đúng tên nốt, so lại với nốt bấm ở phím 5 của dây 2 theo phương pháp phím 5.
• Lên dây khi tay trái đang chạm dây khác: rung động lẫn vào nhau làm máy đọc sai. Chỉ để dây cần lên được ngân.
• Bỏ qua lượt kiểm tra cuối: dây đầu tiên thường lệch lại sau khi lên năm dây còn lại. Một lượt rà từ dây 6 tới dây 1 chỉ mất vài chục giây.

Sau một hai tuần lên dây mỗi ngày, cả quy trình thường còn chưa tới một phút. Đó cũng là lúc tai bắt đầu tự nhận ra khi một dây hơi lệch, ngay cả trước khi nhìn máy.

Dây chuẩn và những kiểu lên dây khác

Dây chuẩn Mi La Rê Sol Si Mi là cách lên dây hầu như mọi tài liệu cho người mới đều dùng. Tuy vậy, bạn sẽ gặp những cách khác khi đi xa hơn. Phổ biến nhất là hạ dây 6 xuống Rê, gọi là drop D: tiếng trầm dày hơn, hay dùng trong rock và một số bài đệm ngón. Ngoài ra còn những cách lên dây mở, để dây buông tạo sẵn một hợp âm, hay dùng khi chơi slide hoặc fingerstyle.

Một số người chơi chủ ý hạ cả sáu dây nửa cung để hát thoải mái hơn hoặc để đàn theo bản thu gốc. Với người mới, nên giữ dây chuẩn cho tới khi đã thuộc cần đàn, vì mọi sơ đồ hợp âm bạn tra được đều giả định dây chuẩn.

Nếu bạn dùng capo, sau khi kẹp có thể kiểm tra lại bằng máy. Capo kẹp lệch hoặc quá chặt kéo dây căng thêm, khiến cả hợp âm hơi cao. Máy ở chế độ tự nhận nốt sẽ hiện tên nốt mới tương ứng với vị trí capo.

Ví dụ giả định: một bạn ở Huế mang đàn từ phòng máy lạnh ra quán cà phê sân vườn buổi trưa. Mười phút sau, dây 1 và 2 đã tụt. Bạn để đàn nghỉ vài phút cho quen không khí, lên lại cả sáu dây, và kiểm tra thêm một lần giữa buổi.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu thì nên lên dây một lần?

Mỗi lần cầm đàn lên chơi. Dù hôm qua vừa lên, nhiệt độ và độ ẩm qua đêm đã có thể làm dây lệch. Lên dây bằng máy chỉ mất một hai phút. Khi chơi lâu hoặc vừa thay dây mới, kiểm tra lại giữa buổi.

Ứng dụng lên dây trên điện thoại có chính xác không?

Đủ chính xác cho người tập ở nhà nếu xung quanh yên tĩnh. Ở chỗ ồn, micro thu cả tiếng khác và kim nhảy loạn; khi đó máy kẹp đầu đàn bắt rung qua gỗ sẽ ổn định hơn. Kiểm tra mốc tham chiếu của ứng dụng đang là 440 Hz.

Vặn khoá theo chiều nào thì dây căng lên?

Tùy cách lắp dây và vị trí khoá trên đầu đàn. Cách chắc nhất: gảy dây, vặn nhẹ một chút và nghe tiếng cao lên hay thấp xuống, hoặc nhìn kim trên máy. Đừng vặn nhiều vòng một lúc khi chưa biết chiều, dễ làm đứt dây.

Lên dây bằng tai có tốt hơn dùng máy không?

Mỗi cách có giá trị riêng. Máy cho kết quả nhanh và chuẩn tuyệt đối, hợp khi chơi cùng người khác. Lên bằng tai rèn khả năng nghe cao độ, rất có ích lâu dài. Nhiều người dùng máy hằng ngày và thỉnh thoảng tự lên bằng tai rồi so lại với máy để luyện tai.

Tại sao lên đúng từng dây mà hợp âm vẫn nghe hơi lệch?

Có thể do bấm quá mạnh, dây cũ, hoặc độ chính xác cao độ của đàn ở các phím cao chưa chuẩn. Kiểm tra bằng cách so nốt hoà âm hoặc nốt bấm ở phím 12 với dây buông; nếu lệch rõ, nên nhờ thợ chỉnh. Đàn hoà âm chưa chuẩn sẽ luôn hơi lệch dù dây buông đúng.

Dây đàn đứt khi lên dây có nguy hiểm không?

Dây đứt có thể quất mạnh, nhất là dây sắt mảnh. Khi lên dây, nhất là dây mới, giữ mặt cách xa đầu đàn và vặn từ từ, kiểm tra cao độ thường xuyên. Không vặn vượt quá nốt chuẩn để thử, vì dây quá căng dễ đứt.