Máy đếm nhịp là thiết bị phát tiếng gõ đều theo một tốc độ bạn chọn, đo bằng số phách mỗi phút (bpm). Cách dùng đúng gồm ba bước: tìm tốc độ mà bạn chơi đúng ba lần liên tiếp một đoạn nhạc, tăng mỗi lần vài nấc khi đã ổn, và lùi lại ngay khi bắt đầu sai hoặc gồng tay. Tiếng gõ là để bạn kiểm tra mình, không phải để đuổi theo.
Nhiều người mới thấy máy đếm nhịp khó chịu, như có ai đó liên tục bắt lỗi. Cảm giác đó thường đến từ việc đặt tốc độ quá cao hoặc dùng sai lúc. Phần dưới giải thích máy đếm nhịp đo cái gì, cách chọn tốc độ, các kiểu đặt tiếng gõ nâng dần độ khó, và khi nào nên tắt nó đi.
Máy đếm nhịp đo cái gì và vì sao người chơi cần nó
Đơn vị trên máy đếm nhịp là bpm, số phách trong một phút. Ở 60 bpm, mỗi phách dài đúng một giây; ở 120 bpm, mỗi giây có hai phách. Trên bản nhạc in, bạn hay thấy ký hiệu dạng "nốt đen = 90", nghĩa là chơi sao cho mỗi nốt đen ứng với một tiếng gõ ở 90 bpm. Ký hiệu cũ "M.M." đứng trước con số là viết tắt của Maelzel's Metronome, theo tên Johann Nepomuk Maelzel, người được cấp bằng sáng chế cho máy đếm nhịp quả lắc vào khoảng năm 1815; Beethoven là một trong những nhà soạn nhạc đầu tiên ghi tốc độ theo máy này.
Ngày nay bạn có ba lựa chọn: máy quả lắc cơ học có tiếng tích tắc mộc và nhìn thấy được chuyển động, máy điện tử nhỏ có nhiều chế độ, và ứng dụng trên điện thoại. Với người tự học, ứng dụng là đủ, miễn là tiếng gõ rõ và có thể nhấn mạnh phách đầu.
Vì sao cần nó? Vì cảm giác nhịp của con người không đáng tin như ta nghĩ. Người mới hầu như ai cũng nhanh dần ở đoạn dễ và chậm lại ở đoạn khó mà không nhận ra. Khi chơi một mình, điều đó ít ai thấy; khi chơi cùng người khác hoặc đệm cho người hát, nó làm cả nhóm lệch nhau. Máy đếm nhịp cho bạn một chiếc thước bên ngoài để so, và sau một thời gian, chiếc thước đó dần được "cài" vào bên trong.
Chọn tốc độ khởi điểm và tăng dần
Đây là cách dùng máy đếm nhịp phổ biến nhất khi tập một đoạn khó. Điều quan trọng là bắt đầu đủ chậm, chậm hơn mức bạn thấy hơi xấu hổ.
- Chọn đoạn nhạc ngắn, khoảng hai đến bốn ô nhịp, chưa chơi trơn được.
- Đặt máy ở một tốc độ thấp, chẳng hạn 50 hoặc 60 bpm, rồi chơi thử. Nếu sai, giảm tiếp 5–10 nấc cho tới khi chơi đúng nốt, đúng nhịp, tay không gồng.
- Ở tốc độ đó, chơi đúng ba lần liên tiếp. Sai một lần thì đếm lại từ đầu.
- Tăng thêm khoảng 4–6 bpm, tức mức tăng nhỏ mà tai gần như không nhận ra, rồi lặp lại tiêu chí ba lần đúng.
- Khi tới tốc độ mà bạn không giữ được ba lần đúng sau vài lần thử, lùi về tốc độ đúng gần nhất, chơi thêm vài lần ở đó rồi dừng đoạn này cho hôm nay.
- Ghi lại tốc độ cao nhất đạt được. Ngày hôm sau bắt đầu thấp hơn con số đó khoảng 10 bpm, rồi leo lên lại.
Bạn sẽ thấy một quy luật quen thuộc: hôm sau thường leo được cao hơn hôm trước vài nấc, nhờ khoảng nghỉ củng cố qua đêm. Đừng cố phá kỷ lục trong một buổi; leo đều vài nấc mỗi ngày là tiến độ tốt.
Các kiểu đặt tiếng gõ, từ dễ tới khó
Gõ mỗi phách, nhấn phách đầu ô nhịp. Đây là chế độ cơ bản. Tiếng gõ đầu ô nhịp nghe khác để bạn biết mình đang ở đâu trong câu nhạc. Dùng chế độ này khi mới tập một đoạn.
Chia nhỏ phách. Ở tốc độ chậm, khoảng cách giữa hai tiếng gõ dài tới mức tay dễ trôi đi. Bật chế độ chia đôi (đếm "một – và – hai – và") hoặc chia ba cho nhịp 6/8 giúp bạn đặt những nốt nhỏ vào đúng chỗ. Đây là cách luyện chính xác tốt nhất cho những đoạn có nốt móc liên tiếp.
Chỉ gõ ở phách 2 và 4. Với nhạc trẻ, pop, nhạc có tiết tấu kiểu ballad, tiếng trống dồn ở phách 2 và 4. Đặt máy ở nửa tốc độ rồi coi mỗi tiếng gõ là phách 2 và 4 khiến bạn phải tự giữ phách 1 và 3, rất gần cảm giác chơi cùng ban nhạc.
Chỉ gõ phách đầu ô nhịp. Một tiếng gõ cho mỗi ô nhịp, bạn tự lấp các phách còn lại. Đây là bước chuyển từ nhịp ngoài vào nhịp trong.
Gõ ngắt quãng. Nhiều ứng dụng cho phép gõ hai ô nhịp rồi im hai ô nhịp. Bạn tiếp tục chơi trong lúc im lặng, và khi tiếng gõ quay lại, bạn biết ngay mình đã nhanh lên hay chậm đi. Đây là bài kiểm tra trung thực nhất về nhịp bên trong.
Lỗi khi dùng máy đếm nhịp và cách sửa
Hầu hết người ghét máy đếm nhịp đều đang mắc một trong những lỗi dưới đây. Sửa được lỗi thì máy trở thành người bạn tập đáng tin.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đặt tốc độ quá cao | Liên tục bị tiếng gõ bỏ lại, căng thẳng, chơi xong mệt | Hạ tốc độ tới mức chơi đúng ba lần liên tiếp, dù chậm đến đâu |
| Đuổi theo tiếng gõ | Nghe thấy tiếng gõ rồi mới bấm, nốt luôn trễ một chút | Đếm thành tiếng hoặc gật đầu theo phách để dự đoán tiếng gõ thay vì phản ứng với nó |
| Tiếng gõ quá nhỏ | Không nghe thấy tiếng gõ khi chơi to, tưởng mình đúng nhịp | Tăng âm lượng, chọn tiếng gõ sắc như tiếng gỗ, đeo tai nghe một bên nếu cần |
| Chỉ dùng khi tập kỹ thuật | Bài tập đều nhưng bài nhạc vẫn nhanh dần | Dùng cả cho đoạn khó trong bài, ít nhất ở vài lần chơi đầu |
| Không bao giờ tắt | Chơi đều với máy nhưng tắt đi là lệch | Chuyển dần sang gõ phách đầu và gõ ngắt quãng, rồi chơi hoàn toàn không có máy |
| Tăng nấc quá lớn | Từ 60 nhảy lên 80, mất kiểm soát, phải lùi về | Tăng từng bước nhỏ khoảng 4–6 bpm |
Lỗi "đuổi theo tiếng gõ" khó nhận ra nhất. Một cách kiểm tra: ghi âm lúc bạn chơi cùng máy đếm nhịp rồi nghe lại. Nếu tiếng nốt nhạc luôn nghe ngay sau tiếng gõ chứ không trùng với nó, bạn đang phản ứng thay vì dự đoán.
Khi nào không cần, hoặc không nên dùng máy đếm nhịp
Máy đếm nhịp là công cụ để tập, không phải để biểu diễn. Có những lúc bật nó lên lại phản tác dụng.
Thứ nhất là khi bạn đang học nốt nhạc của một đoạn mới, chưa biết ngón nào bấm ở đâu. Lúc đó đầu óc dành hết cho việc tìm nốt; thêm tiếng gõ chỉ khiến bạn rối. Hãy tập chậm không theo nhịp tới khi thuộc nốt, rồi mới bật máy.
Thứ hai là những bài có nhịp co giãn tự do, khi người chơi được phép kéo dài hay dồn nhanh theo cảm xúc của câu nhạc. Nhiều bài nhạc cổ điển lãng mạn, nhiều bản nhạc dân tộc như những câu rao trên đàn tranh, đàn bầu, sáo trúc vốn không đi theo phách đều. Ở đây máy đếm nhịp chỉ hữu ích để tập từng đoạn kỹ thuật bên trong, không nên dùng cho cả bài.
Thứ ba là khi bạn đã chơi đều với máy ở tốc độ mục tiêu. Đến lúc này, việc cần làm là tắt máy, chơi lại, ghi âm và nghe xem nhịp có giữ được không. Nếu giữ được, máy đã làm xong việc của nó với đoạn này.
Cuối cùng, đừng bật máy suốt buổi tập. Tiếng gõ liên tục làm tai mệt, và bạn cần những khoảng chơi tự do để nghe âm nhạc chứ không chỉ nghe phách.
Bài tập nhịp năm phút mỗi ngày, không cần đàn
Nhịp là kỹ năng riêng, tập được cả khi không cầm nhạc cụ. Những bài dưới đây chỉ cần máy đếm nhịp và đôi tay, làm được lúc nghỉ trưa hay trên ghế sofa.
- Đặt máy ở 60 bpm, vỗ tay đúng trùng tiếng gõ trong một phút. Nghe xem tiếng vỗ có "nuốt" tiếng gõ không; nếu nuốt được, bạn đang trùng.
- Vẫn 60 bpm, vỗ hai tiếng cho mỗi phách, rồi ba tiếng, rồi bốn tiếng. Chuyển qua lại giữa các kiểu chia mà không dừng.
- Đặt máy ở 40 bpm. Tốc độ rất chậm khó hơn bạn tưởng, vì khoảng trống dài khiến ai cũng có xu hướng vỗ sớm.
- Bật chế độ gõ hai ô nhịp, im hai ô nhịp, vỗ tay liên tục và kiểm tra xem khi tiếng gõ quay lại bạn có còn trùng.
- Vừa đi bộ vừa đếm thành tiếng theo bước chân, rồi chia đôi, chia ba bước chân bằng lời đếm. Bài này luyện cảm giác phách gắn với cơ thể.
Năm phút mỗi ngày trong vài tuần thường đủ để bạn nhận ra sự khác biệt khi quay lại đàn: các đoạn dễ không còn tự nhanh lên, và bạn bắt đầu nghe được chính nhịp của mình.
Dùng máy đếm nhịp với từng loại nhạc cụ
Guitar và ukulele đệm hát. Việc khó nhất là giữ tay quạt đều khi tay trái đang chuyển hợp âm. Đặt máy chậm, cho tay phải quạt liên tục như con lắc kể cả lúc không chạm dây, và tập chuyển hợp âm sao cho ngón trái tới nơi đúng lúc tiếng gõ đầu ô nhịp vang lên. Tay quạt không được dừng lại chờ tay bấm.
Piano và đàn phím. Tập từng tay với máy trước, rồi ghép hai tay ở tốc độ thấp hơn tốc độ từng tay khoảng một phần ba. Khi ghép tay, phần lớn người mới chậm lại ở chỗ hai tay cùng đổi thế bấm; đó là chỗ nên khoanh lại và tập riêng với máy.
Sáo trúc, harmonica. Máy đếm nhịp giúp nhiều nhất ở những nốt dài: giữ một nốt đủ bốn phách mà hơi không yếu dần ở cuối. Bạn cũng dùng nó để tập đánh lưỡi đều, mỗi tiếng gõ một tiếng lưỡi, rồi hai, rồi bốn.
Thanh nhạc. Người hát hay vào sớm hoặc vào muộn ở đầu câu. Đặt máy chỉ gõ phách 2 và 4, hát theo và chú ý điểm bắt đầu của mỗi câu. Máy cũng giúp giữ đủ độ dài cho nốt ngân cuối câu thay vì cắt sớm vì hết hơi.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt máy đếm nhịp ở tốc độ bao nhiêu khi mới học?
Không có con số chung. Tốc độ đúng là tốc độ bạn chơi được đoạn đang tập ba lần liên tiếp không sai, tay không gồng. Với người mới, con số này thường nằm trong khoảng 50 đến 70 bpm cho những đoạn có nốt đen, thấp hơn nữa nếu có nhiều nốt móc.
Ứng dụng đếm nhịp trên điện thoại có chính xác không?
Với nhu cầu tập luyện, các ứng dụng phổ biến đều đủ chính xác. Điều nên chú ý là độ trễ khi dùng tai nghe không dây: tiếng gõ có thể tới tai trễ một chút so với hình ảnh. Khi cần chính xác cao, dùng loa của điện thoại hoặc tai nghe có dây.
Chơi cùng máy đếm nhịp có làm mất cảm xúc không?
Ở giai đoạn tập thì không, vì bạn đang xây nền nhịp chắc. Cảm xúc, sự co giãn có chủ ý chỉ thuyết phục khi bạn đã giữ được nhịp đều; người chưa giữ được nhịp thì sự co giãn nghe giống như lỗi. Khi biểu diễn, bạn tắt máy và tự do hơn.
Có thể dùng một bài nhạc nền có trống thay cho máy đếm nhịp không?
Có, và đó là bước tiếp theo tốt sau khi đã quen máy. Nhạc nền có trống cho cảm giác thật hơn và vui hơn. Tuy nhiên tiếng trống phức tạp khó nghe ra lỗi nhỏ hơn tiếng gõ đơn, nên khi tập đoạn khó vẫn nên quay về máy.
Vì sao chơi với máy thì đều mà tắt đi lại nhanh dần?
Vì bạn mới dựa vào nhịp bên ngoài, chưa có nhịp bên trong. Hãy dùng các chế độ chỉ gõ phách đầu hoặc gõ ngắt quãng để buộc mình tự giữ phách, kết hợp đếm thành tiếng. Ghi âm khi chơi không có máy cũng giúp bạn nghe ra mình nhanh lên ở chỗ nào.
Tăng tốc độ tới bao giờ thì dừng?
Nhiều người tập vượt tốc độ mục tiêu một chút, khoảng 5 đến 10 phần trăm, để khi chơi ở tốc độ thật thấy dư dả. Nhưng chỉ làm vậy khi đã chơi sạch ở tốc độ mục tiêu; cố vượt khi chưa sạch chỉ củng cố thêm lỗi.