Bảo quản piano tốt xoay quanh bốn việc: đặt đàn đúng chỗ (tường trong, xa cửa sổ, xa cửa gió điều hoà, xa bếp và nhà tắm), giữ độ ẩm ổn định ở mức trung bình, giữ sạch phím và bên trong đàn, và lên dây định kỳ, thường ít nhất mỗi năm một lần với đàn dùng ở nhà.
Piano cơ là một khối gỗ, nỉ, da và kim loại chịu lực căng dây rất lớn, nên nó nhạy với khí hậu hơn nhiều người nghĩ. Ở Việt Nam, mùa nồm làm phím kẹt và dây gỉ, còn phòng điều hoà khô làm gỗ co, chốt dây lỏng dần. Piano điện ít nhạy hơn nhưng vẫn cần khô ráo và sạch bụi. Dưới đây là cách làm cụ thể cho từng việc.
Vì sao piano nhạy với khí hậu
Phía sau dây đàn là bảng cộng hưởng, một tấm gỗ mỏng được làm hơi vồng lên, có các thanh sườn dán phía sau. Độ vồng này góp phần giữ lực ép của dây lên ngựa đàn và tạo nên âm sắc. Khi không khí ẩm, bảng cộng hưởng hút nước, vồng thêm, dây căng hơn và cao độ nhích lên; khi khô, nó co lại, dây chùng hơn và cao độ tụt xuống. Vì các nốt không thay đổi đều nhau, đàn không chỉ "cao lên" hay "thấp xuống" mà còn lệch giữa các vùng, nghe chênh phô.
Bộ cơ bên trong gồm hàng nghìn chi tiết gỗ nhỏ, trục quay bọc nỉ, búa bọc nỉ nén. Nỉ và gỗ trương khi ẩm làm khe hở hẹp lại, phím trở lên chậm hoặc kẹt hẳn. Ngược lại, khi khô kéo dài, các chi tiết lỏng ra, phím kêu lách cách, và quan trọng hơn là gỗ của bảng chốt co lại, chốt giữ dây kém chặt dần.
Đó là lý do thợ lên dây thường nói piano cần ổn định hơn là cần một con số độ ẩm hoàn hảo. Nhiều thợ khuyên giữ trong khoảng 40–60%, nhưng tránh dao động mạnh giữa ngày và đêm, giữa các mùa, còn quan trọng hơn.
Đặt đàn ở đâu trong nhà
Vị trí đặt đàn quyết định phần lớn việc bảo quản. Một số nguyên tắc thợ đàn thường dặn:
- Kê đàn sát tường trong của ngôi nhà, cách tường một khoảng nhỏ để không khí lưu thông và âm thanh không bị bí. Tránh tường ngoài hứng nắng chiều hoặc hay thấm ẩm.
- Không đặt đàn cạnh cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp: nắng làm nóng một mặt gỗ, làm bạc màu sơn, và thay đổi độ ẩm cục bộ rất nhanh.
- Không đặt ngay dưới hoặc đối diện cửa gió điều hoà, quạt sưởi, quạt trần thổi mạnh xuống.
- Tránh xa bếp, nhà tắm, bể cá, chậu cây lớn — những nguồn hơi nước và dầu mỡ.
- Với nhà tầng trệt sàn ẩm, kê đàn lên tấm lót hoặc giá đỡ phù hợp để chân đàn không hút ẩm từ sàn; nếu có thể, đặt đàn ở tầng trên khô ráo hơn.
- Không đặt lọ hoa, cốc nước, chậu cây lên nóc đàn. Nước tràn vào bộ cơ là một trong những hỏng hóc tốn kém nhất.
- Ở chung cư, cân nhắc sàn và tường chung với hàng xóm; tấm lót chân đàn giảm rung truyền xuống sàn.
Nếu nhà bạn không có vị trí lý tưởng, chọn chỗ ít tệ nhất và bù lại bằng kiểm soát độ ẩm trong phòng đó.
Mùa nồm, mùa khô: làm gì cho piano
Mỗi kiểu thời tiết cần một cách xử lý. Bảng dưới gom các việc thường làm, giả định bạn có một ẩm kế đặt gần đàn:
| Tình huống | Dấu hiệu ở đàn | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nồm ẩm, ẩm kế thường trên 70% | Phím trở lên chậm, kẹt; tiếng đục; dây và chốt gỉ nhanh | Đóng cửa phòng, bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô; đậy nắp phím và nắp trên; không lau đàn bằng khăn ướt |
| Phòng điều hoà chạy cả ngày, ẩm kế thường dưới 40% | Phím kêu lách cách, đàn nhanh lệch dây, có thể nghe tiếng rè ở vài nốt | Không để gió thổi vào đàn; giảm thời gian chạy hoặc nhiệt độ quá thấp; cân nhắc máy tạo ẩm có điều khiển |
| Chuyển mùa, độ ẩm dao động mạnh | Cao độ thay đổi rõ trong vài tuần | Chờ thời tiết ổn định rồi mới lên dây, tránh lên dây giữa đợt nồm |
| Đi vắng lâu | Không ai theo dõi | Đậy kín, đặt ẩm kế, nhờ người thông gió hoặc bật hút ẩm hẹn giờ nếu là mùa nồm |
| Nhà mới sơn, mới xây | Tường còn hơi ẩm, mùi sơn | Hạn chế đặt piano vào phòng mới hoàn thiện cho đến khi tường khô hẳn |
Có những thiết bị kiểm soát độ ẩm lắp bên trong piano, gồm thanh sưởi nhẹ và bộ điều khiển. Hiệu quả và cách lắp phụ thuộc từng đàn, nên hỏi thợ lên dây trước khi tự mua.
Vệ sinh phím và bên trong đàn đúng cách
Vệ sinh sai có khi gây hại hơn không vệ sinh. Làm theo thứ tự sau, nhẹ tay:
- Rửa tay trước khi chơi đàn. Mồ hôi và dầu tay là nguồn bẩn chính của phím.
- Lau phím bằng khăn mềm hơi ẩm (vắt thật kỹ), lau theo chiều dọc từ trong ra ngoài, không lau ngang để nước không lọt xuống khe giữa các phím.
- Lau lại ngay bằng khăn khô. Không xịt bất kỳ dung dịch nào trực tiếp lên phím.
- Phím đen và phím trắng nên dùng hai mặt khăn khác nhau, tránh màu từ phím đen lem sang phím trắng.
- Lau thân đàn bằng khăn khô mềm, xuôi theo vân gỗ hoặc theo chiều đánh bóng. Không dùng chất tẩy rửa gia dụng hoặc xịt bóng đồ gỗ thông thường.
- Bên trong đàn — dây, búa, bộ cơ — không tự lau. Bụi và vật rơi vào nên để thợ lên dây xử lý trong các lần bảo dưỡng.
- Đậy nắp phím khi không chơi để hạn chế bụi; nếu đàn đặt nơi ẩm, thỉnh thoảng mở nắp cho thông thoáng trong những ngày khô ráo.
Nếu có vật nhỏ như kẹp giấy, đồng xu rơi qua khe phím, đừng cố gắp bằng que hay kẹp. Một vật lạ kẹt sai chỗ có thể làm gãy chi tiết bộ cơ.
Lịch lên dây và bảo dưỡng
Lên dây ít nhất mỗi năm một lần. Với đàn dùng ở nhà, nhiều thợ khuyên một đến hai lần mỗi năm; đàn chơi nhiều hoặc dùng để dạy có thể cần dày hơn. Ngay cả khi ít chơi, dây vẫn chùng dần theo thời gian và theo mùa.
Năm đầu của đàn mới hoặc đàn vừa chuyển nhà. Dây mới giãn và gỗ đang thích nghi với khí hậu mới, nên năm đầu thường cần lên dây dày hơn để đàn ổn định.
Chọn thời điểm lên dây. Lên dây khi thời tiết đã ổn định, tránh ngay giữa đợt nồm hoặc ngay sau khi chuyển đàn. Lên dây xong mà thời tiết đổi mạnh, đàn sẽ lệch nhanh.
Điều chỉnh bộ cơ và làm âm. Sau nhiều năm, nỉ nén lại, khe hở thay đổi, phím không còn đều. Thợ sẽ điều chỉnh bộ cơ và xử lý búa để tiếng đều hơn. Bạn có thể hỏi thợ về việc này trong lần lên dây định kỳ thay vì chờ đến khi đàn khó chơi.
Theo dõi chuột, gián, mọt. Nỉ và gỗ là nơi chuột và côn trùng thích làm tổ. Giữ phòng sạch, không để đồ ăn gần đàn, và nhờ thợ kiểm bên trong mỗi lần lên dây.
Dịch chuyển đàn trong nhà và khi chuyển nhà
Piano đứng nặng hàng trăm ki-lô-gam, trọng tâm cao và dồn về phía sau. Kéo lê đàn trên sàn dù chỉ vài bước có thể làm gãy chân, bong bánh xe, xước sàn, và rung lắc làm lệch bộ cơ. Bánh xe dưới chân nhiều cây piano đứng chủ yếu để nhích nhẹ khi kê, không phải để đẩy đi xa. Khi cần đổi vị trí trong phòng, nên có đủ người nâng nhẹ và đi chậm, giữ đàn thẳng đứng.
Chuyển nhà là việc nên giao cho người có kinh nghiệm chuyển piano: họ có dây đai, xe đẩy, tấm chăn bọc, biết cách đưa đàn qua cầu thang hẹp và thang máy. Trước ngày chuyển, đo trước cửa, hành lang, thang máy ở cả nơi đi và nơi đến. Đậy và khoá nắp phím, tháo các vật để trên nóc đàn.
Sau khi đến nhà mới, đặt đàn đúng vị trí theo các nguyên tắc ở trên, rồi để đàn nghỉ vài tuần cho gỗ quen khí hậu mới trước khi lên dây. Nếu nhà mới khác hẳn về độ ẩm, ví dụ từ căn hộ tầng cao khô sang nhà tầng trệt gần hồ, hãy theo dõi ẩm kế sát hơn trong những tháng đầu. Piano điện nhẹ hơn nhiều, nhưng cũng nên tháo khỏi chân, bọc kỹ và đặt nằm đúng chiều theo hướng dẫn của nhà sản xuất khi vận chuyển.
Piano điện: bảo quản đơn giản hơn nhưng đừng chủ quan
Piano điện không có dây để chùng hay bảng cộng hưởng để nứt, nhưng có mạch điện, tiếp điểm phím và loa. Độ ẩm cao kéo dài làm tiếp điểm oxy hoá, gây phím chập chờn, nút bấm kém nhạy và tiếng loa rè. Bụi lọt vào khe phím cũng gây tiếng kêu và tiếp xúc kém.
Cách bảo quản: đặt đàn nơi khô, phủ khăn chống bụi khi không dùng, không đặt đồ uống trên đàn, lau phím bằng khăn hơi ẩm vắt kỹ rồi lau khô. Rút phích cắm khi có mưa giông lớn hoặc khi đi vắng lâu, và dùng đúng bộ nguồn đi kèm. Trong mùa nồm, bật đàn chơi đều đặn cũng giúp mạch ấm và khô hơn so với để im nhiều tuần.
Khi thấy một phím ra tiếng to bất thường, một phím chết, hoặc pedal mất tác dụng chập chờn, nên mang đi kiểm sớm. Lỗi tiếp xúc để lâu có thể lan sang các phím bên cạnh.
Một điểm hay bị quên là dây cáp và bộ nguồn. Dây nguồn bị gập gãy dưới chân bàn, jack pedal bị kéo căng mỗi lần đẩy ghế, tai nghe cắm rút liên tục đều làm cổng cắm mòn dần. Đi dây gọn ra phía sau, để dư một đoạn chùng, và rút jack bằng cách cầm đầu cắm chứ không giật dây. Những thói quen nhỏ này giúp tránh phần lớn lỗi chập chờn mà người dùng piano điện hay gặp sau vài năm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở nắp đàn piano thường xuyên cho thoáng không?
Với nắp phím, đậy khi không chơi giúp hạn chế bụi; mở thỉnh thoảng trong những ngày khô ráo cũng không có hại. Với nắp trên và tấm che, không cần mở thường xuyên. Trong mùa nồm, mở nắp chỉ làm bên trong đàn hút thêm hơi ẩm.
Piano lâu không chơi có cần lên dây không?
Có. Dây chùng dần dù không ai chơi, và nếu để quá lâu, đàn tụt cao độ xa chuẩn khiến lần lên dây sau phải làm nhiều lượt. Giữ lịch lên dây đều cũng là dịp để thợ phát hiện sớm chuột, mọt, phím kẹt.
Đặt máy hút ẩm sát đàn piano có được không?
Nên đặt máy hút ẩm trong cùng phòng nhưng không thổi trực tiếp vào đàn. Luồng khí khô thổi thẳng làm một mặt gỗ khô nhanh hơn mặt kia. Theo dõi ẩm kế để không kéo phòng xuống quá khô.
Phím piano bị ố vàng có tẩy được không?
Phím nhựa bị bẩn bám có thể lau sạch bằng khăn hơi ẩm và chút xà phòng loãng, rồi lau khô ngay. Phím ngà cũ ngả vàng là đặc tính vật liệu, không nên dùng hoá chất tẩy trắng; nếu muốn xử lý, hỏi thợ có kinh nghiệm với đàn cũ.
Có nên đặt long não hay chất chống côn trùng trong piano không?
Một số người làm vậy để chống mọt và côn trùng ăn nỉ, nhưng chất có mùi mạnh có thể ảnh hưởng tới vật liệu bên trong và tới người chơi. Cách an toàn là hỏi thợ lên dây về biện pháp phù hợp với đàn của bạn, và giữ phòng sạch, khô.
Đàn piano mới mua về bao lâu thì lên dây lần đầu?
Thợ thường khuyên để đàn nghỉ vài tuần trong phòng mới cho gỗ thích nghi rồi mới lên dây. Lên dây ngay hôm chuyển đến thường không giữ được lâu vì bảng cộng hưởng và dây còn đang thay đổi theo khí hậu của nhà bạn.