Đàn guitar gỗ sống tốt nhất khi độ ẩm tương đối quanh nó ổn định ở mức trung bình; nhiều thợ đàn khuyên khoảng 45–55%, dao động trong 40–60% vẫn chấp nhận được. Mùa nồm miền Bắc có khi đẩy độ ẩm lên trên 90%, còn phòng điều hoà chạy cả ngày lại có thể kéo xuống thấp. Điều làm hại đàn nhất không phải một con số cố định mà là thay đổi nhanh giữa hai cực.
Bảo quản đúng gồm ba việc: đo độ ẩm thật bằng ẩm kế thay vì đoán, tạo một khoảng khí hậu ổn định quanh cây đàn (thường là bao hoặc hộp đàn), và nhận ra sớm dấu hiệu đàn đang quá ẩm hoặc quá khô để xử lý trước khi thành hỏng. Phần dưới giải thích vì sao gỗ phản ứng với độ ẩm, rồi đi vào cách làm cụ thể cho từng mùa.
Vì sao độ ẩm làm guitar cong cần, phồng mặt, nứt gỗ
Gỗ là vật liệu hút ẩm: khi không khí ẩm, thớ gỗ ngậm thêm nước và nở ra; khi không khí khô, gỗ nhả nước và co lại. Gỗ co nở mạnh theo chiều ngang thớ, ít theo chiều dọc thớ. Mặt đàn guitar là tấm gỗ mỏng, thớ chạy dọc thân đàn, nên khi ẩm nó phồng lên, khi khô nó co lại theo chiều ngang. Nếu co quá nhanh mà các thanh giằng và viền đàn giữ lại, tấm gỗ nứt dọc thớ.
Cần đàn cũng là gỗ, có ty chỉnh ở bên trong để cân lực kéo của dây. Khi độ ẩm thay đổi, độ cong của cần thay đổi theo, độ cao dây thay đổi, đàn đang dễ bấm có thể trở nên nặng tay hoặc rè. Phím đàn bằng kim loại không co nở theo độ ẩm như gỗ, nên khi mặt phím gỗ co lại vì khô, đầu phím trồi ra hai mép cần, sờ thấy sắc.
Vì vậy cùng một cây đàn có thể chơi rất dễ vào mùa thu và khó chịu vào mùa nồm, mà không có bộ phận nào hỏng cả. Hiểu cơ chế này giúp bạn phân biệt thay đổi tạm thời do mùa với hỏng thật cần sửa.
Dấu hiệu đàn đang quá ẩm và quá khô
Bạn có thể đọc tình trạng độ ẩm qua chính cây đàn, nhưng đọc qua ẩm kế thì sớm hơn. Bảng dưới giúp bạn đối chiếu:
| Dấu hiệu | Đàn quá ẩm | Đàn quá khô |
|---|---|---|
| Độ cao dây | Dây cao lên, bấm nặng tay | Dây thấp xuống, dễ rè |
| Mặt đàn | Phồng lên phía sau ngựa rõ hơn bình thường | Lõm xuống, có khi thấy gợn sóng dọc thớ |
| Đầu phím | Bình thường | Trồi ra, sắc ở hai mép cần |
| Tiếng đàn | Đục, ngân ngắn, thiếu độ sáng | Mỏng, đôi khi chói, có tiếng rè |
| Dây và kim loại | Dây nhanh gỉ, khoá dây có thể ố | Ít ảnh hưởng |
| Nguy cơ dài hạn | Keo yếu, ngựa bong, mốc trong thùng | Nứt mặt, nứt lưng, phím lỏng |
| Ẩm kế trong phòng | Thường xuyên trên 70% | Thường xuyên dưới 40% |
Một vài dấu hiệu nhẹ theo mùa là bình thường. Khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, hoặc đầu phím sắc đến cứa tay, đó là lúc cần xử lý môi trường và có thể mang đàn đi chỉnh.
Mùa nồm: các bước giữ đàn khỏi hút ẩm
Mùa nồm thường rơi vào cuối đông sang xuân ở miền Bắc, khi không khí nóng ẩm tràn về gặp bề mặt lạnh, nước đọng khắp sàn và tường. Với guitar, làm theo thứ tự:
- Đặt một ẩm kế trong phòng để đàn và một chiếc trong bao hoặc hộp đàn. Ghi lại con số vài ngày liền để biết mức nồm thật của nhà bạn.
- Đóng cửa phòng để đàn trong những ngày nồm nặng, tránh mở cửa sổ đón hơi ẩm vào. Nếu có máy hút ẩm hoặc điều hoà có chế độ làm khô, bật trong phòng đó và theo dõi ẩm kế.
- Khi không chơi, cất đàn vào bao hoặc hộp. Khoảng khí trong hộp kín thay đổi chậm hơn ngoài phòng, giúp đàn không bị sốc ẩm.
- Đặt gói hút ẩm trong hộp đàn, nhưng theo dõi ẩm kế: khi trong hộp đã về mức trung bình, rút bớt gói, không để kéo xuống quá thấp. Gói hạt hút ẩm đổi màu cần được sấy lại hoặc thay khi đã no nước.
- Sau mỗi lần chơi, lau dây và cần bằng khăn khô. Mồ hôi tay cộng hơi ẩm làm dây gỉ rất nhanh trong mùa nồm.
- Không đặt đàn sát tường ngoài, sàn nhà tầng trệt hay góc phòng đọng nước. Giá treo nên ở tường trong, cách sàn một khoảng.
- Không dùng máy sấy tóc, quạt sưởi thổi trực tiếp vào đàn để "làm khô nhanh". Thay đổi đột ngột như vậy gây hại hơn chính độ ẩm.
Sau mùa nồm, khi độ ẩm hạ dần, kiểm lại độ cao dây. Nếu cần đàn đã dịch chuyển rõ, chỉnh một lần ty cần hoặc nhờ thợ chỉnh.
Phòng điều hoà và mùa hanh khô: nguy cơ ngược chiều
Điều hoà làm khô không khí. Khi làm lạnh, điều hoà ngưng tụ hơi nước ở dàn lạnh và thải ra ngoài, nên phòng chạy điều hoà nhiều giờ liền thường khô hơn ngoài trời. Phòng làm việc, phòng ngủ đóng kín bật điều hoà cả ngày có thể kéo độ ẩm xuống dưới mức an toàn cho đàn gỗ.
Đừng để đàn ngay dưới cửa gió. Luồng gió lạnh, khô thổi thẳng vào đàn làm một mặt gỗ khô nhanh hơn mặt kia, rất dễ nứt. Đàn treo đối diện cửa gió, hay đặt trên nóc tủ gần dàn lạnh, là vị trí xấu.
Chuyển đàn từ phòng lạnh ra ngoài nắng. Mang đàn từ phòng điều hoà ra ngoài trời nóng ẩm, hơi nước đọng ngay trên mặt đàn và dây như trên cốc nước đá. Để đàn trong bao vài phút cho cân bằng rồi mới mở.
Mùa hanh khô cuối thu, đầu đông. Một số đợt gió mùa ở miền Bắc mang không khí rất khô. Lúc này dùng gói giữ ẩm hai chiều hoặc gói tạo ẩm trong hộp đàn, theo dõi ẩm kế, và không phơi đàn gần cửa sổ có nắng gió.
Miền Nam cũng cần để ý. Mùa mưa ẩm kéo dài và phòng điều hoà chạy quanh năm là cặp đối nghịch thường gặp. Nguyên tắc vẫn là giữ ổn định, tránh thay đổi nhanh.
Hộp đàn, bao đàn và gói kiểm soát ẩm: dùng thế nào cho đúng
Hộp cứng có gioăng kín là môi trường ổn định nhất bạn có thể tạo cho guitar mà không cần điều chỉnh cả căn phòng. Nó không tự giữ độ ẩm đúng, nhưng làm chậm sự thay đổi, cho bạn thời gian xử lý bằng gói hút ẩm hoặc gói tạo ẩm. Bao mềm có đệm bảo vệ va đập tốt nhưng kém kín hơn, tác dụng ổn định khí hậu yếu hơn.
Gói kiểm soát ẩm có ba kiểu: hút ẩm một chiều, tạo ẩm một chiều, và hai chiều giữ quanh một mức đặt sẵn. Kiểu hai chiều tiện nhất vì ít phải để ý, nhưng có hạn dùng và cần thay khi hết tác dụng. Kiểu một chiều rẻ hơn nhưng đòi hỏi bạn theo dõi ẩm kế để không kéo quá tay.
Đừng nghĩ cứ bỏ thật nhiều gói hút ẩm vào hộp là an toàn. Ví dụ giả định: một người bỏ nhiều gói hạt hút ẩm vào hộp đàn rồi cất cả mùa xuân không mở; đến khi lấy ra, đầu phím sắc cạnh và mặt đàn có vết nứt nhỏ vì trong hộp đã khô hơn nhiều so với phòng. Ẩm kế trong hộp là thứ ngăn những chuyện như vậy.
Những hiểu lầm phổ biến khi bảo quản guitar
"Đặt chậu nước trong phòng là đủ ẩm." Một chậu nước nhỏ trong căn phòng chạy điều hoà gần như không thay đổi được độ ẩm chung. Nếu cần tạo ẩm, hãy tạo trong không gian nhỏ như hộp đàn, và kiểm bằng ẩm kế.
"Cất đàn trong bao là đã an toàn." Bao mềm làm chậm thay đổi độ ẩm rất ít. Đàn trong bao để cả mùa nồm ở góc phòng ẩm vẫn hút ẩm như đàn để trần, chỉ chậm hơn vài giờ.
"Đàn ẩm thì mang ra phơi nắng cho khô." Nắng làm mặt đàn nóng và khô rất nhanh trong khi bên trong còn ẩm, chênh lệch đó là nguyên nhân điển hình của nứt mặt và bong keo. Ánh nắng trực tiếp cũng làm sơn ố vàng.
"Cứ lau đàn bằng nước lau kính hoặc khăn ướt." Hoá chất trong nước tẩy rửa có thể làm mờ hoặc hỏng lớp sơn, còn nước đọng ở khe phím và chân ngựa đàn thấm vào gỗ. Khăn khô mềm là đủ cho hầu hết trường hợp.
"Để đàn trong tủ quần áo cho kín." Tủ quần áo thường kê sát tường ngoài, kín gió và có thể đặt thêm chất chống côn trùng có mùi mạnh, không phải môi trường tốt cho sơn và gỗ đàn. Nếu cất trong tủ, nên đặt đàn trong hộp có ẩm kế.
Thói quen hằng tuần giữ đàn bền nhiều năm
Bảo quản tốt chủ yếu là những thói quen nhỏ lặp lại đều đặn, không cần dụng cụ đắt tiền:
- Nhìn ẩm kế mỗi khi lấy đàn ra chơi; ghi lại nếu thấy con số lệch xa mức trung bình nhiều ngày liền.
- Lau dây, mặt phím và thân đàn sau khi chơi bằng khăn khô, mềm.
- Kiểm nhanh độ cao dây ở phím 12 mỗi tháng một lần; thay đổi nhiều là tín hiệu môi trường đang có vấn đề.
- Không treo đàn trên tường ngoài hướng nắng chiều, không đặt đàn trong cốp xe, không để đàn gần bếp hoặc nhà tắm.
- Khi đi vắng lâu, cất đàn vào hộp có ẩm kế và gói kiểm soát ẩm, có thể nới dây xuống một chút nếu vắng nhiều tuần.
- Dưỡng phím gỗ không phủ sơn bằng một lượng dầu rất nhỏ, chỉ vài lần trong năm khi phím trông khô, tuyệt đối không dùng cho phím có phủ sơn bóng.
- Mang đàn đi chỉnh định kỳ khi chuyển mùa nếu bạn thấy độ cao dây thay đổi rõ, thay vì đợi đến khi đàn rè nặng.
Thói quen quan trọng nhất trong danh sách là nhìn ẩm kế. Phần lớn hư hỏng do khí hậu đều có thể phòng được nếu bạn biết con số sớm vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Guitar gỗ ép có cần bảo quản độ ẩm kỹ như gỗ nguyên tấm không?
Gỗ ép nhiều lớp ổn định hơn, ít nứt hơn gỗ nguyên tấm, nhưng cần đàn, mặt phím, ngựa đàn vẫn là gỗ và vẫn bị độ ẩm tác động. Bạn có thể nới lỏng mức theo dõi một chút, nhưng vẫn nên tránh nồm nặng và phòng điều hoà khô kéo dài.
Guitar bị nứt mặt do khô có tự liền lại khi trời ẩm không?
Vết nứt có thể khép bớt khi gỗ hút ẩm nở ra, nhưng không liền lại về kết cấu. Nếu để nguyên, vết nứt có thể dài thêm trong lần khô tiếp theo. Bạn nên đưa đàn đến thợ để gia cố đúng cách khi gỗ đã về độ ẩm ổn định.
Treo guitar lên tường có tốt không?
Treo tường giúp đàn không bị đổ và dễ lấy ra tập, nhưng đàn trần chịu trực tiếp độ ẩm của phòng. Treo ở tường trong, không sát cửa sổ hay cửa gió điều hoà, và chỉ nên treo khi phòng có độ ẩm khá ổn định.
Có nên nới dây guitar khi không chơi lâu ngày không?
Với vài ngày không chơi thì không cần. Khi đi vắng nhiều tuần, nhất là trong mùa thay đổi khí hậu, nới dây xuống một chút giúp giảm lực lên cần và ngựa. Không nên nới hết dây vì cần đàn được thiết kế để chịu một lực căng nhất định.
Guitar bị mốc trong thùng đàn thì xử lý thế nào?
Nấm mốc cho thấy đàn đã ở môi trường rất ẩm lâu ngày. Bạn đưa đàn về nơi khô ráo, thoáng gió nhẹ, lau phần mốc nhìn thấy bằng khăn khô. Nếu mốc nhiều hoặc có mùi nặng, nên nhờ thợ vệ sinh bên trong và kiểm keo ở các thanh giằng.
Ẩm kế rẻ tiền có đủ chính xác không?
Ẩm kế điện tử phổ thông có thể sai lệch vài phần trăm, nhưng với mục đích nhận ra đàn đang quá ẩm hay quá khô thì vẫn hữu ích. Điều quan trọng là theo dõi xu hướng thay đổi theo ngày, và đặt cùng một chiếc lâu dài để so sánh.