Hầu như ai tự học nhạc cũng gặp một lúc tập đều đặn mà không thấy mình khá lên: thường sau vài tháng đầu tiến nhanh, hoặc sau một hai năm khi đã chơi được nhiều bài quen. Nguyên nhân phổ biến nhất không phải thiếu năng khiếu hay thiếu giờ tập, mà là bạn đã chuyển sang chế độ tự động: chơi lại những gì đã biết, ở mức đã quen, nên não không còn lý do để thay đổi.
Cách thoát gồm ba việc: tìm đúng chỗ yếu bằng phản hồi (ghi âm, người hướng dẫn), đặt mục tiêu nhỏ vượt khỏi vùng quen một chút, và thay đổi bối cảnh tập để phá lối mòn. Phần dưới giải thích vì sao giai đoạn chững lại xảy ra, năm nguyên nhân hay gặp, cách tự chẩn đoán và một kế hoạch bốn tuần cụ thể.
Vì sao gần như ai cũng gặp giai đoạn chững lại
Năm 1967, hai nhà tâm lý học Paul Fitts và Michael Posner mô tả quá trình học một kỹ năng vận động qua ba giai đoạn, mô hình đến nay vẫn được dùng rộng rãi. Ở giai đoạn nhận thức, bạn phải nghĩ về từng động tác, sai nhiều nhưng tiến rất nhanh. Ở giai đoạn liên kết, động tác trơn hơn, lỗi giảm, bạn bắt đầu tinh chỉnh. Ở giai đoạn tự động, bạn làm mà gần như không cần nghĩ.
Giai đoạn tự động là điều người chơi đàn mong muốn: chuyển hợp âm không cần nhìn tay, đệm hát mà vẫn nói chuyện được. Nhưng nó có mặt trái. Khi một kỹ năng đã tự động, bạn ngừng chú ý tới nó, và khi không chú ý, nó cũng ngừng tốt lên. Nó được "đóng băng" ở mức đủ dùng.
Nhà báo Joshua Foer, trong một cuốn sách về trí nhớ xuất bản năm 2011, gọi hiện tượng này là "ngưỡng tạm ổn": kỹ năng dừng ở mức đủ dùng cho nhu cầu hằng ngày, và người ta không cải thiện thêm dù làm mỗi ngày. Ví dụ kinh điển là đánh máy: nhiều người gõ phím hằng ngày nhiều năm mà tốc độ không tăng.
Với người chơi đàn, giai đoạn chững lại thường đến đúng lúc bạn đã đủ chơi những bài mình thích. Nhu cầu được đáp ứng, nên buổi tập dần biến thành buổi chơi lại bài quen. Điều đó không sai, chơi nhạc cho vui là mục đích chính đáng. Chỉ là nếu bạn muốn khá hơn, cần thay đổi cách tập.
Năm nguyên nhân hay gặp
Tập lại thứ đã biết. Buổi tập phần lớn là chơi những bài đã thuộc từ đầu tới cuối. Cảm giác dễ chịu nhưng không có gì mới để học. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất.
Bài chọn không đúng tầm. Quá dễ thì không có thử thách; quá khó thì bạn vấp liên tục, không bao giờ hoàn thiện được bài nào, và cảm thấy dậm chân tại chỗ. Bài vừa tầm là bài bạn chơi được khoảng bảy tám phần, phần còn lại cần vài tuần tập.
Thiếu một kỹ thuật nền. Ví dụ người chơi guitar né hợp âm chặn suốt một năm, nên mọi bài có hợp âm chặn đều bị bỏ qua hoặc chơi tạm. Người chơi piano chưa bao giờ tập hai tay độc lập thật sự. Thiếu một mảnh nền như vậy chặn đường tới cả một nhóm bài.
Không có phản hồi. Bạn không biết mình sai ở đâu, nên tập theo cảm giác. Lỗi về nhịp và cao độ đặc biệt khó tự nhận ra khi đang chơi.
Mệt mỏi hoặc tập quá sức. Một số người phản ứng với cảm giác đứng yên bằng cách tập nhiều hơn, dài hơn. Cơ thể và đầu óc mệt, chất lượng chú ý giảm, và tình hình tệ hơn. Đôi khi giải pháp là bớt chứ không phải thêm.
Bảng tự chẩn đoán
Đọc từng dấu hiệu và đánh dấu cái nào giống tình trạng của bạn. Thường có một hai nguyên nhân chính; sửa đúng chỗ hiệu quả hơn sửa tất cả.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Thử gì trước |
|---|---|---|
| Buổi tập chủ yếu là chơi bài đã thuộc | Tập lại thứ đã biết | Dành một nửa buổi cho bài mới hoặc kỹ thuật mới, có mục tiêu ghi ra giấy |
| Bắt đầu nhiều bài mà không bài nào xong | Bài quá khó | Chọn bài dễ hơn một bậc và chơi trọn vẹn; quay lại bài khó sau vài tuần |
| Luôn tránh một kiểu bài hay một kỹ thuật | Thiếu kỹ thuật nền | Dành mười phút mỗi buổi chỉ cho kỹ thuật đó trong một tháng |
| Không biết mình đang sai ở đâu | Thiếu phản hồi | Ghi âm hằng tuần, nghe lại theo từng lượt; nhờ người chơi giỏi hơn nghe |
| Tập càng nhiều càng thấy tệ, ngán đàn | Mệt mỏi, quá sức | Giảm thời lượng một nửa trong hai tuần, hoặc nghỉ hẳn vài ngày |
| Chơi tốt khi một mình nhưng rối khi có người | Thiếu kinh nghiệm chơi trước người khác | Chơi cho một người thân nghe mỗi tuần |
Dòng cuối không hẳn là chững lại về kỹ thuật, nhưng hay bị nhầm. Nhiều người nghĩ mình chưa đủ giỏi, trong khi điều họ thiếu là sự quen thuộc với cảm giác có người nghe.
Kế hoạch bốn tuần để thoát chững
Kế hoạch dưới đây giả định bạn tập khoảng 30–45 phút mỗi ngày. Mỗi tuần nhắm vào một khía cạnh, và tuần sau xây trên tuần trước.
- Tuần 1 – chẩn đoán: ghi âm hoặc quay video ba bài bạn hay chơi nhất. Nghe lại theo từng lượt nhịp, nốt, âm sắc, tư thế. Liệt kê năm điểm yếu và chọn ra hai điểm quan trọng nhất.
- Tuần 2 – kỹ thuật: mỗi buổi dành 10–15 phút cho hai điểm yếu đã chọn, dưới dạng bài tập ngắn có tiêu chí rõ, dùng máy đếm nhịp và tập chậm. Phần còn lại vẫn chơi bài như thường.
- Tuần 3 – bài mới vừa tầm: chọn một bài mới có chứa đúng kỹ thuật đang tập. Học từng đoạn, tập đoạn khó trước, không chơi lại bài cũ quá năm phút mỗi buổi.
- Tuần 4 – kiểm tra: ghi âm lại ba bài ở tuần 1 và bài mới. So sánh. Chọn hai điểm yếu tiếp theo cho chu kỳ bốn tuần sau.
Điều làm kế hoạch này hiệu quả không nằm ở từng bước mà ở vòng lặp: chẩn đoán, tập nhắm đúng, áp dụng vào bài thật, kiểm tra lại. Đó cũng là cốt lõi của luyện tập có chủ đích, chỉ ở quy mô nhỏ vừa với người chơi nghiệp dư.
Đổi bối cảnh để phá lối mòn
Khi đã quen một cách tập, đôi khi chỉ cần thay đổi bối cảnh là đủ để buộc não chú ý trở lại. Những cách dưới đây không thay cho tập có mục tiêu, nhưng giúp làm mới cảm giác.
- Học một thể loại khác: người quen đệm ballad thử một bài nhịp nhanh, người quen nhạc cổ điển thử đệm hát. Thể loại mới mang theo kỹ thuật và cảm giác nhịp mới.
- Chơi theo tai: chọn một giai điệu quen và tự mò lại trên đàn không cần bản nhạc. Bài tập này dùng tai theo cách mà đọc bản nhạc không dùng tới.
- Chơi cùng người khác: một buổi đệm cho bạn hát hay chơi chung với người chơi nhạc cụ khác lộ ra ngay điểm yếu về nhịp mà tập một mình không thấy.
- Đổi tốc độ và tông: chơi bài quen ở tông khác hoặc tốc độ khác hẳn. Bài đã thuộc trở lại thành bài cần chú ý.
- Đổi thời điểm hoặc chỗ tập: chuyển buổi tập từ tối sang sáng, hoặc ra một góc khác trong nhà. Thay đổi nhỏ này giảm cảm giác lặp lại.
- Đặt một mốc biểu diễn nhỏ: hẹn chơi một bài cho gia đình vào cuối tháng. Có hạn chót cụ thể giúp buổi tập có hướng.
Khi nào nên tìm người hướng dẫn
Tự học có nhiều ưu điểm, nhưng có những điểm mù bạn khó tự thấy dù đã ghi âm. Một lỗi tư thế đã thành thói quen lâu năm, một cách bấm không hiệu quả, hay một hiểu lầm về nhạc lý có thể chặn bạn hàng tháng trời mà người có kinh nghiệm nhìn vào chỉ mất vài phút để chỉ ra.
Bạn không nhất thiết phải học dài hạn. Vài buổi học riêng với mục đích chẩn đoán thường đã đủ để có danh sách việc cụ thể cho vài tháng tự tập tiếp. Hãy chuẩn bị trước: mang theo bản ghi, nói rõ bạn đã tập gì, đang kẹt ở đâu, muốn chơi được kiểu bài nào.
Nếu không có điều kiện học riêng, các câu lạc bộ, nhóm chơi nhạc ở nhà văn hoá hay nhóm người cùng sở thích cũng là nguồn phản hồi tốt. Một người chơi lâu năm hơn bạn vài năm thường đã đi qua đúng giai đoạn bạn đang gặp.
Dấu hiệu nên tìm người hướng dẫn sớm: bạn bị đau khi tập mà không rõ lý do, một lỗi xuất hiện trong mọi bản ghi suốt nhiều tuần dù đã tập, hoặc bạn đã chững lại hơn ba tháng dù đã thử thay đổi cách tập.
Chững lại không phải lúc nào cũng là chuyện xấu
Không phải giai đoạn nào trông như đứng yên cũng là đứng yên thật. Sau một thời gian học nhiều thứ mới, cơ thể và não cần thời gian để sắp xếp, củng cố những gì đã học. Trong giai đoạn này, bạn có thể cảm thấy không tiến, nhưng thực ra nền đang được làm chắc.
Nhiều người chơi nhạc kể một trải nghiệm quen thuộc: nghỉ đàn một tuần vì bận, quay lại thấy một số chỗ trước đây khó tự nhiên trơn hơn. Hiện tượng này phù hợp với những gì nghiên cứu về học kỹ năng vận động mô tả về vai trò của nghỉ ngơi và giấc ngủ trong củng cố kỹ năng.
Vì vậy, nếu bạn mới chững lại vài tuần sau một đợt tập căng, đừng vội thay đổi mọi thứ. Thử giảm cường độ, chơi cho vui một thời gian, rồi quay lại tập có mục tiêu. Nếu sau vài tháng vẫn đứng yên, đó mới là lúc áp dụng kế hoạch bốn tuần ở trên.
Và nếu bạn hài lòng với mức hiện tại, chơi được những bài mình thích cùng bạn bè, thì giai đoạn chững lại không phải vấn đề cần giải quyết. Không phải ai học nhạc cũng cần tiến mãi; với nhiều người, chơi được và vui là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chững lại có phải dấu hiệu mình không có năng khiếu âm nhạc?
Không. Giai đoạn chững lại xảy ra với gần như mọi người học bất kỳ kỹ năng nào, kể cả người được coi là có năng khiếu. Nó phản ánh cách tập hơn là giới hạn bẩm sinh. Phần lớn người chơi nghiệp dư còn rất xa giới hạn của mình.
Chững lại bao lâu thì đáng lo?
Vài tuần là bình thường, nhất là sau một đợt học nhiều thứ mới. Nếu đã hơn hai ba tháng tập đều mà không thấy bất kỳ thay đổi nào khi so bản ghi cũ và mới, đó là lúc nên thay đổi cách tập một cách có hệ thống.
Có nên đổi sang nhạc cụ khác khi bị chững lại không?
Học thêm một nhạc cụ thứ hai có thể làm mới cảm hứng và bổ trợ cho tai nghe. Nhưng nếu lý do duy nhất là chán, rất có thể bạn sẽ gặp lại đúng giai đoạn này ở nhạc cụ mới. Thử thay đổi cách tập trước.
Nghỉ hẳn một thời gian có giúp không?
Nghỉ ngắn vài ngày tới một tuần thường giúp đầu óc và tay hồi phục, và nhiều người thấy chơi tốt hơn khi quay lại. Nghỉ quá lâu nhiều tháng thì kỹ năng có thể giảm, nhưng lấy lại nhanh hơn học từ đầu.
Làm sao biết mình đang tiến bộ khi cảm giác không rõ?
So sánh bản ghi cũ với bản ghi mới là cách khách quan nhất. Ngoài ra, ghi chú tốc độ đạt được với máy đếm nhịp, số bài chơi trọn vẹn được, hay những kỹ thuật trước đây không làm được mà giờ làm được.