Mua piano cũ, bạn cần tách hai trường hợp vì chúng hỏng theo hai kiểu khác hẳn. Piano cơ hỏng theo kiểu cơ khí và gỗ: phím kẹt, búa mòn, nỉ giảm âm cứng, dây gỉ, chốt dây lỏng, bảng cộng hưởng nứt, mọt và chuột làm tổ. Piano điện hỏng theo kiểu điện tử: phím chết, phím kêu hai lần, độ nhạy lệch, loa rè, pedal chập chờn, cổng tai nghe kêu xè.
Với piano cơ, người mua tự kiểm được khoảng một nửa số việc bằng mắt và tai; nửa còn lại, nhất là độ chặt của chốt dây và tình trạng bảng cộng hưởng, cần một thợ lên dây đi cùng. Với piano điện, bạn gần như tự kiểm được hết nếu chịu khó thử từng phím và từng cổng. Danh sách dưới đây đi theo thứ tự đó.
Vì sao piano cơ cũ là món đồ rủi ro nhất với người mua không chuyên
Một cây piano đứng có hàng nghìn chi tiết nhỏ: mỗi phím nối với một bộ cơ gồm cần đẩy, búa bọc nỉ, lò xo, miếng giảm âm, và một đến ba sợi dây được căng bởi chốt cắm vào một khối gỗ dày gọi là bảng chốt. Toàn bộ lực căng của dây rất lớn, được khung gang và bảng chốt gánh. Khi bảng chốt khô nứt hoặc gỗ quanh chốt bị lão hoá, chốt không còn giữ được lực, đàn lên dây xong vài tuần lại tụt. Đây là lỗi người ngoài nghề gần như không phát hiện được trong một buổi xem đàn.
Phía sau dây là bảng cộng hưởng, một tấm gỗ mỏng có các thanh sườn dán phía sau, khuếch đại rung động của dây thành âm thanh. Nứt bảng cộng hưởng hoặc bong thanh sườn có khi gây tiếng rè ở một vài nốt, có khi không gây gì ngay nhưng nặng dần theo năm tháng.
Thêm vào đó, piano là món đồ nặng, chuyển nhà tốn kém, mua về rồi mới thấy lỗi thì đổi trả rất khó. Vì vậy nguyên tắc chung với piano cơ cũ là: bạn tự kiểm để loại bớt, còn chốt quyết định thì nên có người trong nghề. Chi phí mời thợ đi xem một buổi thường nhỏ so với số tiền bạn có thể mất.
Piano cơ: tự kiểm từ ngoài vào trong
Xin phép người bán mở nắp trên và tấm che phía trước bàn phím; người bán đàng hoàng sẽ không từ chối. Sau đó làm lần lượt:
- Bàn phím: nhìn ngang mặt phím xem các phím có bằng phẳng không, có phím nào thụt hay nhô. Bấm lần lượt cả 88 phím, từng phím một, cả nhẹ và mạnh. Phím kẹt không trở lên, phím trở lên chậm, phím lỏng lắc ngang nhiều đều ghi lại.
- Tiếng từng nốt: mỗi nốt phải ra tiếng rõ và dứt khi bạn nhả phím. Nốt nhả phím mà vẫn ngân là giảm âm không làm việc. Nốt có tiếng "rè rè" lẫn vào có thể do dây, do bảng cộng hưởng hoặc do một vật lạ rơi vào.
- Búa đàn: nhìn đầu búa bọc nỉ ở các nốt hay dùng nhất, vùng giữa bàn phím. Rãnh hằn sâu do dây đập nhiều năm làm tiếng chói và không đều; búa có thể được gọt lại hoặc thay, nhưng tốn công.
- Dây và chốt: soi dây và chốt dây xem có gỉ nhiều không. Gỉ nhẹ là bình thường ở khí hậu ẩm; gỉ nặng làm dây dễ đứt khi lên dây. Chốt dây cắm lệch, cao thấp không đều, hoặc có dấu búa gõ có thể là dấu hiệu đã từng xử lý chốt lỏng.
- Pedal: đạp từng pedal. Pedal phải nâng toàn bộ giảm âm đều khắp, không có tiếng kêu cọt kẹt, không có nốt nào vẫn bị giảm âm đè.
- Bên trong và đáy đàn: soi đèn xem có phân chuột, giấy vụn, mạt gỗ do mọt, mạng nhện dày. Gõ nhẹ vào các thanh gỗ chân đàn và thùng đàn; tiếng bộp rỗng kèm lỗ nhỏ li ti là dấu hiệu mọt.
- Cao độ hiện tại: dùng máy lên dây hoặc ứng dụng trên điện thoại đo nốt La phía trên Đô giữa. Đàn thấp hơn chuẩn nhiều cho thấy lâu không lên dây; kéo lên chuẩn có thể phải làm nhiều lượt và có nguy cơ đứt dây với dây đã gỉ.
Phần thợ lên dây cần kiểm thêm: độ chặt của chốt khi vặn, tình trạng bảng cộng hưởng nhìn từ phía sau, độ đều của bộ cơ và việc đàn còn giữ được cao độ chuẩn hay không.
Những câu nên hỏi người bán piano cơ
Lần cuối lên dây là khi nào? Đàn được lên dây đều đặn thường được chăm sóc tốt nói chung. Câu trả lời "lâu rồi không nhớ" là tín hiệu cần kiểm kỹ hơn.
Đàn đặt ở đâu trong nhà? Đàn kê sát tường ngoài hay hắt nắng, cạnh cửa sổ, ngay dưới cửa gió điều hoà, hay ở tầng trệt ẩm thấp đều có nguy cơ cao hơn đàn đặt ở phòng kín, khô ráo.
Đàn đã sửa gì? Thay búa, thay dây, xử lý chốt, sửa bảng cộng hưởng đều là thông tin quan trọng. Đàn đã sửa đúng cách không xấu, nhưng giá phải phản ánh điều đó.
Đàn đã chuyển nhà bao nhiêu lần? Mỗi lần vận chuyển là một lần rủi ro va đập và thay đổi khí hậu, nhất là với đàn từng đi qua nhiều vùng.
Có cho mời thợ đến xem trước không? Người bán đồng ý cho thợ xem là dấu hiệu tốt. Người bán gây khó dễ hoặc giục chốt ngay thì bạn nên dè dặt.
Piano điện cũ: danh sách thử đủ mọi thứ
Piano điện không có dây và búa, nhưng có cảm biến dưới mỗi phím, mạch xử lý, loa và nguồn. Những lỗi phổ biến có thể phát hiện trong một buổi thử nếu bạn làm đủ các bước sau:
- Thử từng phím trong số 88 phím (hoặc 61, 76 phím tuỳ đàn) ở ba mức lực: rất nhẹ, vừa và mạnh. Phím chết không ra tiếng, phím chỉ ra tiếng khi bấm mạnh, phím ra tiếng to bất thường dù bấm nhẹ đều là cảm biến có vấn đề.
- Bấm nhanh lặp lại một phím nhiều lần, nghe có bị nuốt nốt hay kêu hai lần một lúc không.
- Nghe tiếng cơ của bàn phím khi tắt tiếng: phím kêu lạch cạch to hơn hẳn các phím khác, phím lỏng ngang, phím bị lệch cao thấp.
- Cắm pedal vang, đạp và nhả nhiều lần, thử đạp nửa chừng nếu đàn hỗ trợ. Pedal mất tác dụng chập chờn có khi do dây cắm, có khi do cổng trên đàn.
- Mở loa ở âm lượng lớn, chơi các nốt trầm. Loa rè, có tiếng vật lạ rung bên trong thùng đàn cần được tính vào giá sửa.
- Cắm tai nghe, xoay dây và ấn nhẹ jack cắm. Tiếng xè, mất một bên tai là cổng tai nghe đã mòn.
- Kiểm bộ nguồn đi kèm đúng loại, dây không nứt vỏ. Hỏi xem đàn có từng thay nguồn không.
- Thử các nút, màn hình (nếu có), cổng kết nối với máy tính hay điện thoại nếu bạn định dùng.
Một cách làm thực tế là chơi liên tục khoảng hai mươi phút. Một số lỗi tiếp xúc chỉ xuất hiện khi máy đã ấm.
So sánh rủi ro: piano cơ cũ và piano điện cũ
Bảng sau giúp bạn hình dung mỗi loại có điểm mạnh và điểm cần dè chừng ở đâu khi mua cũ.
| Khía cạnh | Piano cơ cũ | Piano điện cũ |
|---|---|---|
| Phần tự kiểm được | Khoảng một nửa, phần còn lại cần thợ | Gần như toàn bộ nếu thử đủ |
| Lỗi khó thấy nhất | Chốt dây lỏng, bảng cộng hưởng nứt, mọt bên trong | Lỗi tiếp xúc chập chờn, cảm biến lão hoá dần |
| Chi phí phát sinh sau khi mua | Vận chuyển, lên dây sau khi chuyển, có thể chỉnh bộ cơ | Thường ít, trừ khi phải thay cảm biến hay loa |
| Ảnh hưởng của khí hậu ẩm | Lớn: phím kẹt, dây gỉ, nỉ trương | Có: mạch ẩm, tiếp điểm oxy hoá, nhưng nhẹ hơn |
| Tuổi thọ khi chăm tốt | Rất dài nếu được bảo dưỡng | Phụ thuộc linh kiện điện tử, khó sửa khi không còn phụ tùng |
| Giá trị bán lại | Giữ khá nếu tình trạng tốt | Giảm theo thời gian như đồ điện tử |
Không loại nào tốt hơn tuyệt đối. Nếu bạn ở chung cư, cần tập bằng tai nghe, piano điện cũ được kiểm kỹ có thể hợp hơn một cây piano cơ cũ mà bạn không chắc tình trạng.
Định giá piano cũ: giá thật là giá mua cộng mọi khoản theo sau
Khi so hai cây piano cũ, hoặc so piano cũ với piano mới, bạn đừng so giá niêm yết. Hãy tính giá thật: giá mua, cộng chi phí chuyển đàn (với piano cơ còn phụ thuộc tầng lầu, cầu thang, thang máy), cộng một hai lượt lên dây trong năm đầu, cộng chi phí xử lý các lỗi bạn và thợ đã phát hiện, như chỉnh phím kẹt, gọt búa, thay nỉ giảm âm, thay vài sợi dây gỉ. Với piano điện, khoản cộng thêm thường là thay nguồn, vệ sinh tiếp điểm phím hoặc thay pedal.
Ví dụ giả định: cây A rẻ hơn cây B một khoản đáng kể, nhưng thợ cho biết cây A cần gọt búa, xử lý vài phím kẹt và có dấu hiệu chốt dây hơi lỏng ở dải trầm. Cộng các khoản đó vào, cây A có khi đắt hơn cây B, chưa kể rủi ro chốt lỏng nặng dần khiến đàn không giữ được cao độ. Trong trường hợp này cây B là lựa chọn rẻ hơn dù giá ghi cao hơn.
Cách tính này cũng giúp bạn mặc cả có cơ sở. Thay vì nói "bớt chút đi", bạn đưa ra danh sách lỗi và chi phí ước tính mà thợ đã nêu. Người bán có thể không đồng ý trừ toàn bộ, nhưng phần lớn sẽ thấy đề nghị của bạn là hợp lý.
Sau khi mua: chuyển đàn, đặt đàn và lên dây lần đầu
Piano cơ nên được chuyển bởi người có kinh nghiệm chuyển piano, có dây đai và xe đẩy phù hợp; cầu thang hẹp, thang máy nhỏ ở chung cư cần đo trước. Sau khi đặt vào vị trí mới, bạn để đàn nghỉ vài tuần cho gỗ quen với nhiệt độ và độ ẩm của phòng rồi mới lên dây, vì lên dây ngay hôm chuyển thường không giữ được lâu.
Vị trí đặt đàn nên xa cửa sổ hắt nắng, không ngay dưới cửa gió điều hoà, không sát tường ngoài thấm ẩm, và kê cách tường một khoảng nhỏ. Với piano điện, bạn để đàn chỗ khô, tránh để cốc nước trên nắp, rút nguồn khi có mưa giông lớn.
Lần lên dây đầu tiên cũng là dịp để thợ đánh giá kỹ tình trạng đàn mà buổi xem đàn chưa làm được. Bạn hỏi thợ đàn cần lên dây bao lâu một lần, có cần chỉnh bộ cơ hay xử lý phím kẹt, và ghi lại để theo dõi. Chi phí chuyển đàn và lượt lên dây đầu nên tính sẵn khi so giá đàn cũ với đàn mới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua piano cơ cũ online không?
Rủi ro rất cao nếu chỉ xem ảnh và video, vì phần lớn lỗi quan trọng của piano cơ không hiện lên qua màn hình. Nếu buộc phải mua từ xa, bạn nên mời một thợ lên dây ở địa phương của người bán đến kiểm trước khi đặt cọc, và có thoả thuận rõ về tình trạng đàn.
Piano cơ cũ bị phím kẹt có sửa được không?
Phần lớn phím kẹt do ẩm làm nỉ và gỗ trương lên, hoặc có vật lạ, thường sửa được bằng cách điều chỉnh, nới khe hoặc làm khô. Nếu nhiều phím cùng kẹt, có thể đàn đã sống lâu trong môi trường quá ẩm và cần kiểm kỹ hơn các phần khác.
Piano điện cũ bị một vài phím chết có đáng mua không?
Nếu giá đã trừ đi chi phí sửa và thợ xác nhận còn linh kiện thay thế thì có thể chấp nhận. Phím chết đôi khi chỉ do tiếp điểm bẩn, nhưng cũng có khi là hỏng cả dải cảm biến. Đừng tin lời "chỉ cần vệ sinh là hết" khi chưa có thợ xem.
Đàn piano cơ cũ cao độ thấp hơn chuẩn nhiều có sao không?
Đàn lâu không lên dây sẽ tụt dần. Kéo cao độ về chuẩn thường phải làm nhiều lượt, và với dây đã gỉ thì có nguy cơ đứt dây. Một số thợ có thể đề nghị để đàn ở cao độ thấp hơn chuẩn một chút cho an toàn, điều này ảnh hưởng nếu bạn chơi cùng nhạc cụ khác.
Mua piano cũ có cần xem số seri không?
Số seri giúp tra năm sản xuất của nhiều hãng, nhưng năm sản xuất không quyết định đàn tốt hay xấu. Hai cây cùng năm có thể khác nhau rất xa tuỳ cách bảo quản. Bạn nên dùng thông tin này như một dữ kiện tham khảo, còn tình trạng thực tế mới là chính.
Piano điện cũ có cần bảo dưỡng không?
Ít hơn piano cơ nhiều. Bạn giữ đàn khô, phủ khăn chống bụi, lau phím bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô, không xịt nước trực tiếp lên phím. Khi có phím kêu khác thường hay chập chờn, nên mang đi kiểm sớm thay vì để lâu.