Khi mua guitar cũ, bạn kiểm theo thứ tự từ chỗ đắt sửa nhất đến chỗ rẻ sửa nhất: cần đàn và mặt đàn trước, rồi ngựa đàn, phím đàn, sau đó mới đến khoá dây, dây đàn và vẻ ngoài. Nếu cần đàn cong không chỉnh được, mặt đàn phồng nặng quanh ngựa hoặc có vết nứt dài, bạn có thể dừng luôn mà không cần thử tiếp.
Cả quy trình mất khoảng hai mươi phút, cần một chiếc đèn pin điện thoại, một máy lên dây kẹp hoặc ứng dụng lên dây, và một đồng xu hoặc thước nhỏ. Người hoàn toàn chưa biết chơi vẫn làm được phần lớn các bước dưới đây, vì đa số là nhìn, sờ và nghe, không đòi hỏi kỹ thuật bấm đàn.
Chuẩn bị trước khi đi xem đàn
Đi xem đàn cũ tay không, bạn dễ bị cuốn theo lời kể của người bán. Mang theo vài món nhỏ sẽ giúp bạn kiểm có hệ thống:
- Máy lên dây kẹp hoặc ứng dụng lên dây trên điện thoại, để lên dây chuẩn trước khi thử — đàn lệch dây thì mọi phép thử tiếng đều vô nghĩa.
- Đèn pin điện thoại để soi bên trong thùng đàn qua lỗ thoát âm và soi mép mặt đàn.
- Một đồng xu hoặc thước thép nhỏ có vạch milimét để ước độ cao dây ở phím 12.
- Một mảnh khăn mềm để lau dây và cần, tránh để lại vết khi cầm đàn của người khác.
- Ảnh hoặc ghi chú về những câu muốn hỏi: đàn dùng bao lâu, để ở đâu, đã sửa gì, thay dây lần cuối khi nào, có hộp hay bao đi kèm không.
- Nếu được, một người đã chơi guitar vài năm đi cùng để thử tiếng ở các thế bấm cao.
Bạn cũng nên hẹn xem đàn vào ban ngày, ở nơi có ánh sáng tốt. Ánh đèn vàng buổi tối che rất khéo các vết nứt mảnh và vết sơn dặm.
Kiểm cần đàn: thẳng, cong hay vặn
Cần đàn là bộ phận chịu toàn bộ lực căng của dây suốt nhiều năm. Cong nhẹ thì chỉnh được bằng ty chỉnh cần, cong nặng hoặc vặn xoắn thì sửa rất tốn kém. Làm theo thứ tự:
- Lên dây chuẩn trước, vì cần đàn cong theo lực căng dây. Kiểm khi dây chùng sẽ cho kết quả sai.
- Cầm đàn ngang tầm mắt, nhìn dọc từ đầu khoá xuống thân đàn như nhìn dọc một cây thước. Mép phím hai bên phải nằm trên đường thẳng hoặc hơi võng nhẹ ở giữa. Nếu thấy cần vồng lên ở giữa hoặc hai bên mép không song song, đó là dấu hiệu cong ngược hoặc vặn.
- Bấm giữ dây Mi trầm ở phím 1 và phím cuối cùng nơi cần nối thân, rồi nhìn khe hở giữa dây và phím ở khoảng phím 7–8. Có một khe nhỏ cỡ độ dày một tờ danh thiếp là bình thường. Không có khe nào, dây chạm phím, là cần cong ngược; khe rất lớn là cần võng nhiều.
- Hỏi người bán đàn có ty chỉnh cần không và lần cuối chỉnh khi nào. Guitar dây sắt hầu hết có ty; nhiều guitar cổ điển không có ty, nên cần cong ở guitar cổ điển khó chỉnh hơn.
- Nếu người bán cho phép, thử vặn ty chỉnh một góc rất nhỏ bằng khoá lục giác đi kèm. Ty quay được nhẹ nhàng là tốt; ty kẹt cứng hoặc đã vặn hết cỡ là dấu hiệu cảnh báo lớn. Nếu không chắc tay, đừng thử, chỉ ghi nhận.
Cần đàn hơi võng là trạng thái thiết kế, không phải lỗi. Lỗi là cần cong đến mức dây rè hoặc dây cao bất thường, và không còn chỗ để chỉnh.
Kiểm mặt đàn, thân đàn và ngựa đàn
Nhìn mặt đàn từ bên cạnh, ngang tầm. Mặt đàn guitar dây sắt phía sau ngựa đàn hơi nhô lên một chút là bình thường. Nếu phồng rõ như cái bụng, đồng thời phía trước ngựa lõm xuống, mặt đàn đã chịu lực quá sức hoặc đã hút ẩm nhiều.
Soi mép ngựa đàn. Lấy một tờ giấy mỏng luồn vào khe giữa mép sau của ngựa và mặt đàn. Nếu giấy chui vào được, ngựa đang bong. Ngựa bong là lỗi sửa được nhưng phải tháo ra dán lại, không nên để lâu vì có thể bật hẳn khi đang căng dây.
Tìm vết nứt dọc thớ gỗ. Nghiêng đàn dưới ánh sáng, nhìn mặt đàn, hai bên hông và lưng đàn. Vết nứt mảnh thường chạy song song thớ gỗ, hay gặp quanh lỗ thoát âm, dưới ngựa đàn và ở phần lưng. Ấn nhẹ hai bên vết nứt: nếu hai mép xê dịch, vết nứt đang "sống".
Soi bên trong thùng. Chiếu đèn qua lỗ thoát âm, nhìn các thanh giằng dán dưới mặt đàn. Thanh giằng bong hai đầu, có vết keo mới bôi lem nhem, hoặc có miếng gỗ vá là dấu hiệu từng sửa. Từng sửa không xấu, nhưng bạn cần biết để định giá.
Kiểm chỗ nối cần và thân. Nhìn khe nối cần đàn với thân, phía dưới phím cuối. Khe hở, vết keo nứt, hay cần hơi gục về phía mặt đàn là dấu hiệu góc cần đã thay đổi — lỗi sửa tốn kém nhất trên guitar.
Đo độ cao dây và hiểu con số
Độ cao dây là khoảng cách từ đỉnh phím 12 đến mặt dưới của dây. Đây là thông số quyết định đàn dễ bấm hay khó bấm. Bạn đặt thước hoặc đồng xu lên phím 12, nhìn ngang để ước.
| Tình huống | Ý nghĩa | Có xử lý được không |
|---|---|---|
| Dây Mi trầm ở phím 12 khoảng 2,5–3 mm (guitar dây sắt) | Mức nhiều thợ coi là dễ chơi cho người mới | Không cần xử lý |
| Cao hẳn hơn mức trên, bấm thấy nặng tay | Cần võng, ngựa hoặc lược đàn cao, hoặc góc cần đã đổi | Thường chỉnh được nếu còn chỗ hạ yên ngựa; nếu yên ngựa đã mài sát thì khó |
| Rất thấp, dây rè khi gảy mạnh | Cần cong ngược hoặc phím không đều | Chỉnh ty cần, có khi phải san phím |
| Guitar cổ điển dây nylon | Dây vốn cao hơn guitar dây sắt vì dây nylon rung biên độ lớn | So với đàn cổ điển khác chứ không so với đàn dây sắt |
| Yên ngựa gần như sát mặt ngựa | Người trước đã hạ dây hết mức có thể | Dấu hiệu góc cần có vấn đề, cân nhắc kỹ |
Con số trên chỉ là mức tham khảo phổ biến; người chơi mạnh tay thích dây cao hơn, người chơi nhẹ thích thấp hơn. Điều bạn cần là đàn nằm trong khoảng chỉnh được, không phải đúng một con số.
Thử tiếng: tìm tiếng rè từng phím
Đây là bước người mới hay bỏ qua vì ngại bấm trước mặt người bán. Bạn không cần chơi hay, chỉ cần làm đều tay:
- Lên dây chuẩn bằng máy lên dây. Gảy từng dây buông, nghe tiếng có đều và ngân không.
- Lần lượt bấm từng phím trên từng dây, từ phím 1 đến phím cao nhất, gảy vừa lực. Tiếng "xè xè" lẫn vào ở phím nào thì ghi lại. Rè ở một vài phím liền nhau thường do phím đó cao hơn phím bên cạnh.
- So cao độ ở phím 12 với dây buông: bấm phím 12, máy lên dây phải báo đúng cùng tên nốt cao hơn một quãng tám. Lệch nhiều ở cả sáu dây là dấu hiệu ngựa đàn sai vị trí hoặc yên ngựa cần chỉnh.
- Vuốt ngón tay dọc hai mép cần. Đầu phím trồi ra sắc cạnh nghĩa là gỗ cần đã co lại vì khô — sửa được bằng mài đầu phím, nhưng cho biết đàn từng sống ở môi trường quá khô.
- Nhìn mặt các phím ở dưới dây Mi trầm và Mi cao ở các phím 1–5. Rãnh lõm sâu là phím đã mòn, có thể gây rè và cần san hoặc thay phím.
- Với guitar có bộ thu âm, cắm thử vào loa nếu có, xoay núm âm lượng, nghe tiếng sôi rè hay mất tiếng chập chờn.
Một hai chỗ rè nhẹ ở phím rất cao không đáng lo với người mới. Rè ở các phím 1–7, nơi bạn sẽ chơi nhiều nhất, mới là vấn đề cần tính vào giá.
Khoá dây, lược đàn và những thứ rẻ tiền sửa
Vặn từng khoá dây một vòng lên rồi trả về. Khoá tốt quay đều, không lỏng lẻo, không có điểm kẹt. Khoá rơ khiến dây tụt cao độ sau vài phút chơi; bạn có thể nhận ra bằng cách lên dây chuẩn, chơi mười phút rồi kiểm lại. Thay bộ khoá là việc tương đối đơn giản với thợ, nên đây là lỗi chấp nhận được nếu bạn trừ vào giá.
Nhìn lược đàn ở đầu cần, chỗ dây đi qua trước khi vào khoá. Rãnh lược quá sâu làm dây rè ở phím 1; rãnh quá nông làm dây cao, bấm hợp âm đầu cần thấy nặng. Lược nứt, sứt mẻ thì nên thay. Đây cũng là phần sửa rẻ so với cần và mặt đàn.
Dây đàn cũ gỉ, đen thì không nói lên tình trạng cây đàn; bạn sẽ thay dây ngay sau khi mua. Tuy nhiên dây gỉ nặng kèm phím bẩn, bám dầu cho thấy chủ cũ ít chăm đàn, đáng để kiểm kỹ hơn các phần khác. Vết trầy xước bề ngoài chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ, trừ khi xước sâu đến lớp gỗ ở những chỗ hay hút ẩm như mép mặt đàn.
Khi nào nên bỏ đi, khi nào mặc cả
Bạn nên bỏ đi, dù giá hấp dẫn, khi gặp một trong ba lỗi: góc cần đã gục khiến dây cao mà yên ngựa không còn chỗ hạ; cần đàn vặn xoắn hoặc ty chỉnh đã hết hành trình; mặt đàn phồng nặng kèm nứt dài quanh ngựa. Những lỗi này sửa được nhưng tốn công thợ lành nghề, chi phí thường không tương xứng với một cây đàn tập.
Bạn có thể mặc cả, rồi mua và mang đi sửa, khi lỗi thuộc nhóm rẻ: dây cũ, khoá rơ, lược đàn cần thay, ngựa bong một mép nhỏ, vài phím rè cần san, đầu phím sắc. Ví dụ giả định: đàn rao một mức giá, bạn phát hiện cần chỉnh cần, thay lược và dán lại mép ngựa; bạn hỏi thợ chi phí cho ba việc đó và đề nghị trừ thẳng vào giá. Người bán hợp lý thường đồng ý, vì họ cũng biết đàn có lỗi.
Sau khi mua, bất kể đàn tốt đến đâu, bạn nên mang đến thợ để chỉnh một lượt: thay dây, chỉnh cần, chỉnh độ cao dây theo tay mình, lau dầu phím. Chi phí lượt chỉnh đầu này nên được tính sẵn vào ngân sách mua đàn cũ.
Câu hỏi thường gặp
Guitar cũ bị nứt mặt có nên mua không?
Tuỳ vết nứt. Nứt ngắn, đã được gia cố đúng cách từ bên trong và không lan thêm thì đàn vẫn chơi tốt nhiều năm. Nứt dài, mép nứt xê dịch khi ấn, hoặc nứt ngay dưới ngựa đàn thì rủi ro cao. Nếu đã quyết mua, nên nhờ thợ xem trước và trừ chi phí gia cố vào giá.
Làm sao biết đàn là gỗ nguyên tấm hay gỗ ép?
Nhìn mép lỗ thoát âm: gỗ nguyên tấm cho thấy vân gỗ chạy liền từ mặt trên xuống mép cắt, còn gỗ ép nhiều lớp thấy các lớp mỏng xếp chồng. Cách này không tuyệt đối vì có đàn được viền che mép. Với người mới, độ dễ chơi quan trọng hơn chuyện gỗ nguyên tấm hay gỗ ép.
Không biết chơi đàn thì thử tiếng thế nào?
Bạn vẫn có thể gảy từng dây buông, bấm từng phím bằng một ngón và nghe tiếng rè, so phím 12 với dây buông bằng máy lên dây. Đó là phần lớn những gì cần nghe. Phần thử ở thế bấm cao, chuyển hợp âm thì nhờ người biết chơi hoặc nhờ người bán chơi cho xem.
Đàn cũ có bộ thu âm hỏng thì có sao không?
Nếu bạn chủ yếu chơi mộc ở nhà, bộ thu âm hỏng không ảnh hưởng tiếng đàn và có thể dùng làm lý do mặc cả. Lưu ý pin để lâu trong ngăn có thể chảy nước làm hỏng mạch, và lỗ khoét lắp bộ thu âm ở hông đàn cũng là chỗ cần soi xem có nứt không.
Cần đàn cong có tự chỉnh được không?
Chỉnh ty cần là việc người chơi có thể học làm, nhưng cần vặn từng góc nhỏ, chờ gỗ ổn định rồi kiểm lại, và phải biết chiều vặn. Với đàn vừa mua, nhất là khi ty kẹt hoặc cần cong nhiều, nên để thợ làm lần đầu và quan sát cách họ làm.
Đàn guitar cũ bao nhiêu năm thì không nên mua?
Tuổi đàn không phải tiêu chí chính. Có cây chơi vài chục năm vẫn tốt nhờ được chăm sóc, có cây vài năm đã cong cần vì để cạnh cửa sổ nắng. Bạn kiểm tình trạng thật theo danh sách, đừng kết luận theo năm sản xuất hay lời kể.