Động lực tự học nhạc bền nhất không đến từ cảm hứng ban đầu mà từ thói quen và cảm giác tiến bộ. Cảm hứng giúp bạn mua đàn và tập hăng hái vài tuần; thói quen giữ bạn ngồi vào đàn khi cảm hứng đã nguội. Ba việc giúp nhiều nhất: đặt mục tiêu đủ nhỏ để thấy mình hoàn thành thường xuyên, theo dõi chuỗi ngày tập, và có người cùng chơi nhạc.
Hầu như ai tự học cũng có lúc muốn bỏ, thường vào khoảng sau vài tuần đầu và sau vài tháng. Phần dưới giải thích vì sao, cách nhìn nhận động lực theo những gì tâm lý học biết, cách đặt mục tiêu ba tầng, những dấu hiệu sắp bỏ cuộc và cách nghỉ có kế hoạch thay vì bỏ hẳn.
Cảm hứng và thói quen là hai thứ khác nhau
Những tuần đầu học đàn thường đầy hứng khởi: mọi thứ đều mới, mỗi buổi đều học được điều gì đó, và tiến bộ hiện ra rõ rệt. Rồi tới lúc đầu ngón tay đau, hợp âm chặn mãi không kêu, bài hát mơ ước vẫn còn quá xa. Cảm hứng giảm dần, và nếu việc tập chỉ dựa vào cảm hứng, nó cũng giảm theo.
Thói quen hoạt động khác. Nó là hành vi được kích hoạt bởi một tín hiệu quen thuộc mà không cần quyết định lại mỗi lần. Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều của Phillippa Lally và cộng sự công bố năm 2010 theo dõi những người tập một thói quen mới hằng ngày, và thấy thời gian để hành vi trở nên tự động trung bình vào khoảng hai tháng, nhưng dao động rất rộng giữa các người, từ vài tuần tới hơn nửa năm. Nghiên cứu này cũng ghi nhận bỏ lỡ một ngày lẻ tẻ không làm hỏng quá trình.
Điều này có ý nghĩa thực tế: những tháng đầu là giai đoạn khó nhất, khi cảm hứng đã nguội mà thói quen chưa thành. Nếu bạn biết trước điều đó, bạn sẽ không coi việc mất hứng là dấu hiệu mình "không hợp với âm nhạc", mà là một giai đoạn bình thường cần vượt qua.
Cách vượt qua giai đoạn đó là giảm sức cản tới mức tối thiểu: buổi tập ngắn, gắn vào một thói quen có sẵn trong ngày, đàn luôn sẵn sàng. Mục tiêu trong vài tháng đầu không phải là buổi tập hay nhất, mà là ngồi vào đàn đều nhất.
Ba nhu cầu giữ người học ở lại
Tự chủ. Thuyết tự quyết của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan cho rằng con người duy trì một hoạt động bền hơn khi cảm thấy mình tự chọn nó. Người lớn tự học nhạc có lợi thế lớn ở đây: bạn chọn nhạc cụ, chọn bài, chọn cách học. Hãy dùng lợi thế đó, tập những bài bạn thật sự muốn chơi, thay vì chỉ theo một giáo trình mà bạn thấy khô khan.
Cảm giác mình làm được. Nhu cầu thứ hai là cảm thấy mình có năng lực và đang khá lên. Đó là lý do mục tiêu nhỏ, hoàn thành được trong vài ngày, giữ động lực tốt hơn một mục tiêu lớn xa vời. Bản ghi âm so sánh qua các tháng cũng là cách nuôi cảm giác này.
Kết nối với người khác. Nhu cầu thứ ba là cảm thấy gắn bó với người khác. Âm nhạc vốn là hoạt động chung; chơi cho người thân nghe, đệm cho bạn hát, tham gia một nhóm cùng sở thích biến việc tập từ chuyện một mình thành chuyện có người chờ đợi.
Khi một nhu cầu bị thiếu. Nhìn lại lúc bạn muốn bỏ, thường có một trong ba thứ bị hụt: bài tập bị ép buộc, cảm giác không tiến, hoặc tập một mình quá lâu. Xác định được thứ nào thiếu giúp bạn sửa đúng chỗ thay vì cố gắng chung chung.
Đặt mục tiêu ba tầng
Mục tiêu tốt cho người tự học nhạc có ba tầng, mỗi tầng phục vụ một việc. Thiếu tầng dưới thì không biết hôm nay làm gì, thiếu tầng trên thì không biết làm để làm gì.
- Tầng lý do, vài năm: vì sao bạn học nhạc. Ví dụ đệm hát cho con nghe trước khi ngủ, chơi trong buổi họp lớp, có một thú vui riêng sau giờ làm. Viết ra một câu và đặt ở chỗ dễ thấy.
- Tầng mốc, một đến ba tháng: một bài cụ thể chơi trọn vẹn, một kỹ thuật cụ thể như hợp âm chặn, hay một lần chơi cho người khác nghe. Mốc phải cụ thể đến mức cuối kỳ bạn trả lời được "đạt hay chưa".
- Tầng buổi tập, hôm nay: một việc nhỏ đo được, ví dụ chuyển hai hợp âm không ngắt ở tốc độ 70. Việc này phải nằm trên đường tới mốc của tầng trên.
- Rà lại hằng tháng: mốc có quá xa hay quá gần không, lý do ban đầu còn đúng không. Điều chỉnh không phải là thất bại; mục tiêu là công cụ, không phải lời hứa.
Một lỗi phổ biến là chỉ có tầng trên cùng, chẳng hạn "chơi giỏi piano". Mục tiêu đó đẹp nhưng không cho bạn biết tối nay làm gì, và không bao giờ có ngày bạn cảm thấy đã đạt. Mục tiêu chỉ giữ được động lực khi nó có ngày hoàn thành.
Theo dõi chuỗi ngày tập: ghi gì cho đủ
Đánh dấu những ngày đã tập lên một tờ lịch dán tường hay trong một ứng dụng theo dõi thói quen là cách đơn giản để thấy mình đang giữ nhịp. Bảng dưới gợi ý những gì đáng ghi, và vì sao.
| Ghi gì | Ví dụ | Vì sao có ích |
|---|---|---|
| Đã tập hay chưa | Một dấu tích cho mỗi ngày | Chuỗi dấu tích liên tục tạo cảm giác không muốn làm đứt |
| Thời lượng | 15 phút, 30 phút | Thấy xu hướng theo tuần, phát hiện khi tập quá sức hoặc quá ít |
| Một việc đã làm được | Lần đầu chuyển Am sang F không ngắt | Ghi nhận tiến bộ nhỏ mà nếu không ghi sẽ quên |
| Cảm giác | Hứng, mệt, chán | Nhận ra khi nào động lực xuống để phản ứng sớm |
| Mốc đã đạt | Chơi trọn bài đầu tiên | Đọc lại khi nản để nhớ mình đã đi xa thế nào |
Quy tắc nên có: đừng để chuỗi đứt hai ngày liền. Bỏ lỡ một ngày là chuyện bình thường; bỏ hai ngày thì dễ thành ba, thành một tuần. Vào ngày rất bận, năm phút cũng đủ để giữ dấu tích.
Một lưu ý: đừng để việc giữ chuỗi trở thành áp lực. Nếu bạn bắt đầu thấy lo lắng vì sợ đứt chuỗi, hãy chuyển sang đếm số ngày tập mỗi tuần thay vì chuỗi liên tục.
Dấu hiệu sắp bỏ cuộc và cách phản ứng
Bỏ cuộc hiếm khi là một quyết định đột ngột. Nó thường đến từ từ qua những dấu hiệu mà bạn có thể nhận ra sớm.
- Dời buổi tập liên tục: "để mai" nhiều lần trong tuần. Phản ứng: giảm thời lượng tối thiểu xuống hai phút, chỉ để ngồi vào đàn.
- Chỉ chơi lại bài cũ: không muốn học thêm gì mới. Phản ứng: chọn một bài mới thật ngắn, dễ, bạn rất thích, hoàn thành trong một tuần.
- So sánh với người khác trên mạng: thấy mình kém xa và nản. Phản ứng: tạm tránh xem video người chơi giỏi, nghe lại bản ghi của mình từ vài tháng trước.
- Thấy tập là nghĩa vụ: ngồi vào đàn với cảm giác nặng nề. Phản ứng: một tuần chỉ chơi cho vui, không mục tiêu, không ghi chép.
- Bị kẹt mãi ở một chỗ: một kỹ thuật hay một bài không vượt qua được nhiều tuần. Phản ứng: tạm gác, học thứ khác, hỏi người có kinh nghiệm.
- Đau khi tập: phản ứng: nghỉ và tìm nguyên nhân, đi khám nếu đau kéo dài. Tập trong đau là con đường nhanh nhất dẫn tới bỏ hẳn.
Khi muốn bỏ thật: nghỉ có kế hoạch thay vì bỏ hẳn
Có những lúc bạn thật sự cần dừng lại: công việc quá tải, gia đình có chuyện, hoặc đơn giản là cạn sức với âm nhạc. Thay vì bỏ hẳn, hãy cho mình một kỳ nghỉ có hạn: hai tuần, một tháng, với ngày quay lại được ghi rõ.
Kỳ nghỉ có kế hoạch khác bỏ cuộc ở chỗ bạn vẫn giữ cửa mở. Đàn vẫn ở chỗ cũ, ghi chú buổi tập cuối vẫn còn, và bạn biết ngày nào sẽ thử lại. Khi ngày đó đến, ngồi vào đàn năm phút, chơi một bài quen, rồi tự hỏi có muốn tiếp tục không.
Nhiều người thấy sau kỳ nghỉ, cảm giác muốn chơi quay lại tự nhiên. Một số khác nhận ra họ muốn đổi hướng: chuyển từ piano sang ukulele vì muốn thứ nhẹ nhàng hơn, hay từ tự học sang tham gia nhóm. Đó cũng là kết quả tốt, vì bạn vẫn ở lại với âm nhạc.
Và nếu sau kỳ nghỉ bạn thấy thật sự không còn muốn chơi, thì việc dừng lại cũng không có gì đáng xấu hổ. Những gì đã học không mất đi; nhiều người quay lại nhạc cụ sau nhiều năm và thấy tay vẫn nhớ hơn họ tưởng.
Âm nhạc để chơi cùng: động lực từ người khác
Trong ba nhu cầu ở trên, kết nối với người khác thường là thứ người tự học thiếu nhất, vì họ tập một mình trong phòng với điện thoại và video. Thêm một chút yếu tố con người thường thay đổi động lực nhiều hơn mọi kỹ thuật đặt mục tiêu.
Không cần lập ban nhạc. Chơi một bài cho người trong nhà nghe sau bữa tối, đệm cho con hát, hẹn một người bạn cũng đang học để tập chung mỗi tháng một lần, là đủ để việc tập có thêm một lý do: có người đang chờ nghe.
Những nhóm cùng sở thích ở câu lạc bộ, nhà văn hoá hay nhóm trên mạng xã hội cũng là nơi tìm bạn chơi nhạc. Ở đó bạn gặp người mới hơn mình để chia sẻ, người giỏi hơn để học, và quan trọng nhất là thấy mình không đơn độc với những khó khăn rất chung như đau đầu ngón hay hợp âm chặn.
Một mốc chơi cho người khác nghe, dù chỉ là gia đình, cũng tạo ra hạn chót tự nhiên. Có hạn chót, các buổi tập trong tuần tự nhiên có hướng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mất hứng tập đàn sau vài tuần có phải là không hợp âm nhạc?
Không. Cảm hứng giảm sau giai đoạn đầu là hiện tượng rất phổ biến với mọi kỹ năng mới. Đó là lúc chuyển từ dựa vào cảm hứng sang dựa vào thói quen. Nếu bạn vẫn thích nghe nhạc và thích cảm giác chơi được một bài, bạn vẫn hợp với việc học nhạc.
Có nên tự thưởng khi đạt mục tiêu tập đàn?
Phần thưởng nhỏ có thể giúp lúc đầu, nhưng về lâu dài phần thưởng tốt nhất thường nằm trong chính âm nhạc: được chơi một bài mình thích, được người khác hát theo. Nếu dùng phần thưởng, hãy chọn thứ liên quan tới âm nhạc như một bộ dây mới hay một bài mới.
Học theo video hay học với giáo viên thì giữ động lực tốt hơn?
Mỗi cách có ưu điểm. Giáo viên tạo lịch cố định, phản hồi trực tiếp và cảm giác có người theo dõi tiến độ. Video linh hoạt và cho bạn tự chọn bài. Nhiều người kết hợp: tự học là chính, thỉnh thoảng học vài buổi để được góp ý.
Đặt mục tiêu chơi được bài khó nhanh có tốt không?
Mục tiêu khó tạo hứng thú nhưng nếu quá xa so với trình độ, bạn sẽ vấp liên tục và nản. Tốt hơn là chia bài khó thành các mốc nhỏ, hoặc xen kẽ với những bài ngắn hoàn thành được để giữ cảm giác tiến bộ.
Bao lâu thì việc tập đàn trở thành thói quen?
Không có con số chung. Nghiên cứu về hình thành thói quen cho thấy thời gian trung bình vào khoảng hai tháng nhưng dao động rất rộng giữa các người. Gắn việc tập vào một sự kiện cố định trong ngày giúp quá trình này nhanh hơn.
Có nên đăng video chơi đàn lên mạng để có động lực?
Với một số người, đăng video tạo động lực và kết nối với cộng đồng. Với người khác, nó tạo áp lực so sánh. Nếu thử, hãy bắt đầu ở nhóm nhỏ thân thiện, và tìm hiểu quy định bản quyền của nền tảng khi chơi lại bài của người khác.