Ba loại đàn này khác nhau ở cách tạo ra tiếng. Piano cơ dùng búa gỗ bọc nỉ gõ vào dây thép, tiếng đàn là rung động thật của dây và thùng gỗ. Piano điện mô phỏng cảm giác phím và tiếng của piano cơ bằng cảm biến và mẫu âm thanh thu sẵn. Thứ người Việt quen gọi là "đàn organ" thường là đàn phím điện tử có tiết tấu đệm tự động, phím nhẹ, ít phím hơn, thiết kế để chơi giai điệu trên nền nhạc đệm chứ không phải để tập kỹ thuật piano.
Nếu mục tiêu là học piano bài bản, đọc bản nhạc hai tay và sau này có thể ngồi vào bất kỳ cây piano nào mà vẫn chơi được, bạn nên tập trên piano cơ hoặc piano điện có đủ 88 phím nặng và một pedal vang. Nếu mục tiêu là đệm hát vui trong gia đình, chơi giai điệu với nhạc nền, thì đàn organ phím nhẹ vẫn là điểm khởi đầu hợp lý. Bài này đi qua từng điểm khác nhau mà người mới thật sự cảm thấy dưới ngón tay, không bàn tới hãng hay giá.
Piano cơ: tiếng đàn sinh ra từ dây, búa và thùng gỗ
Khi bạn nhấn một phím piano cơ, phím đóng vai một đòn bẩy, đẩy cụm cơ cấu gọi là bộ máy (action) phía trong. Bộ máy hất búa lên gõ vào dây rồi bật ra ngay, cùng lúc miếng nỉ chặn tiếng (damper) của dây đó được nhấc lên để dây rung tự do. Khi bạn nhả phím, nỉ hạ xuống và tiếng tắt. Toàn bộ cảm giác "nặng tay" của piano cơ đến từ việc ngón tay đang thật sự đẩy một khối cơ khí có quán tính.
Vì tiếng là rung động vật lý, piano cơ phản hồi rất tinh với lực và tốc độ nhấn: nhấn nhanh thì búa gõ mạnh, tiếng sáng và to; nhấn chậm thì tiếng mềm. Các dây không được chặn còn rung cộng hưởng theo những nốt bạn đang chơi, tạo ra độ "dày" khó mô phỏng hết. Đây là lý do nhiều giáo viên vẫn khuyên người học lâu dài có dịp thì tập trên piano cơ.
Piano cơ có hai dáng chính. Piano đứng đặt dây theo chiều dọc, gọn, hợp căn hộ. Piano cánh (grand) đặt dây nằm ngang, bộ máy cho phép nhấn lặp lại nhanh hơn, nhưng chiếm nhiều diện tích. Đổi lại, piano cơ cần lên dây định kỳ, nhạy với độ ẩm và không có nút giảm âm lượng như đàn điện; nhiều cây đàn đứng có pedal giữa hạ một tấm nỉ để tập nhỏ tiếng, nhưng tiếng gõ phím và rung sàn vẫn còn.
Piano điện: mô phỏng phím nặng và tiếng piano bằng cảm biến
Piano điện (thường gọi là digital piano) không có dây. Dưới mỗi phím có cảm biến đo tốc độ nhấn, bộ xử lý chọn mẫu âm thanh đã thu từ piano thật ở mức lực tương ứng rồi phát ra loa hoặc tai nghe. Điểm quan trọng nhất với người học là bàn phím có trọng lượng: các dòng piano điện tử tử tế dùng cơ cấu búa giả, phím ở âm khu trầm nặng hơn âm khu cao một chút, gần với cảm giác piano cơ.
Ưu điểm thực tế của piano điện là không cần lên dây, chỉnh được âm lượng, cắm tai nghe để tập đêm, ghi âm lại phần mình chơi và có máy đếm nhịp sẵn trong đàn. Với người đi làm sống ở chung cư, đây thường là lựa chọn duy nhất khả thi. Giới hạn của nó nằm ở chỗ phần mô phỏng không bao giờ trùng khớp tuyệt đối: độ cộng hưởng, cảm giác phím lúc nhấn rất nhẹ, và cách pedal vang "ăn" vào tiếng sẽ khác ít nhiều tuỳ đời máy.
Khi so hai cây piano điện với nhau, ba điều đáng hỏi là: có đủ 88 phím không, phím có trọng lượng kiểu búa hay chỉ có lò xo, và pedal đi kèm là bàn đạp thật hay chỉ là một nút bấm nhựa nhỏ. Ba điều này ảnh hưởng tới việc tập nhiều hơn số tiếng nhạc cụ hay số điệu nhạc có sẵn trong máy.
Đàn organ ở Việt Nam thường là đàn phím điện tử có đệm tự động
Trong ngôn ngữ hằng ngày ở Việt Nam, "đàn organ" phần lớn chỉ loại đàn phím điện tử (keyboard) có sẵn hàng trăm tiếng nhạc cụ và các điệu đệm như slow, bolero, cha cha. Tay trái bấm một hợp âm đơn giản, máy tự chơi bè trầm, trống và hoà âm; tay phải đánh giai điệu. Đây là cách chơi rất khác piano, nơi tay trái phải tự làm toàn bộ phần đệm.
Loại đàn này thường có 61 phím, phím nhẹ, nhiều máy có cảm ứng lực nhưng không có trọng lượng như phím piano. Người tập lâu trên phím nhẹ khi chuyển sang piano hay thấy ngón yếu, tiếng ra không đều, vì cơ ngón chưa quen đẩy phím nặng. Ngược lại, người học piano chuyển sang organ đệm hát chỉ cần làm quen phần điều khiển điệu đệm là chơi được.
Cần phân biệt thêm với organ ống (pipe organ) trong các thính phòng lớn và organ điện kiểu cổ điển có nhiều tầng phím và bàn phím chân. Hai loại này là nhạc cụ riêng, kỹ thuật chơi riêng: tiếng không tắt dần như piano mà ngân đều chừng nào còn giữ phím, nên cách nối nốt và đặt ngón khác hẳn. Khi một lớp học quảng bá "dạy organ", bạn nên hỏi rõ là loại nào.
88 phím và ba pedal: hai con số người mới nên hiểu
Piano tiêu chuẩn hiện nay có 88 phím: 52 phím trắng và 36 phím đen, trải từ nốt La thấp nhất tới nốt Đô cao nhất, tức hơn bảy quãng tám. Con số này ổn định từ cuối thế kỷ XIX và gần như mọi bản nhạc piano viết sau đó đều nằm trong khoảng ấy. Đàn ít phím hơn vẫn chơi được phần lớn bài cho người mới, nhưng bạn sẽ phải chuyển quãng tám hoặc bỏ nốt khi gặp đoạn chạy rộng.
Về pedal, piano cánh thường có ba: pedal phải là pedal vang, nhấc toàn bộ nỉ chặn tiếng để các nốt ngân tiếp sau khi nhả phím; pedal trái làm tiếng nhỏ và dịu hơn; pedal giữa trên piano cánh giữ vang riêng những nốt đang được nhấn. Trên nhiều piano đứng, pedal giữa lại là pedal tập nhỏ tiếng. Với người mới, chỉ pedal phải là cần ngay trong năm đầu, nên một cây piano điện chỉ có một bàn đạp vang thật vẫn đủ dùng.
Hai con số này là cách kiểm tra nhanh nhất khi ai đó giới thiệu một cây đàn "dùng để học piano": đếm phím và nhìn xem pedal có phải bàn đạp thật đặt dưới chân hay không.
Bảng so sánh nhanh ba loại đàn theo những gì người tập cảm thấy
Bảng dưới không xếp hạng loại nào tốt hơn. Mỗi cột cho biết đàn đó phù hợp với kiểu tập nào và hạn chế nằm ở đâu.
| Tiêu chí | Piano cơ | Piano điện | Đàn organ phím điện tử |
|---|---|---|---|
| Cách phát tiếng | Búa gõ dây thật, thùng gỗ cộng hưởng | Cảm biến và mẫu âm thu sẵn, phát qua loa | Mẫu âm và điệu đệm tự động |
| Số phím thường gặp | 88 | 88 ở các dòng dành cho tập piano; có loại ít hơn | Thường 61, có loại 76 |
| Độ nặng phím | Nặng thật, có quán tính | Có trọng lượng mô phỏng ở dòng tử tế | Nhẹ, thường không có trọng lượng |
| Pedal | Hai hoặc ba pedal | Thường có pedal vang, nhiều máy đủ ba | Thường chỉ cắm thêm một bàn đạp nhỏ |
| Âm lượng và tai nghe | Không chỉnh được, có thể có pedal tập nhỏ tiếng | Chỉnh được, cắm tai nghe | Chỉnh được, cắm tai nghe |
| Bảo dưỡng | Lên dây định kỳ, tránh ẩm | Gần như không, giữ khô ráo | Gần như không |
| Hợp nhất với | Học piano lâu dài, chơi nhạc cổ điển | Học piano ở chung cư, tập đêm | Đệm hát, chơi giai điệu với nhạc nền |
Nhìn vào bảng, ranh giới thật sự không nằm giữa "cơ" và "điện" mà nằm giữa phím nặng đủ 88 và phím nhẹ ít phím. Một cây piano điện phím nặng gần với piano cơ hơn nhiều so với một cây organ 61 phím, dù cả hai đều cắm điện.
Người mới nên chọn loại nào theo mục tiêu
Muốn học piano bài bản, đọc bản nhạc hai tay. Chọn piano cơ hoặc piano điện 88 phím nặng có pedal vang rời. Phần lớn giáo trình piano viết cho phạm vi phím rộng và cần pedal từ khá sớm; đàn thiếu phím sẽ buộc bạn bỏ dở những bài vượt quá khoảng phím có sẵn.
Muốn đệm hát cho gia đình, chơi nhạc trẻ theo hợp âm. Đàn organ phím điện tử cho bạn chơi ra một bài trọn vẹn nhanh nhất nhờ phần đệm tự động. Nếu sau này muốn tự đệm bằng hai tay, bạn vẫn chuyển được, chỉ cần thời gian làm quen phím nặng.
Ở chung cư, tập chủ yếu buổi tối. Piano điện với tai nghe là lựa chọn thực tế. Hãy kê đàn và chống rung sàn, vì tiếng gõ phím vẫn truyền xuống tầng dưới dù đã đeo tai nghe.
Chưa chắc mình có theo lâu không. Có thể thuê, mượn hoặc tập ở lớp vài tháng trước khi quyết định. Điều nên tránh là tập lâu trên phím rất nhẹ rồi mới đổi, vì thói quen lực ngón sẽ phải sửa lại.
Muốn chơi cả hai phong cách. Học kỹ thuật trên phím nặng trước sẽ dễ chuyển sang organ hơn là đi theo chiều ngược lại. Phần điều khiển điệu đệm là kỹ năng học thêm trong vài buổi.
Những hiểu lầm hay gặp khi so ba loại đàn
"Đàn có nhiều tiếng nhạc cụ là đàn tốt hơn." Với người học piano, số tiếng có sẵn gần như không quan trọng. Thứ quyết định là bàn phím và tiếng piano chính. Một cây đàn có vài trăm tiếng nhưng phím nhẹ không giúp bạn tập ngón tốt hơn một cây chỉ có vài tiếng mà phím nặng.
"Học organ trước cho dễ rồi lên piano." Organ cho bạn chơi được bài sớm hơn, điều này giúp giữ hứng thú. Nhưng hai nhạc cụ rèn hai bộ kỹ năng khác nhau: organ đệm tự động không rèn tay trái tự làm phần đệm, cũng không rèn lực ngón trên phím nặng. Khi chuyển, phần lớn người học phải tập lại từ thế tay.
"Piano điện thì không bao giờ học được thật." Nhiều người học piano nghiêm túc ở thành phố hiện nay tập hằng ngày trên piano điện và chỉ chơi piano cơ ở lớp hoặc khi biểu diễn. Điều cần là ý thức được khác biệt: thỉnh thoảng thử trên piano cơ để điều chỉnh lực, đặc biệt ở những đoạn nhỏ tiếng và khi dùng pedal.
"Phải có piano cánh mới học được." Piano cánh có bộ máy nhạy hơn, nhưng phần lớn kỹ năng của người nghiệp dư trong vài năm đầu hoàn toàn rèn được trên piano đứng hoặc piano điện phím nặng.
Câu hỏi thường gặp
Đàn 61 phím có học piano được không?
Học được phần đầu như làm quen nốt, tư thế, bài một tay và hai tay đơn giản. Khi bài dùng tới âm khu trầm sâu hoặc cao xa, đàn 61 phím sẽ thiếu. Thêm nữa, phần lớn đàn 61 phím có phím nhẹ, nên lực ngón tập được không giống piano. Nếu đã chắc theo piano, nên chuyển sang đàn 88 phím nặng sớm.
Piano điện có cần lên dây không?
Không. Piano điện không có dây nên không bị lệch cao độ theo thời gian như piano cơ. Việc bảo dưỡng chủ yếu là giữ đàn khô ráo, tránh bụi lọt vào khe phím, tránh nắng chiếu trực tiếp và kiểm tra dây pedal, ổ cắm tai nghe khi có tiếng rè.
Tập trên piano điện lâu ngày rồi chơi piano cơ có bị lạ tay không?
Thường có, nhất là ở độ nhạy khi chơi nhỏ tiếng và cảm giác pedal. Mức lạ tay tuỳ đàn điện bạn dùng mô phỏng tốt đến đâu. Cách giảm là thỉnh thoảng tập trên piano cơ ở lớp, phòng tập hoặc nhà bạn bè, và để ý điều chỉnh lực ngay trong vài phút đầu.
Đàn organ có cảm ứng lực có giống piano không?
Cảm ứng lực nghĩa là đàn nhận biết bạn nhấn nhanh hay chậm để phát tiếng to hay nhỏ. Điều đó tốt hơn đàn không cảm ứng, nhưng phím vẫn nhẹ vì không có trọng lượng búa. Bạn tập được sắc thái to nhỏ, nhưng sức ngón và độ kiểm soát trên phím nặng thì chưa.
Piano đứng và piano cánh khác nhau thế nào khi chơi?
Piano cánh có dây nằm ngang, búa rơi về chỗ cũ nhờ trọng lực nên nhấn lặp lại một nốt nhanh dễ hơn, âm lượng và độ vang lớn hơn. Piano đứng gọn hơn, búa trả về nhờ lò xo. Với người mới, khác biệt này chưa ảnh hưởng nhiều tới việc học.
Có nên chọn đàn có loa to để nghe cho hay không?
Với người tập ở nhà, chất lượng tiếng qua tai nghe và độ nặng phím quan trọng hơn loa to. Phòng nhỏ ở căn hộ dùng loa công suất lớn còn dễ làm phiền hàng xóm. Nên thử tiếng piano chính ở mức âm lượng bạn sẽ thật sự dùng hằng ngày.