Tư thế ngồi đàn piano đúng có bốn điểm chính: ghế đủ cao để cẳng tay gần song song với mặt phím, ngồi ở nửa trước của ghế với hai bàn chân đặt vững, vai thả lỏng và khuỷu tay hơi chếch ra phía trước thân, cổ tay ngang tầm bàn tay không gãy xuống cũng không nhô lên, và các ngón cong tự nhiên như khi bàn tay buông thõng bên người. Đây là điểm xuất phát chung; chi tiết điều chỉnh tuỳ chiều cao và tỷ lệ cơ thể từng người.
Tư thế không phải chuyện hình thức. Ngồi sai làm vai, cổ tay căng liên tục, tiếng đàn cứng và khó chơi nhanh; về lâu dài dễ dẫn tới mỏi và đau. Người tự học thường bỏ qua phần này vì muốn vào bài ngay, rồi mất nhiều tháng để sửa. Bài dưới đây đi từ dưới lên: ghế, thân, tay, ngón, kèm cách tự kiểm tra khi không có giáo viên.
Chiều cao ghế: điểm bắt đầu của mọi thứ
Hãy ngồi xuống, đặt nhẹ các ngón lên phím trắng và nhìn cẳng tay từ bên hông, nhờ người khác nhìn hoặc dùng điện thoại quay. Cẳng tay, tính từ khuỷu tới cổ tay, nên gần song song với mặt phím hoặc dốc rất nhẹ xuống phía phím. Nếu khuỷu tay thấp hơn mặt phím rõ rệt, ghế đang quá thấp: bạn sẽ phải nâng cổ tay và vai để với tới. Nếu khuỷu cao hẳn lên, ghế quá cao: trọng lượng dồn xuống cổ tay và các ngón bị ép.
Ghế piano chuyên dụng có núm vặn chỉnh cao thấp, rất đáng có. Nếu dùng ghế cố định, có thể kê thêm đệm cứng để tăng độ cao, tránh đệm mềm lún vì làm thân người chao khi chơi. Ghế quá thấp mà không nâng được thì tạm thời có thể ngồi lùi ra một chút để cẳng tay bớt dốc lên, nhưng nên giải quyết dứt điểm bằng ghế đúng.
Với trẻ em hay người thấp, sau khi nâng ghế đủ cao, chân sẽ không chạm sàn. Lúc đó cần một bục kê chân để bàn chân có chỗ tựa; thân người không có điểm tựa dưới chân sẽ phải gồng lưng để giữ thăng bằng. Ghế dùng cho piano điện đặt trên chân đàn cũng phải kiểm như vậy, vì chân đàn điện có nhiều độ cao khác nhau.
Khoảng cách tới đàn và cách ngồi
Ngồi ở nửa trước của ghế. Ngồi hết mặt ghế làm lưng dễ dựa ra sau, mất trụ khi cần nghiêng người sang hai đầu phím. Ngồi ở nửa trước, trọng lượng chia giữa mông và hai bàn chân, thân trên tự do xoay nghiêng.
Khoảng cách đủ để khuỷu hơi chếch ra trước. Khi đặt tay lên phím, khuỷu tay nên nằm hơi phía trước thân người một chút, không kẹp sát hông. Ngồi quá gần thì khuỷu bị đẩy ra sau, cánh tay gập gắt; ngồi quá xa thì phải vươn người, vai nhô lên. Một cách ước lượng: duỗi thẳng tay ra trước, các đốt ngón chạm khoảng nắp che phím là gần đúng, sau đó tinh chỉnh.
Ngồi giữa đàn. Thân người đối diện khoảng nốt Đô giữa, hơi lệch tuỳ bài. Với bài dùng nhiều âm khu trầm hoặc cao, bạn xoay và nghiêng thân, không dịch cả ghế.
Hai bàn chân đặt vững. Bàn chân phải đặt gần pedal vang để sẵn sàng; bàn chân trái đặt phẳng trên sàn hoặc hơi lùi ra sau làm trụ. Không bắt chéo chân, không co chân lên thanh ghế.
Lưng thẳng tự nhiên, hơi nghiêng về trước. Không ưỡn ngực cứng như đứng nghiêm, cũng không gù. Thân trên nghiêng nhẹ về phía đàn từ hông, đầu cân bằng trên cổ, mắt nhìn bản nhạc mà không cúi gập cổ.
Vai, khuỷu và cổ tay: ba khớp hay bị khoá
Vai là chỗ căng thẳng hay dồn vào nhất, đặc biệt khi gặp đoạn khó. Người mới thường nhún vai lên mà không biết. Thói quen tốt là cứ vài phút lại thở ra và để vai rơi xuống, nhất là trước một đoạn mình biết là khó. Cánh tay treo từ vai như hai sợi dây, sức nặng tự nhiên của tay truyền xuống phím chứ không phải ấn bằng cơ vai.
Khuỷu tay cần tự do di chuyển sang hai bên. Khi tay đi lên âm khu cao, khuỷu dịch theo, mở rộng ra ngoài; khi chơi gần thân, khuỷu thu vào. Khuỷu bị kẹp sát hông sẽ làm cổ tay phải bẻ gập sang ngang để với tới phím, một trong những nguyên nhân gây mỏi cổ tay ở người tự học.
Cổ tay nên nằm khoảng ngang với mu bàn tay, tạo thành một đường liền từ cẳng tay qua bàn tay. Hai lỗi đối nghịch hay gặp là cổ tay gãy xuống dưới mặt phím, thường do ghế thấp hoặc mỏi, và cổ tay nhô cao cứng đờ. Cổ tay không phải đứng im: nó nâng hạ, xoay nhẹ theo chuyển động của câu nhạc. Điều cần tránh là giữ chặt nó ở một góc bẻ gập trong thời gian dài.
Dáng ngón và đầu ngón chạm phím
Cách đơn giản để tìm dáng ngón tự nhiên là đứng thẳng, buông tay thõng bên người, để ý dáng các ngón: chúng hơi cong, không duỗi thẳng cũng không quặp. Giữ dáng đó, đưa tay lên phím. Lời khuyên cũ "giữ như đang nắm quả trứng" diễn đạt cùng ý, nhưng nhiều người làm quá lên thành gồng cong ngón, lại sinh căng cơ.
Ngón chạm phím bằng phần đệm gần đầu ngón, không phải bằng móng và cũng không phải bằng cả đốt ngón nằm bẹp. Móng tay dài là trở ngại thật: nó chạm phím trước đầu ngón, gây trượt và tiếng lách cách, nên người tập đều thường cắt ngắn móng.
Ngón cái là ngón khác biệt: nó chạm phím bằng cạnh ngoài, gần góc móng, và nằm hơi thấp hơn các ngón khác. Ngón cái cứng hoặc chĩa ra ngoài làm cả bàn tay căng. Ngón cái nên được thả lỏng, đầu ngón hướng nhẹ về phía các ngón còn lại. Ngón út dễ bị duỗi thẳng và gãy đốt cuối khi nhấn; người mới nên tập chậm để đốt đầu ngón út giữ được hình cong, không sụp vào trong.
Piano điện, chân đàn và giá nhạc: những chỗ hay bị chỉnh sai
Piano cơ có chiều cao phím gần như cố định, còn piano điện thì không. Nhiều cây đàn điện đặt trên chân chữ X gấp được, độ cao chỉnh tuỳ ý, và người dùng thường để ở nấc thấp nhất vì thấy chắc chân. Kết quả là phím thấp hơn piano cơ đáng kể, trong khi ghế lại là ghế ăn cao bình thường: khuỷu tay nằm cao hơn phím, cổ tay bị ép gãy xuống. Cách làm đúng là chỉnh chân đàn sao cho mặt phím cao gần bằng piano cơ, rồi mới chỉnh ghế theo nguyên tắc cẳng tay song song như ở trên.
Chân chữ X còn hay rung khi chơi mạnh, kéo theo cả bàn phím chao nhẹ. Nếu thấy đàn dịch chuyển, hãy kiểm tra chốt khoá và kê đàn sát tường. Pedal rời của piano điện cũng hay trượt trên sàn gạch men, làm chân phải phải với theo; một tấm lót chống trượt dưới pedal giải quyết chuyện này.
Giá nhạc đặt quá thấp, hoặc bạn đọc bản nhạc trên điện thoại để nằm trên nắp đàn, buộc cổ cúi gập suốt buổi tập. Bản nhạc nên ở khoảng ngang tầm mắt khi ngồi thẳng; nếu dùng máy tính bảng, hãy dựng nó trên giá chứ không đặt nằm.
Lỗi tư thế hay gặp, nguyên nhân và cách sửa
Bảng dưới gom những lỗi giáo viên piano hay sửa nhất ở người mới, nhất là người tự học. Mỗi lỗi đều có nguyên nhân gốc, sửa đúng gốc thì triệu chứng tự hết.
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Vai nhô lên, mỏi gáy sau mười lăm phút | Ghế thấp hoặc gồng khi gặp đoạn khó | Nâng ghế, tập đoạn khó chậm hơn, thở ra và hạ vai trước đoạn đó |
| Cổ tay gãy xuống dưới phím | Ghế thấp, ngồi quá xa, hoặc tay mỏi | Chỉnh ghế, ngồi gần hơn, chia buổi tập ngắn |
| Ngón duỗi thẳng, chơi bằng bụng ngón | Thả tay quá mức, thiếu điểm tựa ở đầu ngón | Tập từng nốt chậm, cảm nhận đầu ngón chạm đáy phím |
| Đốt cuối ngón út sụp vào trong | Ngón út yếu | Tập nốt chậm bằng ngón út, nhấn nhẹ, giữ hình cong |
| Ngón cái chĩa cứng ra ngoài | Gồng cả bàn tay | Thả lỏng ngón cái, để nó nằm hơi thấp và gần các ngón |
| Người lắc lư hoặc trượt trên ghế | Ngồi hết mặt ghế, chân không vững | Ngồi nửa trước, đặt hai chân chắc trên sàn hoặc bục |
| Cúi gập cổ nhìn tay liên tục | Chưa quen vị trí phím, giá nhạc thấp | Nâng bản nhạc ngang tầm mắt, tập tìm phím bằng cảm giác |
Nếu bạn thấy mình có cùng lúc ba bốn dòng trong bảng, khả năng cao vấn đề nằm ở chiều cao ghế và khoảng cách, chứ không phải ở từng bộ phận riêng lẻ.
Tự kiểm tư thế khi không có giáo viên
Không có người sửa, chiếc điện thoại là chiếc gương tốt nhất. Mỗi tuần làm một lần theo các bước dưới.
- Đặt điện thoại ở bên hông, ngang tầm vai, quay một đoạn hai phút khi bạn chơi một bài quen. Xem lại góc cẳng tay so với mặt phím và vị trí khuỷu.
- Đặt điện thoại phía sau lưng, chếch lên cao, quay để xem vai có nhô lên không, lưng có gù không, đầu có cúi gập không.
- Quay cận bàn tay từ phía trên nghiêng ở góc đàn, xem dáng ngón, ngón út và ngón cái.
- So với những điểm trong bài, đánh dấu một lỗi lớn nhất. Chỉ sửa một lỗi trong tuần đó; sửa nhiều thứ cùng lúc dễ làm bạn gồng thêm.
- Cuối tuần quay lại cùng góc máy, so hai đoạn để thấy thay đổi. Lưu các đoạn quay lại theo tháng để thấy tiến trình dài hạn.
Nếu có điều kiện, học vài buổi với giáo viên ở giai đoạn đầu chỉ để kiểm tư thế cũng rất đáng. Những lỗi nhỏ như góc ngón cái khó tự thấy qua video.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi ghế thường thay ghế piano được không?
Được, miễn là độ cao đúng và mặt ghế cứng, không có tựa tay cản khuỷu. Ghế có bánh xe dễ trượt khi đạp pedal, nên tránh. Ghế văn phòng xoay làm thân người chao, nhất là khi nghiêng sang hai đầu phím. Nếu ghế thấp, kê thêm đệm cứng.
Có nên nhìn tay khi chơi piano không?
Người mới nhìn tay là bình thường. Dần dần bạn nên tập tìm phím bằng cảm giác, dựa vào nhóm hai và ba phím đen để định vị, và chỉ liếc xuống khi nhảy quãng xa. Cúi đầu nhìn tay liên tục làm mỏi cổ và khó đọc bản nhạc.
Tư thế đứng chơi đàn organ có khác không?
Đứng chơi đàn phím vẫn cần cẳng tay gần song song với phím, nên chân đàn phải nâng cao tới khoảng ngang thắt lưng tuỳ người. Vai, cổ tay và dáng ngón giữ nguyên nguyên tắc như khi ngồi. Đứng lâu nên đổi trọng tâm giữa hai chân để tránh mỏi lưng.
Tay nhỏ có cần ngồi khác người tay to không?
Nguyên tắc chiều cao ghế và khoảng cách không đổi. Khác biệt là người tay nhỏ cần xoay cổ tay và di chuyển cánh tay nhiều hơn khi chơi quãng rộng, thay vì cố duỗi căng ngón. Đừng ép giãn ngón vượt quá sức, dễ gây đau.
Ngồi chơi piano lâu bị đau lưng thì làm gì?
Kiểm lại xem bạn có ngồi hết mặt ghế và gù về trước không, ghế có quá thấp không. Chia buổi tập thành từng đoạn hai mươi đến ba mươi phút, đứng dậy đi lại giữa các đoạn. Nếu đau kéo dài dù đã chỉnh tư thế, nên đi khám để được đánh giá.
Có cần khởi động tay trước khi chơi không?
Nên có vài phút khởi động nhẹ: xoay cổ tay, mở nắm bàn tay, rồi chơi vài nốt chậm hoặc một gam đơn giản. Mục đích là làm ấm và nhắc cơ thể vào tư thế đúng, không phải kéo giãn mạnh. Trời lạnh hoặc tay lạnh thì càng nên khởi động lâu hơn một chút.