Hợp âm chặn (barre) là hợp âm mà ngón trỏ nằm ngang ép nhiều dây cùng một phím, các ngón còn lại tạo hình phía trên. Bí quyết bấm không rè không nằm ở việc bóp thật mạnh, mà ở ba điều: xoay nhẹ ngón trỏ để cạnh xương của nó ép dây, đặt sát thanh phím, và dùng lực kéo nhẹ của cánh tay về phía người thay vì chỉ siết ngón cái.
Với hầu hết người học guitar, F là "bức tường" đầu tiên, thường gặp sau vài tháng tập. Cảm giác bấm mãi không kêu là chuyện chung, không phải dấu hiệu tay mình không hợp. Bài này đi theo lộ trình từ dễ tới khó: F rút gọn, chặn ở phím cao, rồi mới xuống F và Bm đầy đủ.
Vì sao cần học hợp âm chặn
Các hợp âm mở chỉ phủ được một số giọng. Khi gặp bài có F, Bm, F#m, Cm, Gm…, bạn hoặc phải dùng capo đổi tông, hoặc phải bấm chặn. Đặc biệt F và Bm xuất hiện rất thường trong các giọng phổ biến như Đô trưởng, Rê trưởng, Sol trưởng.
Lợi ích lớn hơn là tính di chuyển. Một hình hợp âm chặn có thể trượt dọc cần đàn để thành hợp âm khác mà không đổi dáng tay. Học hai hình chặn cơ bản, bạn bấm được hợp âm trưởng và thứ ở gần như mọi nốt gốc. Đây là bước biến cây đàn từ "vài hình hợp âm rời rạc" thành một bản đồ có quy luật.
Hợp âm chặn còn cho tiếng khác hợp âm mở: không có dây buông nên tiếng gọn, dễ tắt bằng cách nhả lực tay trái. Người chơi tận dụng điều này để tạo những cú quạt ngắt nhịp, rất hay gặp trong nhạc pop, funk và các bài có tiết tấu nhanh. Với người mới, đây là thứ để dành sau, nhưng biết trước sẽ giúp bạn hiểu vì sao người chơi lâu năm đôi khi chọn bấm chặn dù có sẵn hình mở.
Tuy vậy, không cần vội. Học chặn trước khi tay trái vững với các hợp âm mở thường dẫn tới đau, rè liên tục và nản. Mốc hợp lý là khi bạn đã chuyển C, G, Am, Em, D khá mượt và tay không còn đau đầu ngón.
Ba nguyên tắc cho ngón trỏ và cánh tay
Dùng cạnh ngón trỏ, không dùng bụng ngón. Bụng ngón trỏ mềm và có các nếp gấp ở khớp; dây nào rơi vào nếp gấp sẽ rè. Xoay nhẹ ngón trỏ về phía đầu đàn để phần cạnh cứng, gần xương, ép lên dây. Thử dịch ngón lên xuống vài milimét để các nếp gấp không trùng với dây cần kêu.
Đặt sát thanh phím. Giống như với hợp âm mở, ngón chặn càng gần thanh phím thì lực cần càng ít. Ngón trỏ nằm ngay sau thanh phím, thẳng, song song với nó.
Lực đến từ cánh tay, không chỉ từ ngón cái. Thả ngón cái nhẹ sau cần, khoảng sau ngón giữa. Sau đó để trọng lượng cánh tay kéo nhẹ cần đàn về phía người, như thể treo tay lên cần. Lực kéo này ép dây xuống cùng ngón trỏ, đỡ mỏi hơn nhiều so với bóp như kìm.
Chỉ những dây cần kêu mới cần ép chắc. Trong hình chặn kiểu F, ngón trỏ thật sự chỉ cần ép chắc dây 6, dây 2 và dây 1; các dây 5, 4, 3 đã được các ngón khác bấm ở phím cao hơn. Biết điều này giúp bạn dồn lực đúng chỗ.
Lộ trình từ F rút gọn tới F đầy đủ
Đi theo các bước dưới đây, mỗi bước vài ngày tới một tuần tùy tay. Không có bước nào phải bỏ qua.
- F rút gọn bốn dây (x x 3 2 1 1): ngón trỏ chặn dây 2 và 1 ở phím 1, ngón giữa dây 3 phím 2, ngón áp út dây 4 phím 3. Chỉ gảy bốn dây cao. Đây là hợp âm F thật, dùng được ngay trong bài.
- Chặn hai dây ở phím 5: tập ngón trỏ ép dây 1 và 2 ở phím 5, nơi dây gần phím hơn và lực cần ít hơn. Gảy từng dây cho kêu sạch.
- Chặn cả sáu dây ở phím 5, chưa thêm ngón khác: gảy từng dây, tìm vị trí ngón trỏ để cả sáu dây đều kêu. Dịch dần xuống phím 4, 3.
- Hình E chặn ở phím 5 (thành A trưởng): thêm ngón 3 dây 5 phím 7, ngón 4 dây 4 phím 7, ngón 2 dây 3 phím 6. Ở phím cao hình này dễ bấm hơn F.
- Dời hình xuống phím 3 (G trưởng), rồi phím 1 (F trưởng). Đây là F đầy đủ: 1 3 3 2 1 1.
- Tập chuyển từ C sang F rút gọn, rồi C sang F đầy đủ theo máy đếm nhịp chậm.
Trong lúc đi qua lộ trình, cứ dùng F rút gọn khi đệm bài thật. Không ai bắt bạn phải chờ bấm được F đầy đủ mới được chơi những bài có F.
Hai hình chặn di chuyển được: hình E và hình A
Hầu hết hợp âm chặn phổ thông là hai hình hợp âm mở E và A (cùng bản thứ của chúng) dời lên cần đàn, ngón trỏ thay vai trò đầu đàn. Tên hợp âm đọc theo nốt mà ngón trỏ chặn ở dây gốc.
| Hình | Dây gốc | Ví dụ cách bấm | Tên hợp âm theo phím chặn |
|---|---|---|---|
| Hình E (trưởng) | Dây 6 | Phím 1: 1 3 3 2 1 1 = F | Phím 1 F · phím 3 G · phím 5 A · phím 7 B · phím 8 C |
| Hình Em (thứ) | Dây 6 | Phím 2: 2 4 4 2 2 2 = F#m | Phím 2 F#m · phím 3 Gm · phím 5 Am · phím 7 Bm |
| Hình A (trưởng) | Dây 5 | Phím 2: x 2 4 4 4 2 = B | Phím 2 B · phím 3 C · phím 5 D · phím 7 E |
| Hình Am (thứ) | Dây 5 | Phím 2: x 2 4 4 3 2 = Bm | Phím 2 Bm · phím 3 Cm · phím 5 Dm · phím 7 Em |
Muốn tìm hợp âm bất kỳ, chỉ cần biết tên nốt trên dây 6 và dây 5. Ví dụ cần Gm: dây 6 phím 3 là Sol, dùng hình Em chặn ở phím 3. Cần Cm: dây 5 phím 3 là Đô, dùng hình Am chặn ở phím 3. Hình A trưởng có nhiều cách bấm; một số người dùng ngón áp út chặn luôn ba dây 4, 3, 2, đỡ phải xếp ba ngón trong một phím chật.
Bảng soi lỗi khi hợp âm chặn bị rè
Bấm hình chặn, gảy từng dây từ dây gốc tới dây 1, đánh dấu dây nào không sạch, rồi đối chiếu bảng:
| Dây bị rè hoặc tịt | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Dây 1 hoặc 2 | Đầu ngón trỏ chưa phủ tới, hoặc dây rơi vào nếp gấp khớp | Dịch ngón trỏ sao cho đầu ngón chìa ra một chút khỏi dây 1; xoay nhẹ ngón |
| Dây 3 (hình E) | Ngón giữa chạm vào dây 2, hoặc ngón trỏ không đủ lực ở giữa | Dựng ngón giữa đứng hơn; kiểm tra nếp gấp ngón trỏ |
| Dây 6 | Phần gốc ngón trỏ chưa ép chắc | Kéo cánh tay nhẹ về phía người, hạ khuỷu tay xuống |
| Cả hợp âm rè đều | Ngón trỏ cách xa thanh phím | Dời ngón trỏ sát phím |
| Bấm được nhưng nhanh mỏi, đau | Bóp bằng ngón cái | Thả ngón cái, dùng trọng lượng cánh tay |
| Rè ở phím 1, ở phím 5 thì sạch | Có thể đầu đàn của cây đàn quá cao | Nhờ thợ kiểm tra độ cao dây ở đầu đàn |
Dòng cuối đáng chú ý: một số cây đàn giá rẻ hoặc chưa được chỉnh có khe đầu đàn cao, khiến hợp âm chặn ở phím 1 khó ngay cả với người chơi lâu năm. Một lần chỉnh của thợ có thể giải quyết thứ mà vài tuần tập không giải quyết được.
Đưa hợp âm chặn vào bài thật
Bấm được F trong lúc ngồi yên mới là một nửa. Nửa còn lại là chuyển vào và ra khỏi nó đúng nhịp. Một vài cách giúp quá trình này nhẹ hơn:
- Bắt đầu bằng các vòng có một hợp âm chặn. Ví dụ C – Am – F – G: chỉ có F là chặn, ba hợp âm kia đều là hợp âm mở quen tay.
- Tìm ngón chung. Từ C sang F đầy đủ, ngón 3 giữ nguyên ở dây 5 phím 3, ngón 1 vẫn ở phím 1 (nay nằm ngang thành cú chặn), ngón 2 chỉ dời từ dây 4 sang dây 3, ngón út thêm vào dây 4 phím 3. Nghĩ về cú chuyển theo cách đó gọn hơn là nghĩ "bấm lại từ đầu".
- Đặt ngón trỏ trước, ngón khác sau. Khi tay đã quen, đảo lại: đặt cả cụm ngón 2, 3, 4 rồi mới hạ ngón trỏ. Thử cả hai để biết cách nào nhanh với bạn.
- Dùng hình chặn để đi dọc cần. Một bài tập vui: giữ hình E chặn, trượt từ phím 1 lên phím 3, 5, 7, 8, gọi tên hợp âm mỗi lần dừng. Tay quen việc di chuyển, đầu quen tên nốt.
- Chấp nhận dùng bản rút gọn ở chỗ nhanh. Kể cả người chơi lâu năm cũng chọn F rút gọn hoặc chặn một phần khi bài chuyển hợp âm dồn dập.
Ghi lại bài đầu tiên bạn đệm được trọn vẹn với F đầy đủ. Với nhiều người học guitar, đó là mốc đánh dấu sự chuyển từ "người mới" sang người chơi được hầu hết các bài phổ thông.
Tập chặn mà không làm đau tay
Hợp âm chặn dồn nhiều lực lên ngón trỏ và cơ bàn tay hơn hợp âm mở, nên dễ mỏi. Hãy giới hạn phần tập chặn trong năm tới mười phút mỗi buổi, chia thành vài lần ngắn xen với phần khác. Sau mỗi lần, mở bàn tay, lắc nhẹ cho cơ thả lỏng.
Nếu cảm thấy đau ở cổ tay, gốc ngón cái hay cẳng tay — không phải mỏi thông thường — đó là dấu hiệu đang gồng quá. Quay lại F rút gọn vài ngày, tập lại cách dùng lực cánh tay. Đau kéo dài nhiều ngày sau khi đã nghỉ thì nên đi khám, đừng cố tập tiếp.
Ví dụ giả định: một người tập F đầy đủ mỗi tối hai mươi phút liên tục, sau một tuần thấy gốc ngón cái nhức. Đổi sang ba lần năm phút, chuyển phần lớn lực sang tư thế kéo cánh tay, kết hợp F rút gọn khi đệm bài. Sau vài tuần, F đầy đủ kêu sạch phần lớn số lần và cảm giác nhức biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Bấm được F mất bao lâu?
Rất khác nhau giữa từng người. Có người vài tuần, có người vài tháng mới bấm F sạch và chuyển nhanh. Điều quan trọng là đi qua các bước từ F rút gọn và phím cao, tập đều với lực đúng, và dùng F rút gọn trong lúc chờ để không bị kẹt ở những bài có F.
Guitar classic bấm chặn khó hơn hay dễ hơn acoustic?
Dây nylon mềm nên ép dễ hơn, nhưng cần đàn classic rộng và phẳng, ngón trỏ phải phủ rộng hơn. Nhiều người thấy chặn trên classic dễ đỡ đau hơn, còn trên acoustic khó ở chỗ cần lực. Guitar điện thường dễ nhất vì dây mảnh và thấp.
Có nên luôn dùng capo để tránh hợp âm chặn không?
Capo giúp chơi được nhiều bài mà không cần chặn, và rất hữu ích. Nhưng không phải bài nào cũng chỉ cần đổi tông là hết hợp âm chặn, và capo không thay được khả năng di chuyển hình hợp âm. Nên dùng capo khi cần, song song với việc học chặn.
Ngón trỏ ngắn có bấm chặn được không?
Được. Ở hình E, ngón trỏ chỉ cần ép chắc dây 6, 2 và 1; ở hình A, nó ép từ dây 5. Với ngón ngắn, đặt đầu ngón vừa chạm hoặc chìa nhẹ khỏi dây 1, xoay ngón và dùng lực cánh tay thường là đủ. Bàn tay nhỏ hiếm khi là rào cản thật.
Có nên tập chặn hai, ba dây trước không?
Nên. Chặn một phần (hai hoặc ba dây) như trong F rút gọn là bước đệm rất tốt, và bản thân các hình chặn một phần cũng được dùng nhiều khi đệm. Chúng giúp ngón trỏ quen cảm giác ép ngang trước khi phải phủ cả sáu dây.
Bm khó hơn F hay dễ hơn?
Nhiều người thấy Bm ở phím 2 dễ hơn F ở phím 1 một chút vì dây gần phím hơn, nhưng Bm đòi xếp ngón trong một phím chật và tránh gảy dây 6. Cách tập giống F: bắt đầu bằng bản rút gọn ba bốn dây cao, rồi mở rộng dần.