Đệm hát bằng piano theo hợp âm nghĩa là bạn đọc ký hiệu hợp âm phía trên lời bài hát, như C, Am, F, G, rồi tự tạo phần đệm bằng hai tay thay vì đọc từng nốt. Cách chia vai phổ biến cho người mới: tay trái chơi nốt gốc của hợp âm ở âm khu trầm, tay phải chơi ba nốt của hợp âm theo một mẫu tiết tấu hợp với điệu bài. Khi đổi hợp âm, tay phải dùng thế đảo để chỉ phải dịch chuyển rất ít.
Với vài hợp âm cơ bản và hai ba mẫu tiết tấu, bạn đã đệm được rất nhiều bài hát quen. Bài này tập trung vào kỹ thuật trên phím đàn: cách bấm, cách chuyển, cách chọn điệu, cách theo người hát. Phần nhạc lý về cách xây hợp âm và vòng hợp âm thuộc chuyên mục nhạc lý; ở đây chúng chỉ được nhắc đủ để chơi. Mọi ví dụ dưới đây dùng giọng Đô trưởng cho dễ nhìn trên phím trắng.
Hợp âm ba nốt trên phím đàn: đủ để bắt đầu
Hợp âm cơ bản gồm ba nốt cách nhau một phím trắng bỏ qua, nếu tính trên gam: nốt gốc, nốt ba và nốt năm. Hợp âm Đô trưởng (C) là Đô – Mi – Sol; La thứ (Am) là La – Đô – Mi; Fa trưởng (F) là Fa – La – Đô; Sol trưởng (G) là Sol – Si – Rê. Trên phím đàn, cả bốn hợp âm này đều chỉ dùng phím trắng, nên rất hợp để bắt đầu.
Ký hiệu hợp âm luôn dùng chữ cái quốc tế: C là Đô, D là Rê, E là Mi, F là Fa, G là Sol, A là La, B là Si. Chữ "m" nhỏ sau chữ cái nghĩa là hợp âm thứ, ví dụ Dm là Rê thứ. Số 7 nghĩa là thêm một nốt nữa, ví dụ G7 là Sol – Si – Rê – Fa. Người mới chỉ cần thuộc các hợp âm trưởng và thứ ở một hai giọng phổ biến là đã chơi được nhiều bài.
Cách nhanh để thuộc là tập chơi từng hợp âm bằng tay phải ở thế gốc, gọi tên to, nhấn và nhả. Sau đó tập đổi giữa hai hợp âm liên tục cho tới khi không cần nhìn tay. Bốn hợp âm C, Am, F, G là bộ khởi đầu phổ biến vì xuất hiện trong rất nhiều bài nhạc trẻ và nhạc phổ thông. Khi đã thuộc bốn hợp âm này, thêm Dm và Em là đủ phủ phần lớn các bài ở giọng Đô trưởng mà không cần phím đen nào.
Thế đảo: bí quyết để tay phải không phải nhảy
Thế gốc. Nốt gốc ở dưới cùng: C = Đô – Mi – Sol. Dễ nhớ nhưng nếu tay phải chơi mọi hợp âm ở thế gốc, tay phải nhảy lên xuống liên tục, tiếng nghe đứt quãng.
Thế đảo một. Đưa nốt gốc lên trên cùng: C thành Mi – Sol – Đô. Ba nốt vẫn là của hợp âm C, chỉ đổi thứ tự.
Thế đảo hai. Đưa thêm nốt tiếp theo lên trên: C thành Sol – Đô – Mi.
Chọn thế gần nhất. Khi đổi từ C sang F, thay vì nhảy từ Đô – Mi – Sol lên Fa – La – Đô, bạn chơi F ở thế đảo hai: Đô – Fa – La. Nốt Đô giữ nguyên, hai ngón kia chỉ dịch một bậc. Từ C sang G, chơi G ở thế đảo một: Si – Rê – Sol, tay chỉ dịch rất ít.
Tay trái giữ nốt gốc. Khi tay phải dùng thế đảo, nốt gốc của hợp âm vẫn được tay trái chơi ở âm khu trầm, nên người nghe vẫn nghe rõ hợp âm nào đang vang. Đây là lý do phân vai tay trái bè trầm, tay phải hợp âm hoạt động tốt.
Vòng C – Am – F – G theo thế gần nhất cho tay phải
Bảng gợi ý một cách bấm vòng bốn hợp âm phổ biến sao cho tay phải dịch chuyển ít nhất. Tay trái chơi nốt gốc ở quãng tám thấp. Đây chỉ là một phương án; bạn có thể bắt đầu từ thế khác và tìm chuỗi gần nhất tương ứng.
| Hợp âm | Tay phải (thấp → cao) | Thế | Tay trái |
|---|---|---|---|
| C | Đô – Mi – Sol | Gốc | Đô |
| Am | Đô – Mi – La | Đảo một | La |
| F | Đô – Fa – La | Đảo hai | Fa |
| G | Si – Rê – Sol | Đảo một | Sol |
Nhìn cột tay phải: từ C sang Am chỉ một nốt dịch lên (Sol thành La); từ Am sang F một nốt dịch (Mi thành Fa); từ F sang G cả ba nốt dịch nhưng mỗi nốt chỉ một bậc. Chuyển như vậy nghe liền mạch hơn hẳn nhảy giữa các thế gốc, và tay đỡ mỏi. Khi học một vòng hợp âm mới, hãy tự viết ra một chuỗi thế gần nhất như bảng trên, tập cho tới khi tay đi theo mà không cần nghĩ, rồi mới thêm tiết tấu.
Ba mẫu tiết tấu đệm phổ biến
Mỗi mẫu mô tả một ô nhịp. "Trầm" là tay trái nhấn nốt gốc; "hợp âm" là tay phải nhấn cả ba nốt; "rải" là tay phải chơi lần lượt từng nốt hợp âm.
| Điệu | Nhịp | Mẫu đơn giản cho người mới | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Ballad | 4/4 | Phách 1: trầm + hợp âm; phách 2, 3, 4: hợp âm nhẹ hoặc rải đều các nốt | Chậm, mềm, hợp bài trữ tình |
| Slow rock | 4/4 với mỗi phách chia ba | Trầm ở phách 1, tay phải chơi hợp âm lặp đều ba lần mỗi phách | Lắc lư, hợp nhiều bài nhạc trẻ thập niên trước |
| Valse | 3/4 | Phách 1: trầm; phách 2 và 3: hợp âm | Nhịp xoay "trầm – chạm – chạm", hợp bài nhịp ba |
Bắt đầu với ballad vì nó dễ nhất: chỉ cần tay trái nhấn ở đầu ô nhịp và tay phải giữ hợp âm. Khi đã quen, tập slow rock và valse. Nhận ra điệu của một bài bằng cách vỗ tay theo khi nghe: nếu đếm "một – hai – ba" lặp lại thì là nhịp ba; nếu mỗi phách có cảm giác chia ba nhỏ thì nhiều khả năng là slow rock.
Đệm một bài hát mới từ đầu
Khi có ký hiệu hợp âm của một bài, đừng vội đệm ngay theo người hát. Đi theo các bước sau.
- Đọc lướt danh sách hợp âm trong bài, tìm những hợp âm bạn chưa biết, tập riêng chúng trước.
- Xác định điệu và tốc độ bằng cách nghe bản thu hoặc nhớ giai điệu. Chọn mẫu tiết tấu tương ứng.
- Tập chuyển hợp âm không tiết tấu: chỉ nhấn hợp âm ở đầu mỗi ô nhịp, theo thứ tự trong bài, tìm thế đảo gần nhất cho từng chỗ chuyển.
- Thêm tiết tấu ở tốc độ chậm, chưa hát. Chú ý chỗ đổi hợp âm giữa ô nhịp, thường đánh dấu bằng hai ký hiệu trên cùng một ô.
- Ghép với hát hoặc với người hát, bắt đầu chậm. Nếu bạn vừa đệm vừa hát, tập hát thầm trước rồi mới hát thành tiếng.
- Thêm phần dạo đầu và kết: cách đơn giản nhất là chơi vòng hợp âm của bốn ô nhịp cuối trước khi vào lời, và kết bằng hợp âm chủ ngân dài.
Khi chọn ký hiệu hợp âm, hãy dùng nguồn bạn có quyền dùng và chỉ dùng cho việc tập. Ký hiệu hợp âm do người khác soạn và lời bài hát đều có thể có bản quyền, nên đừng sao chép lại để đăng công khai.
Làm phần đệm hay hơn khi đã quen cơ bản
Cho tay trái đi bè. Thay vì luôn nhấn nốt gốc, tay trái có thể đi từng bậc giữa hai hợp âm. Ví dụ từ C xuống Am, tay trái đi Đô – Si – La; người nghe cảm thấy phần trầm có đường nét, không chỉ là những cú nhấn rời rạc.
Thêm câu nối cuối mỗi đoạn. Ở ô nhịp cuối của một câu hát, khi người hát đang ngân, tay phải có thể chơi vài nốt đi lên hoặc đi xuống trong gam để dẫn vào câu tiếp theo. Chỉ vài nốt là đủ, đừng lấn giọng hát.
Đổi độ dày theo đoạn. Phần lời đầu chơi mỏng, chỉ nốt trầm và hợp âm nhẹ; điệp khúc chơi dày hơn, thêm quãng tám ở tay trái, tay phải hợp âm đầy. Sự thay đổi này tạo cao trào mà không cần kỹ thuật khó.
Tránh trùng với giai điệu. Khi người hát đang ở một nốt cao, tay phải không nên chơi hợp âm ngay sát quãng đó cùng âm lượng lớn. Hạ thế hợp âm xuống thấp hơn một chút để giọng hát nổi lên.
Để khoảng lặng có chủ ý. Đôi khi dừng phần đệm một nhịp ngay trước điệp khúc tạo hiệu quả rõ hơn chơi liên tục. Người mới hay sợ khoảng lặng, nhưng nó là một phần của phần đệm.
Theo người hát: đổi giọng và giữ nhịp
Khi đệm cho người khác hát, việc quan trọng nhất là giữ nhịp ổn định và đúng giọng của người hát. Giọng gốc trong ký hiệu hợp âm có thể quá cao hoặc quá thấp với người hát. Nếu họ phải gồng lên ở nốt cao nhất, hãy hạ giọng; nếu không xuống được nốt thấp, hãy nâng.
Đổi giọng nghĩa là dịch mọi hợp âm lên hoặc xuống cùng một khoảng. Ví dụ giả định: hạ từ giọng C xuống giọng A, thì C thành A, Am thành F thăng thứ, F thành D, G thành E. Với người mới, có hai cách: dùng nút dịch giọng trên piano điện để tay vẫn bấm như cũ mà đàn phát ra giọng khác; hoặc học bấm ở giọng mới. Cách đầu tiện lúc vội, cách sau giúp bạn tiến bộ.
Về nhịp, người đệm là người giữ khung. Nếu người hát vội lên hoặc chậm lại, bạn có thể theo nhẹ để không bị lệch, nhưng đừng thay đổi nhịp liên tục. Một tín hiệu rõ ràng như gật đầu trước khi vào lời hay trước đoạn điệp khúc giúp hai người khớp nhau. Trước khi biểu diễn cùng ai đó, hãy tập với nhau ít nhất vài lần, thống nhất giọng, tốc độ, số lần lặp điệp khúc và cách kết, để không ai phải đoán trên sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Không biết đọc nốt có đệm hát piano được không?
Được. Đệm theo hợp âm chỉ cần biết hợp âm nằm ở đâu trên phím và vài mẫu tiết tấu. Nhiều người đệm hát giỏi không đọc bản nhạc nhanh. Tuy vậy, biết đọc nốt cơ bản giúp bạn chơi dạo đầu, câu nối và giai điệu hay hơn.
Học bao nhiêu hợp âm thì đệm được nhiều bài?
Với bốn hợp âm C, Am, F, G và vài hợp âm phụ như Dm, Em, G7, bạn đã đệm được khá nhiều bài phổ thông ở giọng Đô. Khi học thêm hai ba giọng phổ biến khác, số bài đệm được tăng nhanh.
Đệm hát piano khác guitar thế nào?
Guitar quạt dây tạo nhịp liên tục bằng một tay, hợp âm bấm theo thế cố định. Piano chia hai tay, có bè trầm riêng và có thể chọn thế đảo, nên phần đệm có thể đầy hơn hoặc mỏng hơn tuỳ ý. Ký hiệu hợp âm thì giống nhau.
Tay trái chỉ chơi một nốt có đơn điệu không?
Ở mức đầu thì không sao, nốt trầm làm nền rất tốt. Khi quen, bạn có thể cho tay trái chơi nốt gốc và nốt năm luân phiên, hoặc chơi quãng tám. Thêm từ từ, không cần đầy ngay.
Có nên dùng tiết tấu đệm tự động của đàn organ không?
Khi mục tiêu là đệm vui và nhanh, tiết tấu tự động giúp có ngay một bản đệm đầy đủ. Nhưng nếu muốn rèn kỹ năng đệm piano bằng hai tay, hãy tắt nó và tự chơi phần tiết tấu. Có thể dùng máy đếm nhịp thay vì tiết tấu tự động.
Làm sao biết bài hát nhịp ba hay nhịp bốn?
Nghe và vỗ tay theo phách mạnh. Nếu có cảm giác "mạnh – nhẹ – nhẹ" lặp lại thì là nhịp ba. Nếu "mạnh – nhẹ – vừa – nhẹ" thì là nhịp bốn. Bản ký hiệu hợp âm thường ghi số chỉ nhịp ở đầu bài, xem thêm ở đó.