Trên bản nhạc piano, các ngón được đánh số giống nhau cho cả hai tay: ngón cái là 1, ngón trỏ 2, ngón giữa 3, ngón áp út 4, ngón út 5. Khi chạy gam Đô trưởng một quãng tám đi lên, tay phải bấm 1-2-3, luồn ngón cái xuống dưới, rồi 1-2-3-4-5; tay trái đi lên bấm 5-4-3-2-1, vắt ngón 3 qua ngón cái, rồi 3-2-1. Đi xuống thì làm ngược lại. Mấu chốt nằm ở động tác luồn và vắt: chúng phải êm, không làm cổ tay giật hay nghe ra chỗ ngắt.
Xếp ngón (fingering) không phải chi tiết phụ. Một đoạn nhạc bấm sai ngón có thể vẫn chơi được ở tốc độ chậm, nhưng khi tăng tốc sẽ hết ngón, phải nhảy tay và vấp. Người tự học thường bỏ qua số ngón ghi trên bản nhạc; bài này giải thích vì sao không nên, rồi đi chi tiết vào thế bấm gam, nền tảng cho phần lớn đoạn chạy nốt về sau.
Vì sao số ngón trên bản nhạc đáng tuân theo
Những con số nhỏ in phía trên hoặc dưới nốt nhạc là gợi ý của người biên soạn về ngón nào bấm nốt nào. Chúng được chọn để bàn tay luôn có đủ ngón cho những nốt sắp tới, tránh phải nhấc cả bàn tay lên giữa câu nhạc. Người mới thường chọn ngón theo phản xạ: nốt gần ngón nào thì dùng ngón đó. Cách này ổn trong vài nốt, nhưng tới nốt thứ sáu, thứ bảy thì hết ngón, buộc phải nhảy.
Quan trọng hơn, xếp ngón cố định giúp trí nhớ vận động hình thành. Nếu mỗi lần chơi một đoạn bạn dùng ngón khác nhau, tay không có một chuỗi động tác nhất quán để nhớ, và đoạn đó mãi không trôi. Khi cùng một chuỗi ngón được lặp lại, đến một lúc tay tự đi mà không cần nghĩ.
Không có nghĩa số ngón in sẵn là tuyệt đối. Tay mỗi người khác nhau, và giáo viên đôi khi đổi ngón cho hợp với học trò. Nguyên tắc là: chọn một cách bấm có lý do, ghi lại bằng bút chì, rồi giữ nguyên mỗi lần tập. Cái cần tránh là không có cách bấm nào cố định cả.
Vị trí năm ngón: điểm khởi đầu trước khi học luồn ngón
Trước khi chạy gam, người mới thường học vị trí năm ngón: đặt năm ngón lên năm phím trắng liền nhau, mỗi ngón một phím. Ở vị trí Đô, tay phải đặt ngón 1 lên Đô giữa, ngón 5 lên Sol; tay trái đặt ngón 5 lên Đô thấp, ngón 1 lên Sol thấp. Nhiều bài đầu tiên trong giáo trình chỉ dùng năm nốt này, để bạn quen đọc nốt và giữ thế tay mà chưa phải di chuyển.
Giai đoạn này là lúc tập cho từng ngón nhấn độc lập: một ngón nhấn, các ngón khác nghỉ trên phím mà không bị kéo theo. Ngón 4 và 5 thường yếu và hay "dính" vào nhau. Bài tập đơn giản là chơi chậm năm nốt lên xuống, nghe xem tiếng các ngón có đều không; ngón nào ra tiếng nhỏ hơn hoặc trễ hơn thì tập riêng ngón đó.
Vị trí năm ngón có giới hạn rõ: chỉ chơi được năm nốt. Giai điệu nào vượt quá năm nốt buộc bạn phải đổi vị trí, và cách đổi mượt nhất trong phần lớn trường hợp chính là luồn ngón cái hoặc vắt ngón qua ngón cái. Vì vậy sau vài tuần ở vị trí năm ngón, đã đến lúc học gam. Nhiều giáo trình cũng cho người học dịch vị trí năm ngón sang các nốt khác như Sol hay Fa trước khi luồn ngón; đó là cách tốt để tay quen việc nhấc cả bàn tay lên rồi đặt lại đúng chỗ.
Thế bấm gam Đô trưởng một quãng tám, hai tay
Bảng ghi số ngón cho từng nốt khi đi lên. Đi xuống, bạn đọc ngược từ phải sang trái với cùng số ngón. Chỗ in đậm là nơi luồn hoặc vắt ngón.
| Nốt | Đô | Rê | Mi | Fa | Sol | La | Si | Đô |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tay phải | 1 | 2 | 3 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Tay trái | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 3 | 2 | 1 |
Tay phải đi lên: sau khi ngón 3 bấm Mi, ngón cái luồn xuống dưới lòng bàn tay để bấm Fa. Tay trái đi lên: sau khi ngón cái bấm Sol, ngón 3 vắt qua trên ngón cái để bấm La. Hai động tác này thực chất là một: tay phải đi lên giống hệt tay trái đi xuống, và ngược lại.
Khi chạy hai quãng tám, tay phải đi lên bấm 1-2-3-1-2-3-4 rồi lại 1-2-3-1-2-3-4-5: ở nốt Đô giữa chừng, ngón cái thay ngón 5 để nối sang quãng tám tiếp. Tay trái đi lên bấm 5-4-3-2-1-3-2-1 rồi 4-3-2-1-3-2-1, ngón 4 vắt qua để nối. Người mới nên chạy thành thạo một quãng tám mỗi tay trước, sau đó mới thêm quãng tám thứ hai, vì chỗ nối giữa hai quãng tám là chỗ dễ vấp nhất.
Tập động tác luồn ngón cái cho êm
Luồn ngón là chỗ người mới hay làm cổ tay giật ngang và nghe ra một khoảng ngắt. Tập theo thứ tự dưới đây, thật chậm.
- Tập riêng ngón cái. Đặt tay phải ở vị trí Đô, ngón 2 và 3 nhấn giữ Rê và Mi. Chỉ cho ngón cái trượt dưới lòng bàn tay sang chạm phím Fa rồi về lại, không nhấn. Mục đích là ngón cái quen di chuyển độc lập.
- Chuẩn bị sớm. Khi ngón 2 vừa bấm Rê, ngón cái đã bắt đầu đi về phía Fa, không đợi đến lúc ngón 3 bấm Mi mới vội luồn. Ngón cái đến nơi sớm, chờ sẵn trên phím.
- Giữ cổ tay đi ngang đều. Hình dung cổ tay như một toa tàu chạy đều trên đường ray song song với phím, các ngón là bánh xe. Cổ tay không xoay giật sang bên khi ngón cái luồn.
- Khuỷu tay mở nhẹ ra ngoài. Khi luồn ngón cái đi lên âm khu cao, khuỷu tay phải hơi mở ra để tạo khoảng trống dưới lòng bàn tay. Khuỷu kẹp sát người thì ngón cái không có đường đi.
- Nghe điểm nối. Chơi ba nốt Rê – Mi – Fa thật chậm, lắng nghe xem giữa Mi và Fa có khoảng ngắt hay nhấn mạnh bất thường không. Điểm nối êm là khi không ai nghe ra ngón đã đổi.
- Ghép đủ gam với máy đếm nhịp. Mỗi nhịp một nốt ở tốc độ chậm; chỉ tăng tốc khi chơi đều được nhiều lần liên tiếp mà không giật. Tăng từng nấc nhỏ.
Từ Đô trưởng sang các gam khác
Gam Đô trưởng chỉ dùng phím trắng nên dễ nhìn, nhưng thế bấm của nó áp dụng được cho một nhóm gam khác. Các gam Sol trưởng, Rê trưởng, La trưởng và Mi trưởng dùng cùng thế bấm với Đô trưởng ở cả hai tay: tay phải 1-2-3 luồn 1-2-3-4-5, tay trái 5-4-3-2-1 vắt 3-2-1. Khác biệt chỉ là một số nốt rơi vào phím đen, nên tay phải hơi đẩy vào sâu hơn trên phím.
Gam Fa trưởng là ngoại lệ đầu tiên người mới gặp. Tay phải không dùng thế 1-2-3 luồn được vì nốt thứ tư là Si giáng, một phím đen; ngón cái không nên rơi vào phím đen. Vì thế tay phải bấm 1-2-3-4 rồi luồn ngón cái vào Đô, tức ngón 4 bấm Si giáng. Tay trái Fa trưởng giữ thế bấm như Đô trưởng.
Từ đó rút ra một nguyên tắc chung: ngón cái thường tránh phím đen, vì nó ngắn và nằm thấp. Thế bấm của các gam được sắp sao cho ngón cái rơi vào phím trắng, và ngón 4 ở mỗi tay chỉ dùng một lần trong mỗi quãng tám. Hiểu nguyên tắc này, bạn đoán được thế bấm của gam mới trước khi tra.
Tự xếp ngón cho một giai điệu chưa ghi số ngón
Nhìn trước cả câu, không nhìn từng nốt. Xác định nốt cao nhất và thấp nhất của câu. Nếu khoảng cách nằm trong năm phím, có thể giữ nguyên một vị trí tay; nếu rộng hơn, đánh dấu trước chỗ cần luồn hoặc vắt ngón.
Đặt chỗ đổi vị trí vào nơi dễ. Luồn ngón cái êm nhất khi nốt tiếp theo là phím trắng và nằm ngay cạnh. Tránh đổi vị trí ngay trước nốt cần nhấn mạnh hay nốt dài cuối câu, vì khoảng ngắt dễ lộ ra ở đó.
Ngón mạnh cho nốt quan trọng. Nốt cao nhất của câu, nốt rơi vào phách mạnh, nốt cần ngân dài nên rơi vào ngón 1, 2 hoặc 3 nếu có thể, vì chúng ổn định hơn ngón 4 và 5.
Nốt lặp lại có thể đổi ngón. Khi cùng một nốt lặp nhanh nhiều lần, nhiều người đổi ngón luân phiên như 3-2-1 để phím có thời gian nảy lên; nốt lặp chậm thì dùng một ngón cũng được.
Thử rồi ghi lại. Chơi chậm hai ba phương án, chọn cách nào tay ít phải nhấc lên nhất, rồi ghi số ngón bằng bút chì lên bản nhạc. Từ đó trở đi, giữ đúng cách đã ghi.
Lỗi hay gặp khi chạy gam và cách sửa
Cổ tay lắc sang bên mỗi lần luồn ngón. Do ngón cái đi muộn, phải giật cả bàn tay để kịp. Sửa bằng cách chuẩn bị ngón cái từ nốt trước và tập chậm động tác luồn riêng.
Nốt luồn bị nhấn mạnh hơn. Ngón cái nặng và chạm phím bằng cạnh, dễ ra tiếng to. Tập nhấn ngón cái nhẹ hơn ở nốt luồn, nghe sao cho cả gam đều như chuỗi hạt.
Ngón cái nằm ngoài phím khi không bấm. Ngón cái chĩa ra ngoài làm mất thời gian khi cần luồn. Giữ ngón cái thả lỏng, nằm hơi dưới các ngón khác, luôn sẵn sàng.
Khuỷu tay kẹp sát hông. Không đủ khoảng trống cho ngón cái đi dưới lòng bàn tay. Ngồi đúng khoảng cách, để khuỷu tự do dịch theo hướng tay di chuyển.
Tăng tốc quá sớm. Gam chơi nhanh nhưng lổn nhổn tệ hơn gam chậm mà đều. Chỉ tăng tốc khi đã chơi chậm đúng nhiều lần liền; nếu vấp ở tốc độ mới, quay về tốc độ trước.
Chỉ tập tay phải. Tay trái đi lên dùng động tác vắt ngón, khác hẳn cảm giác luồn ngón tay phải. Mỗi tay cần tập riêng đủ lâu trước khi ghép hai tay.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải theo số ngón ghi trên bản nhạc không?
Nên theo ở giai đoạn đầu, vì chúng được chọn để tay đủ ngón cho các nốt kế tiếp. Khi đã có kinh nghiệm, bạn có thể đổi cho hợp bàn tay mình, nhưng phải ghi lại cách bấm mới và giữ nguyên mỗi lần tập. Không cố định ngón là lý do phổ biến khiến một đoạn mãi không trôi.
Mỗi ngày tập gam bao lâu là đủ?
Với người nghiệp dư, vài phút gam trong phần khởi động mỗi buổi tập là đủ để duy trì và tiến bộ dần. Quan trọng là tập chậm, đều và nghe kỹ, không phải chạy thật nhiều lần. Phần lớn thời gian tập vẫn nên dành cho bài nhạc.
Tập gam hai tay cùng lúc khó quá thì làm sao?
Tập riêng từng tay cho tới khi cả hai trôi chảy ở cùng tốc độ chậm. Khi ghép, bắt đầu bằng một quãng tám, tốc độ thật chậm, chú ý hai chỗ luồn ngón không trùng nhau ở hai tay. Chỗ không trùng ấy là phần khó nhất, cần tập riêng.
Ngón cái bấm phím đen có sai không?
Không sai tuyệt đối, có những đoạn nhạc buộc ngón cái bấm phím đen. Nhưng trong gam và đa số đoạn chạy nốt, thế bấm chuẩn tránh để ngón cái rơi vào phím đen vì nó ngắn và nằm thấp, đặt lên phím đen làm cả bàn tay phải đẩy sâu vào, khó luồn ngón.
Gam thứ có thế bấm giống gam trưởng không?
Nhiều gam thứ có thế bấm giống gam trưởng cùng tên ở mức cơ bản, ví dụ La thứ dùng thế bấm như Đô trưởng vì cùng toàn phím trắng ở dạng tự nhiên. Một số gam thứ có ngoại lệ, nên tra bảng thế bấm khi học gam mới.
Có cần học gam nếu chỉ muốn đệm hát?
Không bắt buộc ở mức sâu, nhưng tập gam vài phút mỗi ngày giúp ngón đều, tay quen vị trí các giọng, và hiểu vì sao hợp âm được xây như thế. Người đệm hát có nền gam tốt chuyển giọng và chạy câu nối giữa các hợp âm dễ hơn hẳn.