Học thuộc bài nhạc chắc chắn nghĩa là bạn nhớ nó bằng nhiều loại trí nhớ cùng lúc: tay nhớ động tác, tai nhớ âm thanh, mắt nhớ hình ảnh bản nhạc hay vị trí trên đàn, và đầu óc hiểu cấu trúc bài. Cách làm hiệu quả là phân tích bài thành các đoạn, học thuộc từng đoạn, đặt điểm neo để có thể bắt đầu lại từ nhiều chỗ, rồi ôn giãn cách qua nhiều ngày.
Phần lớn người tự học chỉ thuộc bài bằng trí nhớ tay, nhờ chơi đi chơi lại. Cách đó nhanh nhưng mong manh: chỉ cần run một chút hay bị ngắt giữa chừng là "trắng" và phải quay về đầu bài. Phần dưới giải thích bốn loại trí nhớ, quy trình học thuộc từng bước, cách kiểm tra và lịch ôn để giữ bài lâu.
Bốn loại trí nhớ khi chơi đàn
Trí nhớ vận động, hay "trí nhớ tay". Đây là chuỗi động tác được lặp lại tới mức tự động. Nó giúp bạn chơi trơn mà không cần nghĩ, nhưng nó gắn với một trình tự: bắt đầu từ đầu thì trôi, bị ngắt ở giữa thì khó tìm lại đường.
Trí nhớ thính giác. Bạn nghe được bài trong đầu trước khi chơi. Người có trí nhớ thính giác tốt thường tự sửa được khi bấm nhầm, vì tai nhận ra ngay âm thanh không đúng. Hát được giai điệu là dấu hiệu của loại trí nhớ này.
Trí nhớ thị giác. Có người nhớ hình ảnh trang bản nhạc, vị trí từng ô nhịp trên trang. Có người nhớ hình dạng tay trên phím đàn, các thế bấm trên cần đàn. Loại trí nhớ này giúp bạn "thấy" mình đang ở đâu trong bài.
Trí nhớ phân tích. Đây là hiểu biết về cấu trúc: bài có mấy đoạn, đoạn nào lặp lại, vòng hợp âm ra sao, giai điệu đi lên hay xuống. Loại trí nhớ này chậm hình thành nhất nhưng bền nhất, và là chỗ dựa khi các loại khác chao đảo.
Kết hợp là chìa khoá. Không ai chỉ dùng một loại. Mục tiêu là để mỗi đoạn trong bài được nhớ ít nhất bằng hai ba cách, để khi một cách thất bại, cách khác đỡ lại.
Vì sao chỉ dựa vào trí nhớ tay là rủi ro
Hầu hết người tự học thuộc bài theo cách tự nhiên nhất: chơi từ đầu đến cuối nhiều lần cho tới khi không cần nhìn bản. Kết quả là một trí nhớ tay rất mạnh cho một trình tự duy nhất, giống như thuộc một câu dài chỉ khi đọc từ chữ đầu tiên.
Vấn đề lộ ra trong những tình huống khác với lúc tập. Khi chơi trước người khác, hồi hộp làm bạn bắt đầu chú ý tới tay mình, và chính sự chú ý đó làm rối chuỗi động tác vốn chạy tự động. Bị ngắt giữa chừng vì ai đó nói chuyện hay vấp một nốt, bạn không biết bắt lại từ đâu, và thường phải quay về đầu bài.
Trí nhớ tay cũng phai nhanh khi không ôn. Một bài thuộc chủ yếu bằng tay, bỏ vài tuần là có những chỗ tay "quên đường" mà bạn không có cách nào tự tìm lại ngoài mở bản nhạc ra.
Điều này không có nghĩa trí nhớ tay là xấu. Nó là thứ cho phép bạn chơi trơn và có cảm xúc mà không phải nghĩ từng nốt. Chỉ là nó cần được đỡ bởi những loại trí nhớ khác. Thêm vài bước phân tích và kiểm tra vào quá trình học thuộc mất ít thời gian hơn bạn nghĩ, và đổi lại sự chắc chắn lớn hơn nhiều.
Học thuộc một bài từng bước
Quy trình dưới đây áp dụng cho hầu hết nhạc cụ và cả đệm hát. Với một bài ngắn vừa sức, các bước có thể trải ra trong một đến hai tuần.
- Nhìn toàn cảnh: nghe bài vài lần, xem bản nhạc hoặc bảng hợp âm, đánh dấu các phần lớn như dạo đầu, đoạn một, điệp khúc, đoạn chuyển, kết. Ghi chú đoạn nào lặp lại giống hệt, đoạn nào lặp lại có thay đổi.
- Chia nhỏ: mỗi phần lớn chia thành các câu ngắn, thường bốn ô nhịp. Đó là đơn vị học thuộc.
- Học thuộc từng câu: chơi câu đó nhìn bản vài lần, rồi thử không nhìn. Hát hoặc ngân giai điệu trong khi chơi. Nói thầm tên hợp âm hay hướng đi của giai điệu.
- Nối câu: khi đã thuộc câu một và câu hai, chơi nối hai câu, chú ý chỗ chuyển. Chỗ chuyển giữa các câu là nơi hay bị quên nhất.
- Nối phần: ghép các câu thành phần, rồi ghép các phần thành bài. Tập riêng những chỗ chuyển phần.
- Chơi không nhìn bản trọn bài: khi vấp, đừng quay về đầu; dừng ở chỗ vấp, mở bản xem đúng chỗ đó, chơi lại từ điểm neo gần nhất.
Với đệm hát, phần lớn bài phổ thông dùng một vài vòng hợp âm lặp lại. Nhận ra vòng đó, cộng với nhớ thứ tự các đoạn, là đã thuộc phần lớn bài. Điều còn lại là nhớ những chỗ ngoại lệ, nơi vòng hợp âm đổi đi.
Điểm neo: để bắt đầu lại từ bất kỳ đâu
Điểm neo là những vị trí trong bài mà bạn có thể bắt đầu chơi ngay không cần chạy đà từ đầu. Bài có nhiều điểm neo thì khi vấp, bạn chỉ cần nhảy tới điểm neo gần nhất.
| Loại điểm neo | Thường nằm ở đâu | Cách tập |
|---|---|---|
| Đầu các phần lớn | Đầu đoạn một, đầu điệp khúc, đầu đoạn chuyển | Đánh số các phần, mỗi buổi gọi ngẫu nhiên một số và bắt đầu chơi từ đó |
| Đầu mỗi câu bốn ô nhịp | Chia đều trong bài | Chơi từ đầu mỗi câu, chỉ chơi một câu rồi dừng |
| Chỗ thay đổi rõ rệt | Chỗ đổi tông, đổi nhịp, đổi tiết tấu đệm | Tập riêng chuyển tiếp vào chỗ thay đổi |
| Chỗ hay vấp | Đoạn khó nhất trong bài | Biến chỗ đó thành điểm neo bằng cách tập bắt đầu ngay tại đó nhiều lần |
Một bài tập điểm neo đơn giản: viết số các điểm neo lên những mẩu giấy nhỏ, bốc ngẫu nhiên, chơi từ điểm đó tới điểm neo tiếp theo. Bài tập này phá vỡ sự phụ thuộc vào trình tự từ đầu bài và tăng mạnh độ chắc khi biểu diễn.
Kiểm tra xem mình đã thuộc thật chưa
Chơi trơn từ đầu tới cuối chưa chứng minh bạn đã thuộc chắc. Những phép thử dưới đây cho thấy bài đang được nhớ bằng bao nhiêu cách.
- Bắt đầu từ giữa: chọn một điểm neo bất kỳ và chơi. Nếu không làm được, bạn đang dựa quá nhiều vào trình tự.
- Chơi thật chậm: chơi cả bài ở một nửa tốc độ. Trí nhớ tay chạy theo đà sẽ lộ ra những chỗ bạn không thật sự biết nốt tiếp theo.
- Chơi riêng từng tay hoặc từng lớp: với piano, chơi riêng tay trái không có tay phải; với đệm hát, chỉ chơi hợp âm mà không hát, hoặc chỉ hát mà không đàn.
- Viết lại: viết ra trên giấy trình tự các phần và hợp âm, hoặc nốt giai điệu của một câu. Chỗ không viết được là chỗ trí nhớ phân tích còn trống.
- Tập trong đầu: nhắm mắt, hình dung chơi cả bài từ đầu tới cuối, nghe từng nốt và thấy từng thế tay. Chỗ hình ảnh mờ đi là chỗ cần củng cố.
- Chơi khi bị phân tâm: chơi trong lúc có người nói chuyện hoặc tiếng ti vi. Đây là phép thử gần với biểu diễn thật.
Ôn bài để không quên: giãn cách và tự kiểm tra
Một bài vừa thuộc hôm nay có thể lung lay sau vài ngày nếu không ôn. Cách ôn hiệu quả dựa trên hai hiện tượng mà nghiên cứu về trí nhớ đã ghi nhận nhiều lần. Thứ nhất là hiệu ứng giãn cách: ôn cách nhau những khoảng tăng dần giữ trí nhớ tốt hơn ôn dồn. Thứ hai là hiệu ứng kiểm tra, được Henry Roediger và Jeffrey Karpicke nghiên cứu kỹ trong những năm 2000: cố gắng nhớ lại một thứ giúp nhớ lâu hơn là đọc lại nó.
Áp dụng cho âm nhạc: sau khi thuộc bài, ôn lại sau một ngày, rồi sau ba ngày, một tuần, hai tuần, một tháng. Mỗi lần ôn, chơi không nhìn bản trước, chỉ mở bản ra khi thật sự kẹt. Việc cố nhớ ra, dù vất vả, chính là thứ làm trí nhớ bền.
Với những bài đã thuộc lâu, bạn có thể giữ một danh sách "bài đang giữ" và mỗi buổi chơi một bài trong danh sách, xoay vòng. Năm phút ôn bài cũ mỗi buổi đủ để giữ một danh sách vài chục bài không bị quên.
Đừng quên vai trò của giấc ngủ. Nhiều người nhận thấy một bài học thuộc buổi tối đến sáng hôm sau đã chắc hơn, điều phù hợp với những gì nghiên cứu mô tả về củng cố trí nhớ khi ngủ.
Học thuộc nhạc dân tộc và những bài học bằng tai
Nhiều bài nhạc truyền thống Việt Nam được truyền dạy theo lối nghe và bắt chước: thầy đàn, trò đàn theo, từng câu một. Hệ thống ký âm chữ như hò, xự, xang, xê, cống được dùng để ghi lại giai điệu, nhưng phần luyến láy, nhấn rung thường chỉ học được qua tai. Với kiểu học này, trí nhớ thính giác là chính.
Cách học thuộc phù hợp là nghe một câu nhiều lần tới khi hát được, rồi mới tìm trên đàn. Ghi âm người dạy chơi từng câu để nghe lại ở nhà rất có ích. Khi đã thuộc, vẫn nên làm thêm phần phân tích: câu nào lặp lại, câu nào là biến tấu của câu trước, để có điểm neo.
Những bài học bằng tai trong nhạc phổ thông, khi bạn tự mò giai điệu một bài quen, cũng đi theo cùng logic. Bạn đã có sẵn trí nhớ thính giác về bài, việc còn lại là gắn nó với vị trí trên đàn. Những bài học theo cách này thường nhớ rất lâu, vì nó được nhớ bằng tai trước rồi mới tới tay.
Dù học theo cách nào, nguyên tắc vẫn giống nhau: càng nhiều loại trí nhớ cùng giữ một bài, bài càng chắc trong những lúc bạn cần nó nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học thuộc ngay từ đầu hay đợi chơi trơn rồi mới thuộc?
Bắt đầu học thuộc từng câu từ sớm thường hiệu quả hơn đợi chơi trơn cả bài nhìn bản rồi mới bỏ bản. Khi học thuộc từ đầu, bạn chú ý tới cấu trúc ngay, thay vì để mắt phụ thuộc vào bản nhạc rồi phải cai dần.
Vì sao ở nhà chơi thuộc mà trước người khác lại quên?
Hồi hộp làm bạn chú ý tới tay và làm rối chuỗi động tác tự động. Bài được nhớ chủ yếu bằng tay dễ bị ảnh hưởng nhất. Tập bắt đầu từ các điểm neo và chơi khi bị phân tâm giúp bài chắc hơn trong những tình huống như vậy.
Thuộc hợp âm đệm hát nhanh bằng cách nào?
Nhận ra vòng hợp âm chính lặp lại trong bài, nhớ thứ tự các đoạn, và đánh dấu riêng những chỗ ngoại lệ. Hát lời trong lúc đệm cũng giúp gắn hợp âm với từng chỗ trong lời bài.
Bao lâu thì có thể quên một bài đã thuộc?
Tuỳ bài được thuộc chắc tới đâu và bằng bao nhiêu loại trí nhớ. Bài chỉ nhớ bằng tay có thể lung lay sau vài tuần không ôn. Bài đã phân tích cấu trúc và ôn giãn cách thường giữ được lâu hơn nhiều, và nếu có quên, lấy lại cũng nhanh.
Người lớn tuổi học thuộc bài có khó hơn không?
Nhiều người lớn thấy trí nhớ tay hình thành chậm hơn, nhưng họ thường có lợi thế ở trí nhớ phân tích: hiểu cấu trúc, nhận ra quy luật. Dựa nhiều hơn vào phân tích và ôn giãn cách là cách học thuộc phù hợp.
Có cần học thuộc mọi bài không?
Không. Với nhiều người chơi nghiệp dư, chơi nhìn bản hoặc nhìn bảng hợp âm là hoàn toàn ổn. Học thuộc đáng làm với những bài bạn muốn chơi cho người khác nghe, hoặc muốn chơi bất cứ lúc nào mà không cần bản.